جریان — خودآموز الکترونیک از صفر

فصل ۳ از ۹

پیشرفت ترم
۰٪

در این فصل چه می‌سازی#

آخر این فصل سه گره را در یک مدار می‌خوانی و یک پلکان ولتاژ می‌بینی: از ۳٫۳ ولت تا صفر، قدم‌به‌قدم. و یاد می‌گیری ولتاژ چیزی نیست که در یک نقطه باشد؛ همیشه میان دو نقطه است.

یک پلکان که از بالا به پایین می‌آید و هر پله یک مقاومت است، با بارهایی که پله‌ها را طی می‌کنند

آخر این فصل می‌توانی:

  • بگویی ولتاژ چیست و چرا همیشه میان دو نقطه تعریف می‌شود
  • ولتاژ یک گره را با probe بخوانی
  • ولتاژ دو سر یک قطعه را از تفریق دو گره به‌دست بیاوری
  • بگویی تشبیه آب کجا کمک می‌کند و کجا می‌شکند

قبل از شروع#

  • از فصل ۱: GND و حلقهٔ بسته.
  • از فصل ۲: خواندن probe، و اینکه جریان در حلقه همه‌جا یکی است.

۱. ولتاژ یعنی اختلاف#

فصل قبل دیدی بارها در حلقه مصرف نمی‌شوند. پس منبع چه چیزی می‌دهد؟ انرژی. هر کولن باری که از منبع رد می‌شود مقداری انرژی می‌گیرد و در مسیر آن را پس می‌دهد: در LED به‌صورت نور، در مقاومت به‌صورت گرما.

ولتاژ می‌گوید هر کولن بار میان دو نقطه چقدر انرژی عوض می‌کند. واحدش ولت است: یک ولت یعنی یک ژول انرژی برای هر کولن. ژول واحد انرژی است.

1 V = 1 J / 1 C

مثال ملموس: ارتفاع. وقتی می‌گویی یک تپه ۱۰۰ متر بلند است، منظورت نسبت به پای تپه است. ارتفاع یک نقطه به‌تنهایی معنا ندارد مگر اینکه بگویی از کجا اندازه گرفته‌ای. ولتاژ هم همین است: اختلاف میان دو نقطه.

۲. گره و نقطهٔ مرجع#

در مدار به هر نقطه‌ای که چند قطعه به هم می‌رسند گره می‌گویند. همهٔ سیم‌هایی که بی‌هیچ قطعه‌ای به هم وصل‌اند یک گره‌اند.

چون ولتاژ میان دو نقطه است، باید یک نقطه را مرجع بگیریم. این نقطه GND است و قرارداد می‌کنیم ولتاژش ۰ ولت باشد، مثل سطح دریا برای ارتفاع. این‌که در فصل ۱ گفتیم «سر برگشت منبع»، حالا کامل شد: GND نقطه‌ای است که همهٔ ولتاژها نسبت به آن گفته می‌شوند.

وقتی آزمایشگاه می‌نویسد V(a)، یعنی ولتاژ گره a نسبت به GND.

۳. پلکان را بخوان#

مدار سه مقاومت برابر دارد:

3V3 --> R1 --> a --> R2 --> b --> R3 --> GND

قبل از ادامه، جواب بده: گره a و گره b چه ولتاژی دارند؟ سه قطعهٔ یکسان پشت سر هم‌اند. یک عدد حدس بزن.

  1. «اجرا ▶» را بزن.
  2. در «ابزار اندازه‌گیری» دکمهٔ «پروب‌ها» را بزن.
  3. زیر «ولتاژ گره‌ها» تیک V(3V3)، V(a) و V(b) را بزن.
Node Voltage
V(3V3) 3.300 V
V(a) 2.200 V
V(b) 1.100 V
GND 0 V

✅ چک کن: باید دقیقاً همین سه عدد را ببینی.

ولتاژ دو سر هر مقاومت از تفریق دو گره‌اش به‌دست می‌آید:

R1: 3.3 - 2.2 = 1.1 V
R2: 2.2 - 1.1 = 1.1 V
R3: 1.1 - 0.0 = 1.1 V

این یک پلکان است. از بالا تا پایین، هر قطعه یک پله از ولتاژ را برمی‌دارد. به این می‌گویند افت ولتاژ. پله‌ها روی هم دقیقاً ۳٫۳ ولت می‌شوند، یعنی همان چیزی که منبع داده بود.

🔧 اگر کار نکرد: آزمایشگاه به‌طور پیش‌فرض فقط V(3V3) را انتخاب می‌کند، پس دو تیک دیگر را خودت باید بزنی. اگر نام دیگری هم دیدی، probe اضافه را تیک زده‌ای؛ با زدن ✕ کنار نامش برش دار.

✅ چک کن: تیک I(R1)، I(R2) و I(R3) را هم بزن. هر سه باید ۱٫۱۰ میلی‌آمپر باشند. جریان در سراسر پلکان یکی است، و فقط ولتاژ است که پله‌پله کم می‌شود.

۴. یک خرابی عمدی: گره را به‌جای قطعه بخوان#

این مدار اسلایدر ندارد و عددهایش درست است. این بار خود خوانش را عمداً خراب می‌کنی، چون این رایج‌ترین خطای اندازه‌گیری است.

فرض کن کسی V(a) را «ولتاژ R2» بگیرد و V(b) را «ولتاژ R3»، و V(3V3) را «ولتاژ R1».

قبل از ادامه، جواب بده: جمع این سه عدد چند می‌شود؟ با ۳٫۳ ولت منبع می‌خواند؟

3.3 + 2.2 + 1.1 = 6.6 V

✅ چک کن: جمع ۶٫۶ ولت است، دو برابر منبع. مداری که ۳٫۳ ولت گرفته نمی‌تواند ۶٫۶ ولت پس بدهد.

مدار سالم است؛ خوانش غلط بوده است. هر کدام از این عددها فاصلهٔ یک گره تا GND است، پس تکه‌های پلکان چند بار شمرده شده‌اند. برای ولتاژ یک قطعه همیشه دو گره را از هم کم کن، و جمع درست همان ۳٫۳ ولت می‌شود.

۵. حالا تصویر کامل شد#

در فصل قبل زنجیر دوچرخه را داشتیم. این دو جمله را کنار هم بگذار:

  • جریان می‌گوید هر ثانیه چقدر بار می‌گذرد. در یک حلقه همه‌جا یکی است.
  • ولتاژ می‌گوید هر کولن میان دو نقطه چقدر انرژی عوض کرد. از نقطه‌ای به نقطهٔ دیگر فرق می‌کند.

قبل از ادامه، جواب بده: اگر کسی بگوید «ولتاژ از این سیم رد می‌شود»، جمله‌اش چه ایرادی دارد؟

جواب: آنچه از سیم رد می‌شود جریان است. ولتاژ میان دو نقطه است. جملهٔ درست این است: «میان این دو نقطه ۲ ولت اختلاف هست و جریانی از این قطعه می‌گذرد.»

۶. تشبیه آب و جایی که می‌شکند#

تشبیه رایج: ولتاژ فشار آب است، جریان مقدار آب عبوری، و مقاومت تنگی لوله. برای شروع مفید است، چون نشان می‌دهد چرا اختلاف فشار لازم است تا چیزی حرکت کند.

ولی سه جا می‌شکند و باید بدانی:

  • لوله می‌تواند باز باشد و آب بیرون بریزد. سیم نمی‌تواند؛ مدار باز یعنی گردش می‌ایستد.
  • شیلنگ می‌تواند خالی باشد، و آن‌وقت آب باید از یک سر تا سر دیگر برود تا چیزی بیرون بیاید. سیم هرگز از بار خالی نیست: بارها از قبل در همهٔ سیم هستند و گردش همه‌جا با هم شروع می‌شود، همان چیزی که با کلید ۲ در فصل ۱ دیدی.
  • فشار آب با یک عدد در یک نقطه گفته می‌شود و به نظر می‌رسد مطلق است. ولتاژ همیشه نسبت به یک مرجع است.

پس از این تشبیه برای حدس اولیه استفاده کن، نه برای استدلال.

💡 نکته: پرنده‌ای که روی یک سیم نشسته آسیب نمی‌بیند، چون هر دو پایش روی یک گره است و اختلاف ولتاژ میان پاهایش تقریباً صفر است. اختلاف مهم است، نه خودِ عدد.

⚠️ مواظب باش: این توضیح برای فهم است، نه برای امتحان‌کردن. هرگز به سیم برق شهر نزدیک نشو، چون میان آن سیم و زمینِ زیر پایت اختلاف ولتاژ بزرگی هست.

واژه‌های تازهٔ این فصل#

کلمه تلفظ به حروف فارسی یعنی چه
voltage وُلتیج ولتاژ، اختلاف انرژی هر کولن میان دو نقطه
volt (V) وُلت واحد ولتاژ
node نود گره
voltage drop وُلتیج دِراپ افت ولتاژ روی یک قطعه
reference رِفرِنس نقطهٔ مرجع

تمرین‌ها

اول خودت فکر کن یا امتحان کن — بعد اینجا را باز کن.

در فصل بعد#

در این مدار سه مقاومت برابر بود. چرا جریان ۱٫۱ میلی‌آمپر شد و نه چیز دیگر؟ فصل بعد خودِ مقاومت را برمی‌داری و عوضش می‌کنی.

به آخر این فصل رسیدی!

اگر ساختی و جواب داد، این دکمه مال توست.