تصویر شاخص نوشته: قانون‌های کیرشهف: KVL و KCL با مثال عددی

قانون‌های کیرشهف: KVL و KCL با مثال عددی

۲۱ آبان ۱۴۰۵ مبانی الکترونیک

قانون‌های کیرشهف دو قانون‌اند. قانون ولتاژ (KVL) می‌گوید اگر دور هر حلقهٔ بسته راه بروی و ولتاژها را با علامت جمع کنی، جواب صفر است. قانون جریان (KCL) می‌گوید جریانی که به هر گره وارد می‌شود با جریانی که از آن خارج می‌شود برابر است. با این دو و قانون اهم می‌شود مدارهایی را حل کرد که با فرمول ساده‌شدن سری و موازی حل نمی‌شوند.

این دو قانون را گوستاو کیرشهف، فیزیک‌دان آلمانی، در قرن نوزدهم صورت‌بندی کرد. هیچ‌کدام قانون تازه‌ای از طبیعت نیستند. KVL از این می‌آید که هر نقطهٔ مدار در هر لحظه یک ولتاژ مشخص دارد، و KCL از این که بار الکتریکی گم نمی‌شود. پایین هر کدام را با عدد می‌بینیم.

KVL: راه‌رفتن دور حلقه

ولتاژ هر نقطه را مثل ارتفاع آن نقطه ببین. اگر از یک نقطه راه بیفتی، دور حلقه بگردی و به همان نقطه برگردی، ارتفاعت همان اولی است. پس همهٔ بالارفتن‌ها و پایین‌آمدن‌ها با هم صفر می‌شوند. فصل قانون ولتاژ کیرشهف در خودآموز جریان این را همین‌طور می‌گوید:

KVL: going once around any closed loop,
     the signed voltages add up to zero.

قرارداد علامت: در جهت راه‌رفتن، اگر به نقطه‌ای با ولتاژ بالاتر رسیدی علامت مثبت است و اگر به ولتاژ پایین‌تر رسیدی منفی. جهت راه‌رفتن را خودت انتخاب می‌کنی. اگر برعکس بروی، همهٔ علامت‌ها برعکس می‌شوند و جمع باز صفر است.

تشبیه ارتفاع برای ولتاژ خوب کار می‌کند، ولی چیزی دربارهٔ جریان نمی‌گوید. برای جریان قانون دوم لازم است.

مثال ۱: یک باتری و دو مقاومت

یک باتری ۹ ولتی، یک مقاومت 1kΩ و یک مقاومت 2kΩ را سری کن. اول جریان را با قانون اهم پیدا کن. مقاومت کل 3kΩ است:

I = 9 V / 3 kΩ = 3 mA
V(R1) = 3 mA × 1 kΩ = 3 V
V(R2) = 3 mA × 2 kΩ = 6 V

حالا از قطب منفی باتری شروع کن و در جهت جریان دور حلقه برو:

قدم ولتاژ علامت‌دار
باتری (از منفی به مثبت) +9 V
R1 −3 V
R2 −6 V
جمع 0 V

این جدول هنوز چیز تازه‌ای نگفت؛ همان جمع افت‌های سری است. KVL وقتی مفید می‌شود که یکی از ولتاژها را ندانی.

مثال ۲: پیداکردن ولتاژ مجهول

یک حلقه منبع ۵ ولتی، یک مقاومت 1kΩ و یک LED دارد. LED قانون اهم را رعایت نمی‌کند، ولی KVL به قطعه کاری ندارد؛ فقط ولتاژ نقطه‌ها را جمع می‌کند. فرض کن افت LED حدود ۲ ولت است، همان‌طور که خودآموز جریان در تمرین همین فصل فرض می‌کند:

5 − 1000 × I − 2 = 0
I = 3 / 1000 = 3 mA

برعکسش هم کار می‌کند. در آزمایشگاه همین فصل، با منبع ۳٫۳ ولت، جریان 2.365 mA از یک مقاومت 470Ω می‌گذرد و ولتاژ روی مقاومت پایینی 0.239 V است. افت مقاومت بالایی از قانون اهم درمی‌آید: 2.365 mA × 470 Ω ≈ 1.112 V. حالا ولتاژ LED را بدون اینکه چیزی به دو سرش وصل کنی پیدا می‌کنی:

3.3 − 1.112 − V(LED) − 0.239 = 0
V(LED) = 1.949 V

یک تمرین ذهنی: منبع ۹ ولت است، روی یک مقاومت ۴ ولت و روی یک LED ۲ ولت افتاده است. روی قطعهٔ سوم این حلقه چقدر مانده؟ جواب 9 − 4 − 2 = 3 V است.

حلقهٔ باز: ولتاژ کجا رفت؟

اگر کلید حلقه را باز کنی، جریان تقریباً صفر می‌شود و روی مقاومت‌ها تقریباً ولتاژی نمی‌افتد. ولی KVL می‌گوید جمع باید صفر بماند. پس ولتاژ منبع کجا رفت؟

جواب: روی خود کلید باز. مدار باز جریان را قطع می‌کند، ولی ولتاژ را نه. در آزمایشگاه خودآموز جریان، با منبع ۳٫۳ ولت و کلید باز، حدود ۱٫۷ ولت روی کلید و حدود ۱٫۶ ولت روی LED می‌افتد (LED با جریان خیلی کم هم کمی ولتاژ نگه می‌دارد) و روی هر مقاومت فقط حدود یک هزارم ولت.

این نکته در عیب‌یابی خیلی به کار می‌آید. اگر دو سر یک کلید یا سیم که باید بسته باشد ولتاژ منبع یا بخش بزرگی از آن را دیدی، همان‌جا قطع است. روی یک سیم سالم تقریباً ولتاژی نمی‌افتد.

KCL: گره بار جمع نمی‌کند

گره جایی است که دو سیم یا بیشتر به هم می‌رسند. گره جایی برای انبارکردن بار ندارد، پس هر مقدار باری که در هر لحظه وارد شود همان لحظه خارج می‌شود. فصل قانون جریان کیرشهف این را این‌طور می‌نویسد:

KCL: at any node,
     the sum of currents in = the sum of currents out.

ساده‌ترین مثال: به گرهی ۵ میلی‌آمپر وارد می‌شود و از یک سیم ۲ میلی‌آمپر خارج می‌شود. تنها سیم باقی‌مانده باید ۳ میلی‌آمپر را بیرون ببرد.

یک مثال آشناتر: منبع ۵ ولتی به دو مقاومت موازی 1kΩ و 500Ω وصل است. جریان شاخه‌ها 5 mA و 10 mA است. پس از سیم اصلی، پیش از انشعاب، 15 mA می‌گذرد. همین جمع کل KCL است.

مثال ۳: مداری با دو منبع

حالا مداری که نه سری است نه موازی. سه مقاومت به یک گره m می‌رسند:

  • R1 = 1kΩ از یک منبع ۵ ولتی می‌آید
  • R2 = 2kΩ از یک منبع دوم با ولتاژ Vs می‌آید
  • R3 = 1kΩ از گره به GND می‌رود

R1 و R2 جریان یکسان ندارند، پس سری نیستند. دو سرشان هم روی یک جفت گره نیست، پس موازی هم نیستند. ولی فقط یک ولتاژ مجهول داریم: Vm. روش خودآموز جریان این است: ولتاژ گره را مجهول بگیر، هر جریان را با قانون اهم بنویس، بعد KCL بزن. جهت هر جریان را «به‌سوی گره» برای R1 و R2 و «از گره به پایین» برای R3 فرض می‌کنیم:

I1 = (5 − Vm) / 1 k
I2 = (Vs − Vm) / 2 k
I3 = Vm / 1 k

KCL:  I1 + I2 = I3

با Vs = 3 V و ضرب همهٔ جمله‌ها در 2 k:

2 × (5 − Vm) + (3 − Vm) = 2 × Vm
13 − 3 × Vm = 2 × Vm
Vm = 13 / 5 = 2.6 V

حالا هر سه جریان از همین یک عدد درمی‌آیند:

Vs Vm I1 I2 I3 وارسی I1 + I2
3 V 2.6 V 2.4 mA 0.2 mA 2.6 mA 2.6 mA
1 V 2.2 V 2.8 mA −0.6 mA 2.2 mA 2.2 mA
0 V 2.0 V 3.0 mA −1.0 mA 2.0 mA 2.0 mA

سطر دوم از همان معادله با Vs = 1 می‌آید: 2 × (5 − Vm) + (1 − Vm) = 2 × Vm پس Vm = 11 / 5 = 2.2 V.

جریان منفی یعنی جهت برعکس

در دو سطر آخر جدول I2 منفی شد. این خطای حساب نیست. ما فرض کرده بودیم جریان از منبع دوم به گره می‌رود. وقتی منبع دوم از Vm پایین‌تر است، جریان واقعاً از گره به‌سوی منبع دوم برمی‌گردد و علامت منفی همین را می‌گوید. KCL با علامت همچنان درست است: 2.8 + (−0.6) = 2.2.

پس موقع حل مسئله جهت هر جریان را هرطور خواستی فرض کن. اگر جواب منفی شد، جهت واقعی برعکس است و هیچ چیز خراب نشده است.

دو منبع واقعی را بی‌حساب به هم وصل نکن. در این مثال منبع دوم جریان را می‌گیرد. منبع‌های شبیه‌ساز ایده‌آل‌اند و این را بی‌سروصدا تحمل می‌کنند، ولی خودآموز جریان هشدار می‌دهد که جریان معکوس در باتری یا خروجی واقعی می‌تواند مشکل بسازد. این مثال را اول در شبیه‌ساز امتحان کن.

دام‌های رایج

اشتباه چه می‌شود درستش
علامت‌ها را قاطی کردن جمع حلقه صفر نمی‌شود یک جهت انتخاب کن و تا آخر همان را برو
برگشتن از راه دیگر به نقطهٔ شروع حلقه بسته نیست، جمع معنا ندارد دقیقاً به همان نقطه برگرد
ترسیدن از جریان منفی جهت فرض‌شده را عوض می‌کنی و گیج می‌شوی منفی یعنی جهت واقعی برعکس است
فراموش‌کردن یک شاخه در KCL جمع جریان‌ها جور نمی‌شود همهٔ سیم‌های گره را بشمار
فکر اینکه KVL فقط برای مقاومت است LED و کلید را جا می‌اندازی KVL دربارهٔ ولتاژ نقطه‌هاست، هر قطعه‌ای وسطشان باشد

یک مرز هم هست. خودآموز جریان یادآوری می‌کند تشبیه ارتفاع در فصل‌های خازن و سلف دقیق‌تر شدن می‌خواهد، چون آن‌جا ولتاژ قطعه‌ها با زمان تغییر می‌کند. برای مدارهای این مقاله، با منبع ثابت، هر دو قانون همان‌طور که گفتیم کار می‌کنند.

قدم بعدی

مقسم ولتاژ کاربرد مستقیم همین دو قانون است: دو مقاومت سری که KVL ولتاژ را میانشان تقسیم می‌کند، و بار که مثل یک شاخهٔ تازه در KCL همه‌چیز را عوض می‌کند. اگر می‌خواهی این حلقه‌ها را با اسلایدر و probe در مرورگر بسنجی، فصل‌های ترم ۲ خودآموز جریان برای هر قانون یک مدار زنده دارند و تمرین‌هایشان جواب دارد.

اگر می‌خواهی این موضوع را کامل یاد بگیری

خودآموز جریان

خودآموز الکترونیک از صفر

الکترونیک را از «مدار یعنی چه» تا ترانزیستور، سنسور و میکروکنترلر یاد بگیر. بدون خرید قطعه شروع می‌کنی: هر فصل یک مدار زنده در مرورگر دارد که موتور آنالوگ واقعاً حلش می‌کند، پس ولتاژ و جریان را اندازه می‌گیری، نه اینکه فقط باور کنی.

  • ۷ ترم
  • ۵۲ فصل
  • ۱۵ فصل رایگان برای شروع

برای خواندن بدون اینترنت

خودآموز دانلودی جریان

PDF، EPUB، MOBI · ۴۲۳ صفحه

۲۹۹٬۰۰۰ تومان

دیدن نسخهٔ دانلودی

قدم بعدی