جریان — خودآموز الکترونیک از صفر

فصل ۱ از ۹

پیشرفت ترم
۰٪

در این فصل چه می‌سازی#

آخر این فصل با دو کلید یک LED را خاموش و روشن کرده‌ای و یک چیز را با چشم خودت دیده‌ای: مهم نیست کلید را کجای مدار بگذاری، کافی است یک نقطه از حلقه قطع شود تا همه‌چیز بایستد. همین یک جمله پایهٔ کل این خودآموز است.

یک حلقهٔ بسته از منبع، کلید، مقاومت و LED که به منبع برمی‌گردد، با مسیری پیوسته و بدون شکاف

آخر این فصل می‌توانی:

  • بگویی چرا یک سیم تنها هرگز LED را روشن نمی‌کند
  • در هر مدار ساده، منبع، load و مسیر برگشت را نشان بدهی
  • توضیح بدهی چرا جای کلید در یک حلقه فرقی نمی‌کند
  • نماد منبع، مقاومت، LED، کلید و GND را در نقشهٔ مدار بشناسی
  • آزمایشگاه را اجرا کنی و کنترل‌هایش را به‌کار ببری

قبل از شروع#

هیچ پیش‌نیازی لازم نیست. قطعه هم نمی‌خواهی؛ کل این خودآموز در مرورگر انجام می‌شود و خرید قطعه فقط در ترم ۷ و به انتخاب خودت مطرح است.

⚠️ مواظب باش: همهٔ این خودآموز با ولتاژهای کوچک و بی‌خطر کار می‌کند. برق شهر چیز دیگری است و می‌تواند بکشد. هیچ‌چیز از این کتاب را روی پریز امتحان نکن.

۱. یک پرسش ساده#

فرض کن یک LED داری؛ قطعهٔ کوچکی که نور می‌دهد. و یک باتری. یک سیم از باتری به LED وصل می‌کنی. روشن می‌شود؟

خیلی‌ها اول فکر می‌کنند باید روشن شود: برق از باتری می‌آید، از سیم می‌گذرد، به LED می‌رسد و نور می‌شود. مثل آبی که از شیلنگ به گلدان می‌رسد.

ولی روشن نمی‌شود. LED دو پایه دارد و باتری هم دو سر دارد، و تا هر دو طرف وصل نشوند اتفاقی نمی‌افتد. دلیلش این است که برق چیزی نیست که از باتری بیرون بریزد و تمام شود. برق یک گردش است. چیزی که از یک سر منبع راه می‌افتد باید از سر دیگر برگردد.

به این مسیر کامل و بی‌شکاف می‌گویند مدار؛ وقتی حلقه کامل است، مدار بسته است و وقتی جایی شکاف دارد، مدار باز است. فعلاً همین‌قدر بدان؛ فصل ۸ کامل یادش می‌گیریم.

۲. سه نقش در هر مدار#

هر مداری، از چراغ قوه تا گوشی، این سه نقش را دارد:

  • منبع: چیزی که گردش را راه می‌اندازد، مثل باتری. منبع آزمایشگاه ما ۳٫۳ ولت است. ولت را در فصل ۳ کامل یاد می‌گیری؛ فعلاً فقط یک برچسب است.
  • load: قطعه‌ای که کاری انجام می‌دهد، مثل LED که نور می‌دهد.
  • مسیر: سیم‌هایی که حلقه را کامل می‌کنند، شامل مسیر برگشت به منبع.

مدار ما یک قطعهٔ چهارم هم دارد: مقاومت. فعلاً فقط بدان این قطعه گردش را مهار می‌کند تا LED آسیب نبیند. فصل ۴ کامل یادش می‌گیریم.

سر برگشت منبع یک نام استاندارد دارد: GND. این نام را همه‌جا خواهی دید: روی بردها و در همین آزمایشگاه. فعلاً GND یعنی «جایی که حلقه به منبع برمی‌گردد».

۳. نقشهٔ مدار و نمادها#

مدار را با عکس قطعه‌ها نمی‌کشند. هر قطعه یک نماد دارد، یک شکل سادهٔ قراردادی، و به نقشه‌ای که با این نمادها کشیده شده نقشهٔ مدار می‌گویند. هر کتاب الکترونیک و هر برگهٔ مشخصات قطعه همین نمادها را به‌کار می‌برد، پس یاد گرفتنشان یعنی بتوانی مدار هر کس دیگری را بخوانی.

این‌ها نمادهای همین فصل‌اند، با حروف ساده کشیده شده‌اند:

cell, battery        |         two plates: the long one is +,
(the source)       -----  +    the short one is -
                    ---   -
                     |

resistor          ---[ R1 ]---       older drawings: ---/\/\/\---

LED               ---|>|---          the triangle points from + to -;
                                     two small arrows beside it = light

switch, open      ---o/  o---        a lever lifted off its contact
switch, closed    ---o----o---

GND                  |               three shrinking lines
                    ---
                     -

joint             ---+---            wires that meet; drawn as a dot

مدار همین فصل با این نمادها این شکل را دارد:

          SW1        R1        LED1       SW2
     +---o/  o---[ 330 ]-------|>|------o/  o---+
     |                                          |
   -----  +                                     |
    ---   -   3.3 V                             |
     |                                          |
     +------------------------------------------+
                        GND

و همین مدار در خط متنی این کتاب:

3V3 --> SW1 --> R1 --> LED --> SW2 --> GND

دو شکل یک چیز را می‌گویند. خط متنی را از چپ به راست بخوان: از سر مثبت منبع، از هر قطعه به ترتیب، تا GND. نقشه همان مسیر را با نماد می‌کشد. در این کتاب بیشتر خط متنی می‌آید، چون کوتاه است و نام هر گره را هم دارد؛ نقشه را برای خواندن کتاب‌ها و مدارهای دیگران لازم داری.

💡 نکته: در نقشه‌های بزرگ سیم برگشت را تا منبع نمی‌کشند. هر جا نماد GND دیدی، همهٔ آن نقطه‌ها به هم و به سر منفی منبع وصل‌اند. سر مثبت هم اغلب فقط با یک نام کشیده می‌شود، مثل 3V3.

قطعه‌هایی که در فصل‌های بعد می‌آیند هم نماد خودشان را دارند.

قبل از ادامه، جواب بده: در نقشهٔ بالا اگر سیم پایین را پاک کنی و به‌جایش زیر منبع و زیر SW2 دو نماد GND بکشی، مدار عوض می‌شود؟


جواب: نه. دو نماد GND یعنی آن دو نقطه به هم وصل‌اند، درست مثل همان سیم.

۴. مدار را روشن کن#

مدار آزمایشگاه این مسیر را دارد:

3V3 --> SW1 --> R1 --> LED --> SW2 --> GND
  1. «اجرا ▶» را بزن.
  2. مطمئن شو هر دو اسلایدر کلید روی ۱ هستند. عدد ۱ یعنی کلید بسته و ۰ یعنی باز.

✅ چک کن: LED باید روشن باشد. زیر هر اسلایدر عدد فعلی‌اش را می‌بینی.

🔧 اگر کار نکرد: اگر عدد اسلایدر عوض می‌شود ولی LED واکنشی نشان نمی‌دهد، احتمالاً «اجرا ▶» را نزده‌ای. تا مدار در حال اجرا باشد، هر بار که اسلایدر را رها می‌کنی شبیه‌ساز مدار را با مقدار تازه دوباره حل می‌کند.

۵. حلقه را بشکن#

حالا آزمایش اصلی این فصل. قبل از هر کاری حدس بزن.

قبل از ادامه، جواب بده: اگر کلید ۲ را باز کنی چه می‌شود؟ این کلید بعد از LED است. گردش قبلاً به LED رسیده، پس شاید LED روشن بماند؟

  1. کلید ۱ را روی ۰ بگذار و LED را ببین.
  2. کلید ۱ را به ۱ برگردان.
  3. حالا کلید ۲ را روی ۰ بگذار.

✅ چک کن: در هر دو حالت LED خاموش می‌شود. کلید ۲ که بعد از LED است دقیقاً همان کار کلید ۱ را می‌کند.

این نتیجه کوچک به نظر می‌رسد، ولی یک تصور رایج را از بین می‌برد. برق اول به LED «نمی‌رسد» و بعد به کلید. گردش در تمام حلقه با هم برقرار می‌شود یا اصلاً برقرار نمی‌شود. مثل زنجیر دوچرخه: اگر یک حلقه‌اش باز شود، کل زنجیر از حرکت می‌ایستد، نه فقط تکهٔ بعد از شکستگی.

💡 نکته: برای همین کلید برق خانه می‌تواند دور از لامپ، روی دیوار باشد. کلید لازم نیست کنار load باشد؛ فقط باید در مسیر حلقه باشد.

چالش: کجای حلقه؟

اول خودت فکر کن یا امتحان کن — بعد اینجا را باز کن.

۶. یک خرابی عمدی#

حالا هر دو کلید را باز کن: هر دو روی ۰. یکی از آن‌ها را به ۱ برگردان. LED هنوز خاموش است.

چیزی که این‌جا می‌بینی همان رفتار بی‌رحم مدار است: یک شکاف کافی است. اگر روزی مداری ساختی و کار نکرد، اولین سؤال این است: حلقه کجا باز است؟ فصل ۸ یاد می‌گیری این شکاف را با عدد پیدا کنی.

🧭 مرز شبیه‌ساز: کلید این آزمایشگاه مثل هر کلید واقعی کامل نیست. وقتی باز است، مقدار بسیار کوچکی نشت می‌کند، آن‌قدر کم که LED خاموش دیده می‌شود. فصل ۸ دوباره سراغش می‌آییم.

🤖 با AI: از دستیار AI ات بپرس «چرا برای روشن‌شدن LED دو سیم لازم است؟». بعد خودت بررسی کن آیا جوابش با آزمایش کلید ۲ می‌خواند یا نه. اگر گفت برق «اول به LED می‌رسد»، بدان تصویر ساده‌ای داده است. یادت باشد: اول خودت، بعد AI.

واژه‌های تازهٔ این فصل#

کلمه تلفظ به حروف فارسی یعنی چه
circuit سِرکیت مدار، یک مسیر کامل
load لود قطعه‌ای که از مدار کار می‌گیرد
LED اِل‌ای‌دی قطعه‌ای که با گذر برق نور می‌دهد
switch سوییچ کلید
GND جی‌اِن‌دی (گراند) سر برگشت منبع
schematic اِسکِماتیک نقشهٔ مدار با نمادها
symbol سیمبِل نماد یک قطعه در نقشه

تمرین‌ها

اول خودت فکر کن یا امتحان کن — بعد اینجا را باز کن.

در فصل بعد#

می‌دانی یک چیزی در حلقه می‌چرخد. ولی آن چیز چیست، و آیا LED کمی از آن را مصرف می‌کند؟ فصل بعد اولین عددت را اندازه می‌گیری و جوابی می‌بینی که شاید غافلگیرت کند.

به آخر این فصل رسیدی!

اگر ساختی و جواب داد، این دکمه مال توست.