ریشه — خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی

فصل ۴ از ۹

پیشرفت ترم
۰٪

ترم ۷ · جبرِ خطی: زبانِ داده

ماتریس: جدولی که کار می‌کند

فصل ۴رایگان

در این فصل چه یاد می‌گیری#

جدولِ فروشِ سه محصول در چهار ماه. جدولِ امتیازِ صد کاربر به پنجاه فیلم. تصویری که هر پیکسلش یک عدد است.

هر سه یک چیزند: ماتریس — آرایه‌ای مستطیلی از عدد.

ولی اگر ماتریس را فقط «جدول» ببینی، نصفِ ماجرا را از دست داده‌ای. ماتریس چیزی است که کار می‌کند: به آن یک بردار می‌دهی و یک بردارِ دیگر پس می‌دهد. آن نیمهٔ دوم از فصل ۵ شروع می‌شود؛ این فصل پایه‌اش را می‌سازد.

یک ماتریس با سطرها و ستون‌هایش که هر سطر یک بردار است

آخر این فصل می‌توانی:

  • ابعادِ یک ماتریس را بگویی و درایه‌هایش را آدرس‌دهی کنی
  • دو ماتریس را جمع کنی و بگویی کِی ممکن است
  • بگویی چرا سطر و ستون هر کدام یک بردارند

قبل از شروع#

  • از فصل ۱: بردار و مؤلفه‌هایش.
  • از ترم ۳ فصل ۶: دستگاهِ دو معادله — در فصل ۷ به ماتریس تبدیلش می‌کنیم.
  • از ترم ۱ فصل ۴: ضرب به‌عنوان آرایهٔ سطر و ستون.

۱. شکل و ابعاد#

این ماتریس ۲ در ۳ است: دو سطر، سه ستون. همیشه اول سطر، بعد ستون — مثلِ مختصاتِ ترم ۴ که همیشه اول افقی بود، یک قرارداد که باید ثابت بماند.

هر عدد یک درایه است و با دو شماره آدرس‌دهی می‌شود: یعنی سطرِ دوم، ستونِ سوم — که اینجا ۴ است.

⚠️ دامِ رایج: جابه‌جا خواندنِ ابعاد. ماتریسِ ۲ در ۳ با ۳ در ۲ فرق دارد. و در فصل ۵ این تفاوت تعیین می‌کند دو ماتریس اصلاً می‌توانند در هم ضرب شوند یا نه — پس عادتش را همین‌جا بگیر.

✅ چک کن: ماتریسی ۴ سطر و ۲ ستون دارد. ابعادش چیست و چند درایه دارد؟ — ۴ در ۲، با ۸ درایه.

۲. سطرها و ستون‌ها، هر کدام یک بردار#

اینجا پلی است که ماتریس را به فصل‌های قبل وصل می‌کند.

هر سطر یک بردار است. در مثالِ بالا، سطرِ اول برداری سه‌مؤلفه‌ای است: .

هر ستون هم یک بردار است. ستونِ اول: .

پس ماتریس را می‌شود دو جور دید: دسته‌ای از بردارهای سطری، یا دسته‌ای از بردارهای ستونی. و بسته به مسئله، یکی از این دو خوانش مفیدتر است.

مثالِ ملموس: جدولِ امتیازِ کاربران به فیلم‌ها. هر سطر بردارِ یک کاربر است (سلیقه‌اش) و هر ستون بردارِ یک فیلم (اینکه چه کسانی دوستش داشتند).

💡 نکته: حالا dot product فصل ۳ روی این جدول معنی پیدا می‌کند: شباهتِ دو کاربر یعنی dot product دو سطر، و شباهتِ دو فیلم یعنی dot product دو ستون. یک جدول، دو نوع سؤال.

۳. جمع و تفریق#

دو ماتریس را درایه‌به‌درایه جمع می‌کنی:

🤔 اول حدس بزن: آیا هر دو ماتریسی را می‌شود با هم جمع کرد؟

نه — ابعادشان باید دقیقاً یکی باشد. یک ماتریسِ ۲ در ۳ را نمی‌شود با ۳ در ۲ جمع کرد، چون درایهٔ متناظری وجود ندارد.

و دلیلش همان است که در ترم ۲ فصل ۲ برای کسر بود: جمع فقط بینِ چیزهای هم‌جنس معنی دارد. درایهٔ سطرِ ۱ ستونِ ۳ فقط با درایهٔ سطرِ ۱ ستونِ ۳ جمع می‌شود.

✅ چک کن: ماتریسِ ۳ در ۴ را می‌شود با ماتریسِ ۴ در ۳ جمع کرد؟ — نه. هر دو ۱۲ درایه دارند ولی چیدمانشان فرق دارد.

۴. ضربِ اسکالر#

مثلِ بردارِ فصل ۲: هر درایه در آن عدد ضرب می‌شود.

بی‌غافلگیری، و همان معنیِ فصل ۲: مقیاسِ همه‌چیز عوض می‌شود، ساختار نه.

💡 نکته: جمع و ضربِ اسکالر برای ماتریس دقیقاً مثلِ بردار رفتار می‌کنند. این تصادفی نیست: یک ماتریس در واقع یک بردارِ بلند است که به شکلِ مستطیل چیده شده. تنها چیزی که ماتریس را متفاوت می‌کند، عملیاتی است که در فصل ۵ می‌آید — و همان چیزی است که ماتریس را از «جدول» به «ابزار» تبدیل می‌کند.

۵. دو ماتریسِ خاص#

ماتریسِ صفر: همهٔ درایه‌هایش صفر. جمعش با هر ماتریسی تغییری نمی‌دهد — نقشِ صفر در ترم ۱.

ماتریسِ همانی: مربعی است، قطرِ اصلی‌اش (از بالا-چپ به پایین-راست) همه ۱ و بقیه صفر:

اسمش «همانی» است چون در فصل ۵ خواهی دید که ضربِ هر ماتریسی در آن، همان ماتریس را می‌دهد — نقشِ عددِ ۱ در ضرب، و از ترم ۲ می‌دانی چقدر آن نقش مهم بود: کسرِ هم‌ارز، مخرجِ مشترک، و وارونه‌کردن، هر سه از «ضرب در ۱» می‌آمدند.

🌱 ریشه‌اش کجاست: در فصل ۷ همین ماتریسِ همانی است که «وارونِ ماتریس» را تعریف می‌کند: وارونِ آن ماتریسی است که ضربش در ، همانی بدهد. دقیقاً همان تعریفی که در ترم ۲ فصل ۳ برای وارونهٔ کسر داشتیم — آنجا هم چیزی بود که ضربش در اصل، ۱ می‌داد.

تمرین‌ها

اول خودت فکر کن یا امتحان کن — بعد اینجا را باز کن.

در فصل بعد#

حالا نیمهٔ دومِ ماجرا: ضربِ ماتریس. قاعده‌اش در نگاهِ اول عجیب است — چرا سطر در ستون؟ چرا این‌طوری؟ — و فصل بعد نشان می‌دهد که هیچ انتخابِ دیگری ممکن نبود، چون این تعریف از یک نیازِ واقعی می‌آید: ترکیبِ دو تبدیل.

به آخر این فصل رسیدی!

اگر ساختی و جواب داد، این دکمه مال توست.