خودآموز ریشه: درختی با برش زیر خاک — ریشه‌ها از سنگ‌ریزه‌های شمارش ساخته شده‌اند و شاخه‌ها ترازو، منحنی، آرایه و درختِ احتمال را نگه داشته‌اند

خودآموز تعاملی

ریشه — خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی

Math tutorial from the basics to the math of AI, in Persian

۸ ترم۷۳ فصلکاملاً رایگان

هیچ ایدهٔ پیشرفته‌ای در ریاضی از هوا نیامده؛ هر کدام ریشه‌ای در چیزی ساده دارد که همین حالا بلدی. از «عدد یعنی چه» شروع می‌کنیم و به همان ریاضی‌ای می‌رسیم که هوش مصنوعی با آن آموزش می‌بیند — بدون حفظ‌کردنِ بی‌دلیل و بدون فرضِ اینکه قبلاً چیزی بلد بوده‌ای.

  • ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی
  • بدون حفظ‌کردن بی‌دلیل
  • ابزارک‌های تعاملی در چند فصل
شروع رایگان

فهرست فصل‌ها

۸ ترم، ۷۳ فصل — به ترتیب.

۱عدد، و چهار عملی که فکر می‌کنی بلدیترم ۱ · ۹ فصلترم ۱ ریشه — تختهٔ شمارش: سنگ‌ریزه‌های تکی، دسته‌های ده‌تایی و بلوک‌ها، و چهار عمل به شکل جابه‌جایی همان سنگ‌ریزه‌ها
  1. یک خطِ افقی با نشانه‌های هم‌فاصله که روی هر نشانه یک دستهٔ کوچک از اشیا نشسته، و کنارش دو کیسه که یکی شمردنی و دیگری وزن‌کردنی استفصل ۰۱ — عدد یعنی چه؟
  2. سه ستونِ کنارِ هم که در ستونِ راست چند مکعبِ تکی، در ستونِ میانی چند میلهٔ ده‌تایی و در ستونِ چپ چند صفحهٔ صدتایی چیده شده استفصل ۰۲ — چرا ۱۰؟ ارزشِ مکانی
  3. یک محورِ اعداد افقی با دو کمانِ پرش روی آن که یکی به راست و دیگری به چپ می‌رود و هر دو کمان یک اندازه‌اندفصل ۰۳ — جمع و تفریق: دو روی یک سکه
  4. آرایه‌ای از نقطه‌ها در شش ردیف و چهار ستون، یک بار به‌صورت ردیف‌های جدا از هم و یک بار به‌صورت یک مستطیلِ یکپارچهفصل ۰۴ — ضرب یعنی چند بار
  5. دوازده دایره، یک بار در چهار دستهٔ سه‌تایی و یک بار در سه دستهٔ چهارتایی، کنارِ همفصل ۰۵ — تقسیم: دو سؤالِ کاملاً متفاوت
  6. محورِ اعداد که از صفر به هر دو طرف ادامه دارد، با دو نقطهٔ هم‌فاصله از صفر در دو طرف و یک آینهٔ عمودی روی صفرفصل ۰۶ — آن‌سوی صفر
  7. یک عبارتِ ریاضی که دو مسیرِ محاسبهٔ متفاوت از آن جدا می‌شود و هر مسیر به جوابی متفاوت می‌رسدفصل ۰۷ — ترتیب عملیات، و اینکه چرا اصلاً لازم است
  8. یک مربع که از کاشی‌های کوچکِ هم‌اندازه ساخته شده، با یک فلش از ضلع به‌سمتِ مساحت و یک فلش از مساحت به‌سمتِ ضلعفصل ۰۸ — توان: ضربِ تکراری
  9. یک محورِ افقی که نشانه‌هایش پله‌پله ده برابر می‌شوند، با یک کمانِ پهن روی آن که یک بازهٔ حدس را نشان می‌دهد و یک نقطهٔ پُر داخلِ همان کمانفصل ۰۹ — پروژه: تخمین بزن، بعد بشمار
۲کسر، درصد، نسبت: جایی که اکثریت جا می‌مانندترم ۲ · ۹ فصلترم ۲ ریشه — کسر و نسبت: دایره و نوار با سهم برابرِ رنگ‌شده، دو ظرف با نسبتِ پرشدگیِ یکسان و دو مستطیل هم‌شکل
  1. یک محور عدد از صفر تا یک که به چهار قسمت مساوی تقسیم شده و نقطه‌ای روی سومین خط نشسته استفصل ۰۱ — کسر یک عدد است، نه دو عدد
  2. دو دایرهٔ برش‌خورده، یکی به دو نیم و یکی به چهار، و همان دو با تکه‌های هم‌اندازهفصل ۰۲ — چرا مخرجِ مشترک؟
  3. یک مربع که یک بار افقی و یک بار عمودی بریده شده و ناحیهٔ اشتراکشان پررنگ استفصل ۰۳ — ضرب و تقسیمِ کسر
  4. جدول ارزش مکانی که از سمت راستِ ممیز هم ادامه یافته استفصل ۰۴ — اعشار: همان ارزشِ مکانی، ادامه‌اش
  5. دو نوار افقی هم‌طول که هرکدام به صد بخش تقسیم شده و بخش‌های متفاوتی از آن‌ها پر استفصل ۰۵ — درصد یعنی «از هر صد»
  6. دو نوار عمودی که یکی بالا رفته و دوباره پایین آمده ولی به ارتفاع اولیه‌اش نرسیده استفصل ۰۶ — دامِ درصد: بالا و پایین قرینه نیستند
  7. دو مستطیل با اندازه‌های متفاوت ولی رابطهٔ طول به عرضِ یکسان، روی یک خط قطری مشترکفصل ۰۷ — نسبت و تناسب
  8. دو بستهٔ نابرابر که هرکدام به سهم‌های یک‌کیلویی شکسته شده‌اند تا قابل مقایسه شوندفصل ۰۸ — نرخ و واحد
  9. یک ادعای درصدی که به اجزای مبنا و بازه و مقایسه شکافته شده استفصل ۰۹ — پروژه: یک عددِ واقعی را کالبدشکافی کن
۳جبر: وقتی حرف جای عدد می‌نشیندترم ۳ · ۹ فصلترم ۳ ریشه — جبر: ترازوی متعادل با جعبهٔ پوشیده به‌جای مجهول، و همان ترازو وقتی از دو کفه به‌اندازهٔ برابر برداشته می‌شود
  1. یک جای خالی در یک عبارت که عددهای مختلفی می‌توانند در آن بنشینندفصل ۰۱ — `x` عددِ مجهول نیست — یک جای خالی است
  2. یک ترازوی دوکفه‌ای متعادل که از هر دو کفه‌اش وزن یکسانی برداشته شده و هنوز متعادل استفصل ۰۲ — معادله یعنی ترازو
  3. یک معادله که لایه‌به‌لایه باز می‌شود، مثل باز کردن بسته‌بندیِ تودرتوفصل ۰۳ — معادلهٔ خطی، قدم‌به‌قدم
  4. یک مستطیل که به دو مستطیل کوچک‌تر تقسیم شده و مساحتش هم به‌صورت یکجا و هم به‌صورت مجموع دو تکه دیده می‌شودفصل ۰۴ — باز کردن و فاکتور گرفتن
  5. یک محور عدد که بخشی از آن سایه خورده و در یک انتها دایرهٔ توپر و در انتهای دیگر دایرهٔ توخالی داردفصل ۰۵ — نامساوی، و آن یک استثنا
  6. دو خط در صفحه که در یک نقطه همدیگر را قطع کرده‌اندفصل ۰۶ — دو مجهول، دو معادله
  7. یک مستطیل با ضلعی نامعلوم که ضلع دیگرش پنج واحد بیشتر استفصل ۰۷ — وقتی مجهول به توان می‌رسد
  8. چند فرمول متفاوت که همه یک ساختار مشترک دارند: یک کمیت بر حسب بقیهفصل ۰۸ — فرمول: جبر در طبیعت
  9. یک وضعیت روزمره که به اجزای معلوم و مجهول و رابطه شکافته شده استفصل ۰۹ — پروژه: یک وضعیتِ واقعی را به معادله ترجمه کن
۴تابع و نمودار: ریاضی که می‌بینیترم ۴ · ۹ فصلترم ۴ ریشه — تابع و نمودار: جعبهٔ ورودی-خروجی که خروجی‌اش به ارتفاع یک نقطه روی منحنیِ شبکهٔ مدرج وصل شده
  1. یک ماشین با یک قیف ورودی و یک خروجی که هر ورودی را به یک خروجی مشخص می‌بردفصل ۰۱ — تابع: ماشینِ ورودی-خروجی
  2. دو محور عمود بر هم که صفحه را به چهار ناحیه تقسیم کرده‌اند و نقطه‌ای در یکی از آن‌ها نشسته استفصل ۰۲ — صفحهٔ مختصات
  3. دو خط با شیب‌های متفاوت که محور عمودی را در نقطه‌های متفاوتی قطع می‌کنندفصل ۰۳ — تابعِ خطی: شیب و عرض از مبدأ
  4. یک تپه که سه نقطه رویش علامت خورده: یکی روی سربالایی تند، یکی روی سربالایی ملایم، و یکی روی قلهفصل ۰۴ — شیب یعنی چه، واقعاً
  5. یک منحنی پایه و سه نسخهٔ تغییریافته‌اش: جابه‌جاشده، کشیده‌شده، و برگردانده‌شدهفصل ۰۵ — جابه‌جایی، کشیدن، برگرداندن
  6. یک سهمی با محور تقارن، رأس، و دو نقطهٔ برخوردش با محور افقیفصل ۰۶ — سهمی
  7. مقایسهٔ دو منحنی: یکی که با شیب ثابت بالا می‌رود و یکی که اول کندتر است و بعد از آن جلو می‌زندفصل ۰۷ — رشدِ نمایی، و چرا شهود شکست می‌خورد
  8. یک ترازوی نمادین که یک طرفش رشد نمایی و طرف دیگرش لگاریتم است، به‌عنوان دو عمل وارونهفصل ۰۸ — لگاریتم: توانِ وارونه
  9. سه مجموعهٔ نقطه با الگوهای متفاوت، هرکدام با منحنی متناسبِ خودشفصل ۰۹ — پروژه: یک دادهٔ واقعی را مدل کن
۵هندسه و اندازه: ریاضیِ فضاترم ۵ · ۸ فصلترم ۵ ریشه — هندسه و اندازه: ترسیم با پرگار و خط‌کش، مثلث با ارتفاع، و برشِ مکعب و استوانه با خط‌کشِ بی‌عدد
  1. دو خط متقاطع که چهار زاویه ساخته‌اند، و یک جفت خط موازی که خطی سوم قطعشان کردهفصل ۰۱ — زاویه و خط
  2. یک مثلث و یک چهارضلعی، دومی در حال تغییر شکل و اولی ثابتفصل ۰۲ — مثلث: ساده‌ترین شکلِ صُلب
  3. یک مثلث قائم‌الزاویه با سه مربع روی سه ضلعش، که مساحت دو مربع کوچک با هم برابر مربع بزرگ استفصل ۰۳ — فیثاغورس، با اثبات
  4. دو نقطه روی صفحهٔ مختصات با یک مثلث قائم‌الزاویه که پاره‌خط بینشان وتر آن استفصل ۰۴ — فاصله در صفحه
  5. یک مربع و همان مربع با ضلع دو برابر، که چهار نسخه از اولی در آن جا شدهفصل ۰۵ — مساحت و محیط
  6. یک دایره با نخی که دور آن پیچیده و سه بار و کمی بیشتر روی قطرش باز شدهفصل ۰۶ — دایره و `π`
  7. یک مثلث قائم‌الزاویه با زاویهٔ مشخص، و سه نسخهٔ بزرگ‌شده‌اش که همان نسبت‌ها را دارندفصل ۰۷ — مثلثات: نسبت‌های یک مثلثِ قائم
  8. یک ناظر روی زمین که با زاویهٔ دید، ارتفاع یک برج را اندازه می‌گیردفصل ۰۸ — پروژه: چیزی واقعی را اندازه بگیر
۶احتمال و آمار: ریاضیِ عدمِ قطعیتترم ۶ · ۹ فصلترم ۶ ریشه — احتمال و آمار: گردانه با بخش‌های نابرابر، درختِ شاخه‌شاخهٔ حالت‌ها و نمودار ستونیِ کوهان‌دار
  1. یک درخت انتخاب که از دو شاخهٔ اول به سه شاخه در هر کدام تقسیم شدهفصل ۰۱ — شمردن، قبل از احتمال
  2. یک سکه که بارها انداخته شده و نسبت شیرها به‌تدریج به یک‌دوم نزدیک می‌شودفصل ۰۲ — احتمال یعنی چه
  3. دو مجموعهٔ متقاطع که ناحیهٔ اشتراکشان مشخص شدهفصل ۰۳ — «و» و «یا» در احتمال
  4. یک جمعیت بزرگ که در آن گروه کوچک بیماران و گروه بزرگ‌تر مثبت‌های کاذب مشخص شده‌اندفصل ۰۴ — احتمالِ شرطی، و بزرگ‌ترین دامِ ریاضی
  5. یک باور اولیه که با ورود شواهد به یک باور به‌روزشده تبدیل می‌شودفصل ۰۵ — قضیهٔ بیز: باور را به‌روز کن
  6. دو مجموعه داده با میانگین یکسان ولی پراکندگی کاملاً متفاوتفصل ۰۶ — میانگین، میانه، پراکندگی
  7. یک هیستوگرام با شکل تپه‌ای متقارن، کنار یک هیستوگرام چولهفصل ۰۷ — توزیع: شکلِ داده
  8. یک جامعهٔ بزرگ و دو نمونه از آن: یکی پخش‌شده و نماینده، یکی جمع‌شده در یک گوشهفصل ۰۸ — نمونه‌گیری، و چطور با آمار دروغ می‌گویند
  9. یک ادعای آماری که به اجزای نمونه، سنجه، مقایسه و عدم قطعیت شکافته شده استفصل ۰۹ — پروژه: یک ادعای آماری را محاکمه کن
۷جبرِ خطی: زبانِ دادهترم ۷ · ۹ فصلترم ۷ ریشه — جبر خطی: شبکهٔ مربعی با یک بردار، همان شبکه پس از تغییرشکل به متوازی‌الاضلاع، و آرایهٔ کاشی‌ها به‌عنوان عملگر
  1. یک فلش روی صفحهٔ مختصات که با دو مؤلفهٔ افقی و عمودی ساخته شدهفصل ۰۱ — بردار: عدد که جهت دارد
  2. یک بردار و نسخه‌های مقیاس‌شده‌اش روی یک خط، به‌همراه مثلث قائم‌الزاویهٔ طولشفصل ۰۲ — طول و مقیاس
  3. دو بردار با زاویهٔ کم، دو بردار عمود، و دو بردار در جهت مخالففصل ۰۳ — `dot product`: شبیه‌بودن، به زبانِ عدد
  4. یک ماتریس با سطرها و ستون‌هایش که هر سطر یک بردار استفصل ۰۴ — ماتریس: جدولی که کار می‌کند
  5. یک بردار که وارد یک ماتریس می‌شود و بردار دیگری بیرون می‌آیدفصل ۰۵ — ضربِ ماتریس، و چرا این‌طوری تعریف شده
  6. یک شبکهٔ مربعی و همان شبکه بعد از چرخش و کشیدگیفصل ۰۶ — ماتریس یعنی تبدیل
  7. یک شبکه که مساحت واحدش بعد از تبدیل بزرگ‌تر شده، و حالتی که کاملاً صاف شدهفصل ۰۷ — دستگاه معادلات، به زبانِ ماتریس
  8. یک تبدیل که بیشتر بردارها را می‌چرخاند ولی دو بردار خاص فقط کش می‌آیندفصل ۰۸ — بردارهایی که جهتشان عوض نمی‌شود
  9. ابری از نقاط داده که در یک جهت کشیده شده، با محور اصلی‌اش مشخصفصل ۰۹ — پروژه: داده را فشرده کن
۸تغییر و بهینه‌سازی: ریاضیِ یادگیریِ ماشینترم ۸ · ۱۱ فصلترم ۸ ریشه — تغییر و بهینه‌سازی: برشِ درهٔ منحنی با گویی که سرازیر می‌شود و خط‌های مماسِ کم‌شیب‌تر تا کفِ صاف
  1. یک منحنی با یک خط واصل بین دو نقطهٔ دور، و همان خط وقتی دو نقطه به هم نزدیک می‌شوندفصل ۰۱ — نرخِ تغییر، دقیق‌تر
  2. یک منحنی که به یک خط نزدیک می‌شود بی‌آنکه لمسش کندفصل ۰۲ — حد: نزدیک‌شدن بدونِ رسیدن
  3. یک منحنی و زیر آن نمودار شیبش در هر نقطهفصل ۰۳ — مشتق: شیب در یک نقطه
  4. چند تابع پایه و مشتقشان در یک جدول تصویریفصل ۰۴ — قواعدِ مشتق‌گیری
  5. سه چرخ‌دنده در هم قفل‌شده با نسبت‌های متفاوتفصل ۰۵ — قاعدهٔ زنجیره‌ای
  6. یک منحنی با یک قله و یک دره که در هر دو مماس افقی استفصل ۰۶ — کمینه و بیشینه
  7. یک تپهٔ سه‌بعدی با فلش‌هایی که جهت بیشترین شیب را نشان می‌دهندفصل ۰۷ — وقتی چند ورودی داری
  8. یک تپه با مسیر قدم‌های متوالی که به‌تدریج کوچک‌تر می‌شوند و به ته دره می‌رسندفصل ۰۸ — `gradient descent`: از تپه سرازیر شو
  9. چند نقطهٔ داده با یک خط، و فاصلهٔ عمودی هر نقطه تا خطفصل ۰۹ — تابعِ هزینه: «چقدر بد» را عدد کن
  10. دو کیسهٔ مهره: یکی همه‌رنگ یکسان، دیگری با رنگ‌های متنوعفصل ۱۰ — بی‌نظمی را عدد کن: آنتروپی و `cross-entropy`
  11. چهار قطعهٔ داده، مدل، هزینه و بهینه‌ساز که یک حلقهٔ بسته می‌سازندفصل ۱۱ — پروژهٔ نهایی: یک مدل را با دست آموزش بده
شروع رایگانعدد یعنی چه؟شروع کن