بلاگ
نوشتههای یادستان
درباره یادگیری با ساختن، رباتیک و کدنویسی برای نوجوانها.
رباتیک و الکترونیک
از اولین LED تا رباتی که میبیند، حرکت میکند و به هوش مصنوعی وصل میشود.
مبانی الکترونیک
چهار قطعهی پایه که هر مدار الکترونیکی از آنها ساخته میشود: از مقاومت تا ترانزیستور.
ولتاژ، جریان و مقاومت — سه واژهای که کلِ الکترونیک است
ولتاژ هُل است، مقاومت مانع، و جریان نتیجهٔ زورآزمایی آن دو. قانون اهم با مثال عددی، مدار LED واقعی و جواب اینکه چرا باتری ماشین خطر ندارد. ۷ شهریور ۱۴۰۵ ادامه
PWM چیست؟ کنترل نور و صدا با روشنوخاموشِ خیلی سریع
PWM یعنی کلیدزنی سریعتر از چشم و گوش؛ duty cycle میگوید چند درصد روشن باشیم. کمنورکردن LED، ساخت صدا و کنترل موتور — با شبیهساز زنده. ۳۱ مرداد ۱۴۰۵ ادامه
راهنمای کاملِ پایههای ESP32 — کدام پایه را کجا استفاده کنم؟
کدام پایهٔ ESP32 برای دکمه، سنسور آنالوگ و WiFi امن است؟ جدول کامل پایههای فقط-ورودی، ADC1 و ADC2، strapping و پایههای ممنوع، با سه اشتباه رایج. ۱۱ مرداد ۱۴۰۵ ادامه
برد بورد چیست و داخلش چه خبر است؟
زیرِ سوراخهای برد بورد چه هست، چرا شیارِ وسط یک قطعِ الکتریکی است، و شایعترین اشتباهِ هفتهٔ اول: قطعهای که هر دو پایهاش در یک ردیف است و بیصدا اتصال کوتاه شده. ۵ مرداد ۱۴۰۵ ادامه
آردوینو یا ESP32؟ برای شروع کدام را انتخاب کنیم
کدام برد را برای شروعِ رباتیک بخریم؟ چهار تفاوتی که واقعاً به کارِ تازهکار میآید، سه حالتی که آردوینو مناسبتر است، و اینکه چرا MicroPython حلقهٔ یادگیری را کوتاه میکند. ۴ مرداد ۱۴۰۵ ادامه
ترانزیستور NPN چطور کار میکند؟ کلید و تقویتکنندهٔ همهٔ تراشهها
ترانزیستور NPN (Transistor) چطور با جریان کوچک بیس، جریان بزرگ کلکتور را کنترل میکند، ناحیههای قطع/فعال/اشباع و راهاندازی موتور — با شبیهساز واقعی. ۲۶ تیر ۱۴۰۵ ادامه
دیود چیست؟ شیر یکطرفهٔ جریان برق
دیود (Diode) چطور مثل شیر یکطرفه فقط یک جهت جریان را عبور میدهد، افت ولتاژ حدود ۰٫۷ ولت، یکسوسازی و محافظت — با شبیهساز مدار واقعی. ۲۶ تیر ۱۴۰۵ ادامه
خازن چیست و چطور شارژ و دشارژ میشود؟
خازن (Capacitor) چطور بار را در میدان الکتریکی ذخیره میکند، منحنی شارژ و دشارژ RC، عبور AC و کاربردهای واقعی — با شبیهساز زندهٔ منحنی RC. ۲۶ تیر ۱۴۰۵ ادامه
مقاومت، از صفر تا صد
راهنمای کامل مقاومت الکترونیکی: قانون اهم، کد رنگی نوارها، محدودکردن جریان LED، مقاومت pull-up و pull-down، تقسیم ولتاژ، سری و موازی، توان و انتخاب مقدار — همراه مدار زنده. ۲۶ تیر ۱۴۰۵ ادامه
مقاومت چیست و واقعاً چطور کار میکند؟
توضیح کامل و ساده از اینکه مقاومت (Resistor) واقعاً چطور جریان را محدود میکند، قانون اهم، تقسیم ولتاژ و کاربردهای واقعی آن برای نوجوانها. ۲۶ تیر ۱۴۰۵ ادامهسنسورها و ورودیها
قطعههایی که ربات با آنها دنیای بیرون را حس میکند: فشار دکمه، چرخش، نور و فاصله.
I2C چیست و چرا با دو سیم میشود ده قطعه را وصل کرد
با I2C چند سنسور و نمایشگر روی همان دو سیم SDA و SCL مینشینند. آدرسها، اسکن باس در MicroPython، نقش pull-up، و چهار خرابی رایج با نشانه و راهحل. ۱۱ مرداد ۱۴۰۵ ادامه
سنسور فاصله اولتراسونیک HC-SR04 چطور فاصله را میسنجد؟
سنسور فاصله اولتراسونیک HC-SR04 با فرستادن صدای فراصوت و اندازهگیری زمان اکو فاصله را حساب میکند؛ سرعت صوت، فرمول تقسیم بر ۵۸ و کاربردهای واقعی. ۲۷ تیر ۱۴۰۵ ادامه
مقاومت نوری (LDR) چیست و چطور نور را حس میکند؟
مقاومت نوری LDR (Photoresistor) چطور با زیاد شدن نور مقاومتش کم میشود و چرا برای حسکردن نور یک تقسیم ولتاژ میسازد — با شبیهساز و کد MicroPython. ۲۷ تیر ۱۴۰۵ ادامه
پتانسیومتر چیست و چطور ولتاژ را تنظیم میکند؟
پتانسیومتر (Potentiometer) یعنی یک تقسیمکنندهٔ ولتاژِ قابلتنظیم؛ ولتاژ wiper برابر Vcc ضربدر موقعیت است. کاربرد در ولوم، دیمر و جویاستیک — با شبیهساز. ۲۷ تیر ۱۴۰۵ ادامه
دکمه فشاری (Pushbutton) و رازِ پایهی شناور
دکمه فشاری (Pushbutton) چطور کار میکند، چرا پایهی شناور خطرناک است، مقاومت pull-up/pull-down و مشکل bounce با راهحل debounce. ۲۷ تیر ۱۴۰۵ ادامهخروجیها و نمایشگرها
قطعههایی که ربات با آنها نور، صدا، حرکت و تصویر میسازد.
با بازر پیزو ملودی بساز: نتها، فرکانسها و کد
هر نت یک فرکانس است: لا = ۴۴۰ هرتز (ISO 16). جدول فرکانس نتها، کد کامل MicroPython برای پخش ملودی با بازر پیزو، و اجرای زنده در شبیهساز. ۱۷ شهریور ۱۴۰۵ ادامه
بازر اکتیو و پسیو چه فرقی دارند؟ راهنمای تشخیص و انتخاب
بازر اکتیو نوسانساز داخلی دارد و با برق ثابت بوق میزند؛ پسیو ساز توست و PWM میخواهد. چهار راه تشخیص و اینکه کدام برای پروژهات درست است. ۱۶ شهریور ۱۴۰۵ ادامه
نمایشگر OLED (SSD1306) چطور تصویر میسازد؟
نمایشگر OLED (SSD1306) چطور با نور خودِ هر پیکسل تصویر میسازد، چرا با I²C و آدرس 0x3C کار میکند و الگوی framebuffer تا show چیست. ۲۷ تیر ۱۴۰۵ ادامه
سروو موتور (Servo) چطور دقیقاً به یک زاویه میرود؟
سروو موتور (Servo Motor) از موتور DC، گیربکس، پتانسیومتر بازخورد و مدار کنترل ساخته شده؛ چطور عرض پالس زاویه را تعیین میکند و کجاها به کار میرود. ۲۷ تیر ۱۴۰۵ ادامه
بازر پیزو چیست و چطور صدا میسازد؟
بازر پیزو چیست و فرق اکتیو و پسیو چیست؟ ساخت بوق و ملودی با PWM روی ESP32 — با شبیهساز زندهٔ داخل مرورگر، بدون نیاز به قطعهٔ واقعی. ۲۷ تیر ۱۴۰۵ ادامه
LED چطور کار میکند؟ از یک قطعه نیمهرسانا تا نور
LED (Light Emitting Diode) چطور از یک پیوند نیمهرسانا نور میسازد، چرا به مقاومت محدودکنندهی جریان نیاز دارد و کجاها استفاده میشود. ۲۷ تیر ۱۴۰۵ ادامهبرنامهنویسی
کدنویسی متنی از صفر: منطق، ساختار داده و ساختن چیزهایی که واقعاً کار میکنند.
position در CSS: فرق static و relative و absolute و fixed
پنج مقدار position یک سؤالاند: عنصر نسبت به چه چیزی جابهجا شود؟ الگوی والد relative + فرزند absolute، رفتار fixed و sticky — با جدول تصمیم. ۹ شهریور ۱۴۰۵ ادامه
چرا z-index کار نمیکند؟ stacking context به زبان ساده
چرا z-index: 9999 هم عنصر را بالا نمیآورد؟ stacking context یعنی گروهبندی لایهها — با فهرست حبابسازها و دستور کار قدمبهقدم رفع اشکال. ۲ شهریور ۱۴۰۵ ادامه
سلکتور (Selector) در CSS چیست و چطور کار میکند؟
سلکتور در CSS یعنی چه و چند نوع دارد؟ سلکتور تگ، کلاس و id، ترکیبها و شبهکلاسها — با مثالهای ساده و تمرین زنده داخل مرورگر. ۲۷ مرداد ۱۴۰۵ ادامه
چرا این CSS اعمال نمیشود؟ cascade، specificity و inheritance
قاعده را نوشتهای و رنگ عوض نمیشود. مرورگر برنده را با cascade و specificity انتخاب میکند، نه با ترتیبِ فایل — و inheritance اصلاً رقابت نمیکند. ۱۱ مرداد ۱۴۰۵ ادامه
Flexbox یا Grid؟ سؤال درست این نیست کدام بهتر است
Flexbox در یک بُعد فکر میکند و Grid در دو بُعد — و همین یک جمله تکلیفِ بیشترِ انتخابها را روشن میکند. با دو اشتباهِ رایج و ادیتورِ زنده برای امتحانکردن. ۶ مرداد ۱۴۰۵ ادامه
چرا هر تصویر به alt نیاز دارد؟
alt متنِ کوتاهی است که میگوید یک تصویر چیست. برای کاربران screen reader و وقتی تصویر بارگذاری نمیشود حیاتی است؛ اینجا میبینی alt خوب چطور نوشته میشود. ۳۰ تیر ۱۴۰۵ ادامه
چرا فقط div کافی نیست؟ HTML معنادار
یک تلِ div در مرورگر درست بهنظر میرسد، ولی برای screen reader و موتور جستجو بیمعنی است. چرا tagهای semantic مثل header و main و footer بهترند؟ ۲۹ تیر ۱۴۰۵ ادامه
HTML و CSS چه فرقی دارند؟ تار و پود وب
HTML تارِ صفحه است و CSS پودِ آن؛ یکی ساختار و معنا میسازد و دیگری رنگ و شکل. با استعارهی تار و پود، فرق این دو را ساده و روشن توضیح میدهیم. ۲۸ تیر ۱۴۰۵ ادامههوش مصنوعی
کار کردن با مدلهای هوش مصنوعی — نه فقط استفاده، بلکه فهمیدن و ساختن با آنها.
مبانی هوش مصنوعی
فهمیدنِ هوش مصنوعی از پایه: مدل چطور کار میکند، چرا با اطمینان اشتباه میگوید، و چطور درست باهاش حرف بزنیم.
یادگیری ماشین چیست؟ وقتی بهجای نوشتنِ قاعده، مثال نشان میدهیم
یادگیری ماشین یعنی مثال نشان بدهیم تا ماشین قاعده را خودش پیدا کند: حلقهٔ حدس، خطا و اصلاح. با مثال گربه و سگ، الگو در برابر حافظه، و ربطش به ChatGPT. ۱۴ شهریور ۱۴۰۵ ادامه
چطور کاری کنیم مدل از روی سندهای خودت جواب بدهد
چرا کپیکردنِ کلِ سند در چت جواب نمیدهد، و روشی که جواب میدهد: تکهکردن، embedding، جستوجوی شباهت و پرامپت نهایی، همراه با نکتههای فارسیِ کمترگفتهشده. ۱۲ مرداد ۱۴۰۵ ادامه
وصلکردن یک مدل زبانی به آردوینو و ESP32: معماری، ایمنی و هزینه
چرا مدل روی برد اجرا نمیشود، سه الگوی درستِ وصلکردن، و انضباطی که نمیگذارد یک عددِ اشتباهِ مدل به سختافزار برسد — با کد، عدد و یک پروژهٔ کاملِ قابلِ ساخت. ۱۲ مرداد ۱۴۰۵ ادامه
توکن چیست، و چرا فارسی برای مدلهای زبانی گرانتر تمام میشود
token واحدی است که هزینه، پنجرهٔ زمینه و خطاهای عجیبِ مدل را تعیین میکند. چرا متنِ فارسی چند برابرِ انگلیسی توکن میگیرد، و پنج کاری که میتوانی بکنی. ۱۱ مرداد ۱۴۰۵ ادامه
هوش مصنوعی را از کجا شروع کنیم؟ نقشهٔ راهِ واقعبینانه
دو مسیرِ کاملاً متفاوت وجود دارد و قاطیکردنشان دلیلِ اصلیِ رهاکردن است. نقشهٔ راهِ چهارقدمیِ مسیرِ استفادهکننده — بدون جبرِ خطی، بدون کارتِ گرافیک. ۷ مرداد ۱۴۰۵ ادامه
پرامپتنویسی: چطور با هوش مصنوعی درست حرف بزنیم؟
پرامپتنویسیِ خوب دستور پخت نیست؛ انتقالِ نیت و زمینه است، بهعلاوهٔ حلقهٔ تکرار و وارسی. چرا ترفندهای قدیمی مثلِ «زنجیرهٔ فکر» و پرامپتِ احساسی کهنه شدهاند. ۲ مرداد ۱۴۰۵ ادامه
توهم در هوش مصنوعی چیست و چرا مدل با اطمینان اشتباه میگوید؟
توهم (hallucination) یعنی وقتی مدلِ هوش مصنوعی با اطمینانِ کامل چیزی میسازد که وجود ندارد. چرا رخ میدهد، چند نمونهٔ واقعی، و چطور خروجی را وارسی کنیم. ۱ مرداد ۱۴۰۵ ادامه
مدلهای زبانی چطور کار میکنند؟ (بدون ریاضی)
مدلهای زبانیِ هوش مصنوعی چطور کار میکنند؟ توکن، آموزش، «الگو نه حافظه»، پنجرهٔ زمینه و knowledge cutoff — یک نقشهٔ ذهنیِ ساده و بدونِ ریاضی، و چرا فارسی سختتر است. ۳۱ تیر ۱۴۰۵ ادامهمهارت یادگیری
نگاه یادستان به یادگیری با ساختن: چرا این مسیر و این ابزارها را انتخاب کردهایم.
روش یادگیری
نگاه یادستان به یادگیری با ساختن: چرا این ابزارها و این مسیر را انتخاب کردهایم.
چرا دوبارهخواندن کار نمیکند (و بهجایش چه کنیم)
سه بار خواندی و سرِ امتحان یادت نیامد؟ تقصیرِ حافظه نیست، تقصیرِ روش است. چرا دوبارهخواندن حسِ یادگیری میدهد بیآنکه یاد بدهد — و یک روالِ چهارقدمی بهجایش. ۱۰ مرداد ۱۴۰۵ ادامه
ویدیو یا متن؟ آنچه پژوهش واقعاً میگوید
جوابِ کوتاه: متن برای فهمیدن و مرور، ویدیو برای دیدنِ کارِ عملی — و مهمتر از هر دو، کاری که بعدش میکنی. با عدد و منبع. ۱۰ مرداد ۱۴۰۵ ادامه
شبیهساز مدار آنلاین: بدون خریدن هیچ قطعهای، الکترونیک یاد بگیر
مدار را در مرورگر ببند، کد بنویس و همان لحظه نتیجه را ببین. شبیهساز آنلاین مدار و آردوینو، رایگان و فارسی، بدون نصب — و اینکه چطور با آن جدی یاد بگیری نه اینکه فقط بازی کنی. ۳ مرداد ۱۴۰۵ ادامه
چرا در یادستان کدنویسی متنی یاد میدهیم؟
چرا یادستان بهجای بلوکهای کشیدنی، از همان قدم اول کدنویسی متنی واقعی را آموزش میدهد — از MicroPython در رباتیک تا HTML و CSS در وب، با آزمایشگاه زنده و یادگیری از دل خطا. ۱ مرداد ۱۴۰۵ ادامهریاضی
از چهار عمل اصلی تا ریاضیِ هوش مصنوعی — هر قاعده با دلیلش، نه با حفظکردن.
مبانی ریاضی
چراهای ریاضی — قاعدههایی که همه حفظ کردهایم و کمتر کسی دلیلشان را شنیده، از تقسیم بر صفر تا اینکه چرا از ریاضی میترسیم.
رأس سهمی: بیشینه و کمینهٔ تابع درجه دو
رأس سهمی در x = −b/2a است — و این فرمول فقط «وسط دو نقطهٔ همارتفاع» است، نه حفظیات. با مسئلهٔ کامل پرتاب توپ و چکِ تقارن برای راستیآزمایی جواب. ۱۷ شهریور ۱۴۰۵ ادامه
معادلهٔ خط: y = mx + b یعنی چه؟
در معادله خط، b نقطهٔ شروع است و m نرخ رشد — با مثال کرایهٔ تاکسی، رسم خط در دو حرکت، شیب صفر و منفی، و راستیآزمایی با جدول. ۱۶ شهریور ۱۴۰۵ ادامه
کمینه و بیشینه در آمار یعنی چه؟ + دامنهٔ تغییرات
کمینه یعنی کوچکترین داده و بیشینه یعنی بزرگترین — نه کمترین حد ممکن. با مثال نمرهها، دامنهٔ تغییرات، و دامهای امتحانی مثل عددهای منفی. ۱۵ شهریور ۱۴۰۵ ادامه
شیب یک به دو یعنی چه؟ نسبت، درصد و زاویه
شیب ۱ به ۲ یعنی هر ۲ متر جلو، ۱ متر بالا — معادل ۵۰٪ و حدود ۲۷ درجه. جدول تبدیل نسبت به درصد و زاویه، از رمپ ویلچر تا تابلوی جاده. ۱۵ شهریور ۱۴۰۵ ادامه
تابع چیست؟ ماشینی که ورودی میگیرد و خروجی میدهد
تابع ماشین ورودی-خروجی است: برای هر ورودی دقیقاً یک خروجی. معنی f(x)، آزمون خط عمودی، و اینکه چرا تابعِ ریاضی و تابعِ برنامهنویسی یک ایدهاند. ۱۱ شهریور ۱۴۰۵ ادامه
بیشینه و کمینه چیست؟ قله و درّهٔ یک تابع
بیشینه و کمینه یعنی بالاترین و پایینترین مقدار تابع — جایی که شیب صفر میشود. با مثال باغچه و نرده، فرق محلی و مطلق، و ربطش به آموزش هوش مصنوعی. ۴ شهریور ۱۴۰۵ ادامه
شیب چیست؟ عددی که تندیِ هر تغییر را میگوید
شیب یعنی بهازای هر قدم جلو، چقدر بالا میروی. فرمول شیب خط با مثال عددی، شیب منفی و صفر، و ربط شیب به سرعت و یادگیری ماشین. ۲۸ مرداد ۱۴۰۵ ادامه
دامهای درصد: چرا ۲۰٪ تخفیف و ۲۰٪ افزایش تو را سرِ جای اولت برنمیگرداند
۲۰٪ تخفیف بعد از ۲۰٪ افزایش، تو را به قیمتِ اول برنمیگرداند. شش دامِ رایجِ درصد، و یک عادتِ ساده که همهشان را حل میکند: درصد را به ضریب تبدیل کن. ۱۱ مرداد ۱۴۰۵ ادامه
اضطراب ریاضی: چرا وقتی میترسی، واقعاً بدتر حساب میکنی
ترس از ریاضی فقط حس بد نیست: حافظهٔ کاری را اشغال میکند و محاسبه را مکانیکی خراب میکند. سازوکارش، چرخهای که خودش را تقویت میکند، و کارهایی که واقعاً کمک میکنند. ۹ مرداد ۱۴۰۵ ادامه