جریان — خودآموز الکترونیک از صفر

فصل ۴ از ۹

پیشرفت ترم
۰٪

در این فصل چه می‌سازی#

آخر این فصل یک مقاومت را از ۱۰۰ اهم تا ۱۰ کیلواهم بالا برده‌ای و دیده‌ای جریان با چه الگویی پایین می‌آید. این الگو را خودت از روی جدول پیدا می‌کنی، پیش از اینکه کسی فرمولش را بگوید.

یک سیم نازک بلند کنار یک سیم ضخیم کوتاه، با بارهایی که در سیم نازک فشرده‌تر حرکت می‌کنند

آخر این فصل می‌توانی:

  • بگویی مقاومت چیست و واحدش چیست
  • میان اهم، کیلواهم و مگااهم تبدیل کنی
  • بگویی جنس، طول و ضخامت چه اثری روی مقاومت دارند
  • پیش‌بینی کنی با دو برابر شدن مقاومت، جریان چه می‌شود

قبل از شروع#

  • از فصل ۲: خواندن جریان با probe.
  • از فصل ۳: ولتاژ منبع و افت ولتاژ روی قطعه.

۱. مقاومت چیست؟#

در فصل ۱ گفتیم مقاومت گردش را مهار می‌کند. حالا دقیق‌تر: مقاومت می‌گوید یک قطعه چقدر جلوی عبور جریان را می‌گیرد. واحدش اهم است و نمادش Ω.

به ماده‌ای که بارهایش می‌توانند در آن جابه‌جا شوند رسانا می‌گویند، مثل فلز سیم. بارها وقتی از یک مادهٔ رسانا می‌گذرند، مدام به اتم‌های آن می‌خورند و انرژی‌شان را به‌صورت گرما پس می‌دهند. هر ماده‌ای این برخورد را به اندازهٔ متفاوتی دارد.

۲. چه چیزی مقاومت می‌سازد؟#

سه چیز تعیین‌کننده است:

  • جنس: مس مقاومت بسیار کمی دارد و برای همین سیم را از مس می‌سازند. کربن مقاومت بیشتری دارد و در ساخت مقاومت به‌کار می‌رود.
  • طول: سیم دو برابر بلندتر، دو برابر مقاومت دارد. بارها مسیر بیشتری را باید طی کنند.
  • ضخامت: سیم دو برابر ضخیم‌تر (دو برابر سطح مقطع)، نصف مقاومت دارد. مثل جاده‌ای که خط‌هایش دو برابر شده باشد.

قطعه‌ای که به نام مقاومت می‌خری یک تکه ماده است با طول و جنسی که طوری انتخاب شده تا یک عدد مشخص بدهد.

💡 نکته: برای همین سیم‌های مسی را در این کتاب بی‌مقاومت فرض می‌کنیم. مقاومت‌شان در برابر قطعه‌هایی که می‌بینی آن‌قدر کم است که در حساب ما پیدا نیست.

۳. پیشوندها#

مقاومت‌های رایج از چند اهم تا میلیون‌ها اهم هستند. پس پیشوند لازم است:

1 kΩ = 1 000 Ω         (kilo = 1000)
1 MΩ = 1 000 000 Ω     (mega = 1 000 000)

4.7 kΩ = 4700 Ω
0.33 kΩ = 330 Ω

✅ چک کن: بدون نگاه‌کردن بگو ۲۲۰۰ اهم چند کیلواهم است، و ۱ مگااهم چند کیلواهم. جواب: ۲٫۲ کیلواهم و ۱۰۰۰ کیلواهم.

۴. جدول را خودت پر کن#

مدار ساده‌ترین مدار ممکن است: منبع ۳٫۳ ولتی و یک مقاومت متغیر.

3V3 --> RV --> GND

قبل از ادامه، جواب بده: اگر مقاومت از ۱۰۰۰ اهم به ۲۰۰۰ اهم برود، جریان چه می‌شود؟ کمی کم می‌شود؟ نصف می‌شود؟

  1. «اجرا ▶» را بزن.
  2. از «پروب‌ها»، تیک I(RV) را بزن و بقیه را بردار.
  3. اسلایدر را روی این مقادیر بگذار و جریان را در یک کاغذ یادداشت کن.
Slider R I(RV)
1 100 Ω 33.0 mA
2 200 Ω 16.5 mA
5 500 Ω 6.6 mA
10 1 kΩ 3.3 mA
20 2 kΩ 1.65 mA
50 5 kΩ 0.66 mA
100 10 kΩ 0.33 mA

✅ چک کن: عددهای تو باید با جدول یکی باشند.

الگو را ببین. از ۱۰۰ به ۲۰۰ اهم: جریان نصف شد. از ۱ به ۲ کیلواهم: باز نصف شد. از ۱ به ۱۰ کیلواهم: یک دهم شد.

وقتی ولتاژ ثابت است، جریان با مقاومت رابطهٔ معکوس دارد. مقاومت چند برابر شود، جریان همان‌قدر بخش می‌شود.

چرا جریان برای یک عدد مشخص، مثل ۱ کیلواهم، دقیقاً ۳٫۳ میلی‌آمپر است؟ این فعلاً یک الگوست. فصل بعد پشتش یک قانون می‌بینی.

🧭 مرز شبیه‌ساز: مقاومت آزمایشگاه دقیقاً همان عددی است که روی اسلایدر است. مقاومت واقعی خطا دارد و اگر بخری، با ۱ کیلواهم دقیق روبه‌رو نمی‌شوی. ترم ۲ این خطا را یاد می‌گیری.

۵. یک خرابی عمدی#

اسلایدر را به ۰ ببر.

✅ چک کن: جریان ناگهان به عددی بسیار بزرگ می‌پرد، حدود ۳۳۰ هزار میلی‌آمپر.

چرا؟ چون مقاومت عملاً صفر شده و دیگر چیزی جلوی جریان را نمی‌گیرد. عدد جدول را ادامه بده: مقاومت هرچه کمتر، جریان هرچه بیشتر. نتیجه در دنیای واقعی گرمای شدید است و در این آزمایشگاه فقط یک عدد بزرگ است. فصل ۸ به این حالت اسم می‌دهد و دقیق بررسی‌اش می‌کند. اسلایدر را به ۱۰ برگردان.

⚠️ مواظب باش: شبیه‌ساز چیزی را نمی‌سوزاند. این عدد بزرگ را جدی بگیر، حتی اگر این‌جا هیچ اتفاقی نیفتاد.

چالش: سیم بلندتر

اول خودت فکر کن یا امتحان کن — بعد اینجا را باز کن.

واژه‌های تازهٔ این فصل#

کلمه تلفظ به حروف فارسی یعنی چه
resistance ریزیستِنس مقاومت
ohm (Ω) اُهم واحد مقاومت
kilo (k) کیلو هزار برابر
mega (M) مِگا میلیون برابر
conductor کاندِکتِر رسانا

تمرین‌ها

اول خودت فکر کن یا امتحان کن — بعد اینجا را باز کن.

در فصل بعد#

الگوی معکوس را پیدا کردی. فصل بعد ولتاژ را هم عوض می‌کنی و این دو را در یک فرمول می‌نشانی: معروف‌ترین فرمول الکترونیک.

به آخر این فصل رسیدی!

اگر ساختی و جواب داد، این دکمه مال توست.