جریان — خودآموز الکترونیک از صفر

فصل ۸ از ۹

پیشرفت ترم
۰٪

ترم ۱ · حلقهٔ بسته: ولتاژ، جریان، مقاومت

مدار باز و اتصال کوتاه

فصل ۸پیش‌نمایش رایگان

در این فصل چه می‌سازی#

آخر این فصل سه خرابی را عمداً در یک مدار ایجاد کرده‌ای و یاد گرفته‌ای هر خرابی چه عددی پشت سرش می‌گذارد. از این به بعد وقتی مداری کار نمی‌کند، حدس نمی‌زنی؛ گره‌ها را می‌خوانی.

یک مدار با یک شکاف در سیم کنار همان مدار با یک مسیر میان‌بر که از یک مقاومت رد نمی‌شود

آخر این فصل می‌توانی:

  • مدار باز و اتصال کوتاه را تعریف کنی و نتیجهٔ هرکدام را پیش‌بینی کنی
  • محل خرابی را از روی ولتاژ گره‌ها پیدا کنی
  • بگویی چرا اتصال کوتاه خطرناک است و فیوز چه می‌کند

قبل از شروع#

  • از فصل ۱: یک شکاف کل حلقه را می‌ایستاند.
  • از فصل ۳: ولتاژ گره و افت ولتاژ.
  • از فصل ۵ و ۷: قانون اهم و توان.

۱. مدار سالم#

مدار دو مقاومت ۱ کیلواهمی دارد و سه محل خرابی که با اسلایدر فعال می‌کنی:

3V3 --[top wire]--> a --> R1 --> b --> R2 --> GND
                    |            |
             [short to GND]   [short to GND]
  1. «اجرا ▶» را بزن.
  2. هر چهار probe را تیک بزن.
  3. مطمئن شو «سیم بالا» روی ۱ است و دو اسلایدر اتصال روی ۰.

✅ چک کن: V(a) حدود ۳٫۳۰ ولت، V(b) حدود ۱٫۶۵ ولت و I(R1) حدود ۱٫۶۵ میلی‌آمپر است. این‌ها را یادداشت کن. عیب‌یابی یعنی مقایسه با همین حالت سالم.

۲. مدار باز#

مدار باز یعنی جایی در حلقه شکاف هست، مثل سیم قطع‌شده یا پایه‌ای که نچسبیده. مقاومت آن نقطه عملاً بی‌نهایت است.

قبل از ادامه، جواب بده: اگر سیم بالا قطع شود، V(a) چقدر می‌شود؟ گره a هنوز به R1 وصل است.

اسلایدر «سیم بالا» را روی ۰ بگذار.

✅ چک کن: V(a) نزدیک ۰٫۰۰۷ ولت، V(b) نزدیک ۰٫۰۰۳ ولت و I(R1) حدود ۰٫۰۰۳ میلی‌آمپر است.

چون جریانی نیست، روی مقاومت‌ها افتی هم نیست، پس همه‌چیز بعد از شکاف با GND هم‌سطح شده است. کل ۳٫۳ ولت منبع روی همان شکاف افتاده است: یک طرفش ۳٫۳ و طرف دیگرش تقریباً صفر.

قاعدهٔ مدار باز: جریان تقریباً صفر، و تمام ولتاژ روی خود شکاف.

🧭 مرز شبیه‌ساز: چرا عددها دقیقاً صفر نیستند؟ کلید این آزمایشگاه وقتی باز است ۱ مگااهم مقاومت دارد و وقتی بسته است ۱ اهم. قول فصل ۱ همین بود. این نشتی را با قانون اهم می‌توانی حساب کنی: 3.3 V / 1002 kΩ = 0.003 mA. کلید واقعی هم کامل نیست، هرچند مقاومت بازش معمولاً بسیار بیشتر است.

اسلایدر را به ۱ برگردان.

۳. اتصال کوتاه روی یک قطعه#

اتصال کوتاه یعنی مسیری تقریباً بی‌مقاومت که نباید وجود داشته باشد، مثل یک قطره قلع یا دو سیم لخت که به هم خورده‌اند. جریان آن مسیر را به جای قطعه انتخاب می‌کند.

اسلایدر «اتصال روی R2» را روی ۱ بگذار.

✅ چک کن: V(b) تقریباً صفر و I(R1) حدود ۳٫۳ میلی‌آمپر می‌شود. جریان دو برابر شد.

چرا دو برابر؟ R2 عملاً از مدار حذف شده است و کل ۳٫۳ ولت روی R1 تنها می‌افتد. مدار هنوز «کار می‌کند»، ولی R1 چهار برابر توان می‌گیرد: جریان دو برابر و ولتاژ دو برابر.

قاعدهٔ اتصال کوتاه: ولتاژ روی نقطهٔ اتصال تقریباً صفر، و جریان بیشتر از حالت سالم.

اسلایدر را به ۰ برگردان.

۴. اتصال کوتاه روی منبع#

حالا خطرناک‌ترین حالت.

قبل از ادامه، جواب بده: اگر گره a مستقیم به GND وصل شود، چه چیزی جلوی جریان را می‌گیرد؟

اسلایدر «اتصال روی کل مدار» را روی ۱ بگذار.

✅ چک کن: I(VDD) نزدیک ۱۶۵۰ میلی‌آمپر می‌شود، یعنی بیشتر از ۱٫۶ آمپر، و V(a) نصف می‌شود.

این جریان فقط با مقاومت دو کلید ۱ اهمی مهار شده است: 3.3 V / 2 Ω. کل توان می‌شود 3.3 × 1.65 = 5.4 W روی دو تکه کلید کوچک. سیم نازک و باتری کوچک در این حالت به‌سرعت داغ می‌شوند.

چرا V(a) تقریباً صفر نشد، با اینکه قاعدهٔ بخش قبل همین را می‌گفت؟ چون این‌جا خود اتصال ۱ اهم است و سیم بالای آن هم ۱ اهم. این دو پله‌های برابرند، مثل پلکان فصل ۳، و ولتاژ را نصف می‌کنند. قاعدهٔ بخش قبل وقتی برقرار است که بالای اتصال مقاومتی خیلی بزرگ‌تر از خود اتصال باشد، مثل R1.

⚠️ مواظب باش: اتصال کوتاه روی باتری می‌تواند سیم را داغ و باتری را خراب کند، و بعضی باتری‌ها آتش می‌گیرند. قطعه‌های واقعی را هرگز با باتری به این شکل امتحان نکن.

🧭 مرز شبیه‌ساز: منبع این آزمایشگاه ایده‌آل است و هر جریانی بخواهی می‌دهد. منبع واقعی ولتاژش پایین می‌افتد یا خودش را قطع می‌کند. هیچ‌چیز هم این‌جا نمی‌سوزد.

به همین دلیل فیوز ساخته شد: یک تکه سیم نازک در مسیر حلقه که با جریان زیاد می‌سوزد و مدار را باز می‌کند، پیش از اینکه آسیب بزرگ‌تری برسد. فیوز عمداً ضعیف‌ترین نقطهٔ حلقه است.

اسلایدر را به ۰ برگردان.

۵. کارآگاه مدار#

این جدول خلاصهٔ کل فصل است:

State V(a) V(b) I(R1)
Healthy 3.30 V 1.65 V 1.65 mA
Open top wire 0.007 V 0.003 V 0.003 mA
R2 shorted 3.30 V 0.003 V 3.3 mA
a shorted to GND 1.65 V 0.824 V 0.825 mA

روش همیشگی: از منبع شروع کن، گره به گره جلو برو و با چیزی که باید باشد مقایسه کن. جایی که ولتاژ ناگهان از «باید باشد» جدا شد، خرابی همان نزدیکی است.

🤖 با AI: عددهای یک حالت را بدون نام خرابی به دستیار AI ات بده و بپرس کدام خرابی محتمل است. اول خودت جواب بده، بعد مقایسه کن و دلیلش را از روی جدول بسنج.

واژه‌های تازهٔ این فصل#

کلمه تلفظ به حروف فارسی یعنی چه
open circuit اوپِن سِرکیت مدار باز
short circuit شورت سِرکیت اتصال کوتاه
fault فالت خرابی
fuse فیوز سیم حفاظتی که با جریان زیاد می‌سوزد
troubleshooting تِرابِل‌شوتینگ عیب‌یابی

تمرین‌ها

اول خودت فکر کن یا امتحان کن — بعد اینجا را باز کن.

در فصل بعد#

اکنون همهٔ ابزار این ترم را داری. فصل بعد یک چراغ قوه را از مشخصات تا اندازه‌گیری، خودت طراحی می‌کنی.

به آخر این فصل رسیدی!

اگر ساختی و جواب داد، این دکمه مال توست.