جریان — خودآموز الکترونیک از صفر

فصل ۲ از ۹

پیشرفت ترم
۰٪

در این فصل چه می‌سازی#

آخر این فصل اولین اندازه‌گیری واقعی‌ات را انجام داده‌ای: جریان را قبل از LED و بعد از LED می‌خوانی. قبل از خواندن عددها حدس می‌زنی کدام بیشتر است، و احتمالاً حدست غلط از آب درمی‌آید.

بارهایی که با فاصلهٔ یکسان در یک سیم حلقوی حرکت می‌کنند و از یک LED می‌گذرند، با تعداد برابر در دو طرف

آخر این فصل می‌توانی:

  • بگویی جریان چیست و واحدش چیست
  • میلی‌آمپر را به آمپر تبدیل کنی
  • با multimeter آزمایشگاه جریان یک قطعه را بخوانی
  • نشان بدهی که LED جریان را مصرف نمی‌کند

قبل از شروع#

  • از فصل ۱: حلقهٔ بسته، و اینکه گردش در تمام حلقه با هم برقرار می‌شود.

۱. چه چیزی می‌چرخد؟#

هر سیم فلزی پر از ذره‌های ریزی است که می‌توانند جابه‌جا شوند. این ذره‌ها الکترون‌اند و چیزی دارند به نام بار الکتریکی. مقدار بار را با واحدی به نام کولن می‌سنجند.

نکتهٔ مهم این است که این بارها را منبع تولید نمی‌کند. آن‌ها از قبل داخل سیم هستند، مثل زنجیر دوچرخه که از قبل سر جایش است. منبع فقط آن‌ها را به حرکت درمی‌آورد.

جریان یعنی مقدار باری که در هر ثانیه از یک نقطه عبور می‌کند. واحدش آمپر است: یک آمپر یعنی یک کولن در ثانیه. مثل شمردن ماشین‌هایی که در یک دقیقه از زیر یک پل رد می‌شوند؛ جریان سرعت ماشین‌ها نیست، تعداد عبور در واحد زمان است.

آمپر برای مدارهای ما واحد بزرگی است، پس از میلی‌آمپر استفاده می‌کنیم: یک هزارم آمپر.

1 A  = 1000 mA
4 mA = 0.004 A

💡 نکته: الکترون‌ها در واقع از GND به سمت سر مثبت می‌روند، ولی همهٔ کتاب‌ها و ابزارها جریان را برعکس می‌کشند: از سر مثبت منبع، از داخل مدار، تا GND. به این می‌گویند جهت قراردادی. این قرارداد از پیش از کشف الکترون مانده و همهٔ حساب‌ها با آن درست درمی‌آید. در این کتاب همیشه جهت قراردادی را به‌کار می‌بریم.

۲. ابزار اندازه‌گیری#

هر سیمی را که در آزمایشگاه ببینی، می‌توانی بخوانی. ابزارش multimeter است، دستگاهی که جریان و ولتاژ را عدد می‌کند. نقطه‌ای را که می‌خوانی با یک probe انتخاب می‌کنی.

  1. «اجرا ▶» را بزن.
  2. نوار «ابزار اندازه‌گیری» از قبل باز است. اگر بسته بود، رویش بزن.
  3. دکمهٔ «پروب‌ها» را بزن.
  4. زیر «جریان قطعات» تیک I(R1)، I(LED1) و I(R2) را بزن. بقیهٔ تیک‌ها را بردار.

✅ چک کن: باید سه کارت عددی ببینی که هرکدام یک عدد به میلی‌آمپر نشان می‌دهد.

🔧 اگر کار نکرد: اگر کارت‌ها به‌جای عدد خط تیره نشان می‌دهند، برنامه هنوز اجرا نشده است. یک بار «اجرا ▶» را بزن.

۳. پیش‌بینی: کدام بیشتر است؟#

مدار این است:

3V3 --> R1 --> RV --> LED1 --> R2 --> GND

جریان اول از R1 می‌گذرد، بعد از LED و بعد از R2. LED نور می‌دهد، پس کاری انجام می‌دهد.

قبل از ادامه، جواب بده: جریان R2 که بعد از LED است، از جریان R1 که قبل از LED است چه فرقی دارد؟ کمتر است؟ برابر است؟ عددی روی کاغذ حدس بزن.

حالا اسلایدر را روی ۲۳۰ بگذار و عددها را بخوان.

💡 نکته: اسلایدر باریک است و با کشیدن به عدد دقیق نمی‌رسی. عدد را در خانهٔ زیر اسلایدر بنویس، یا با دکمه‌های − و + یکی‌یکی جلو و عقب برو.

RV slider I(R1) I(LED1) I(R2)
130 4.01 mA 4.01 mA 4.01 mA
230 3.11 mA 3.11 mA 3.11 mA
800 1.38 mA 1.38 mA 1.38 mA

✅ چک کن: روی ۲۳۰ باید هر سه کارت حدود ۳٫۱۱ میلی‌آمپر نشان بدهند. اسلایدر را روی ۱۳۰ و ۸۰۰ هم ببر: عددها با هم بالا و پایین می‌روند و هیچ‌وقت از هم جدا نمی‌شوند.

۴. چرا مصرف نمی‌شود؟#

تصور خیلی‌ها این است که LED مقداری از برق را «می‌خورد» و کمتری برمی‌گردد. اندازه‌گیری تو خلافش را نشان داد. این بدفهمی آن‌قدر رایج است که ارزش دارد یک بار برای همیشه روشن شود.

بارها در حلقه گم نمی‌شوند. هر باری که وارد LED می‌شود، از طرف دیگرش بیرون می‌آید. اگر غیر از این بود، بارها باید جایی داخل LED انبار می‌شدند، که نمی‌شوند. پس تعداد عبور در هر ثانیه در تمام نقاط یک حلقه یکی است.

در مدار تک‌حلقه، جریان همه‌جا یکسان است.

پس LED چه چیزی مصرف می‌کند؟ انرژی. زنجیر دوچرخه را به یاد بیاور: زنجیر مصرف نمی‌شود، همان تعداد حلقه به پدال برمی‌گردد. آنچه به چرخ می‌رسد انرژی پای توست. فصل بعد این تصویر را با ولتاژ کامل می‌کنی.

چالش: دو LED پشت سر هم

اول خودت فکر کن یا امتحان کن — بعد اینجا را باز کن.

۵. یک خرابی عمدی#

اسلایدر را تا ۰ پایین بیاور.

✅ چک کن: جریان به حدود ۶٫۴۹ میلی‌آمپر می‌رسد و باز هر سه کارت برابرند. حتی وقتی مدار را به مرزش می‌بری، این قانون نمی‌شکند.

حالا یک probe دیگر هم تیک بزن: I(VDD). این جریانی است که از خود منبع بیرون می‌آید.

✅ چک کن: این عدد هم با بقیه یکی است. چیزی که از منبع بیرون می‌آید، دقیقاً همان چیزی است که به آن برمی‌گردد.

⚠️ مواظب باش: این جمله فقط برای یک حلقه است. وقتی مدار چند شاخه داشته باشد، جریان بین شاخه‌ها تقسیم می‌شود. فصل ۲ ترم ۲ این را می‌بینی.

🤖 با AI: به دستیار AI ات بگو: «LED چقدر از جریان را مصرف می‌کند؟» اگر عددی به‌عنوان جریان مصرف‌شده داد، جوابش را با سه کارت آزمایشگاه چک کن. یادت باشد: AI هم اشتباه می‌کند.

واژه‌های تازهٔ این فصل#

کلمه تلفظ به حروف فارسی یعنی چه
charge چارج بار الکتریکی
current کارِنت جریان
ampere (A) آمپر واحد جریان
milliampere (mA) میلی‌آمپر یک هزارم آمپر
multimeter مولتی‌میتر ابزار خواندن ولتاژ و جریان
probe پروب نقطهٔ اتصال ابزار به مدار

تمرین‌ها

اول خودت فکر کن یا امتحان کن — بعد اینجا را باز کن.

در فصل بعد#

دیدی جریان در حلقه تغییر نمی‌کند. پس چه چیزی از یک طرف LED تا طرف دیگرش فرق می‌کند؟ جواب همان کلمه‌ای است که تا حالا فقط برچسب بود: ولتاژ.

به آخر این فصل رسیدی!

اگر ساختی و جواب داد، این دکمه مال توست.