جریان — خودآموز الکترونیک از صفر

فصل ۵ از ۹

پیشرفت ترم
۰٪

در این فصل چه می‌سازی#

آخر این فصل با یک منبع ولتاژ متغیر چند نقطه اندازه گرفته‌ای و دیده‌ای این نقطه‌ها روی یک خط راست می‌افتند. شیب همان خط، مقاومت است. از این به بعد برای هر مقاومتی می‌توانی جریان را قبل از روشن‌کردن مدار بگویی.

نموداری با نقطه‌های اندازه‌گیری که روی یک خط راست از مبدأ می‌افتند، کنار یک مقاومت

آخر این فصل می‌توانی:

  • V = I × R و دو شکل دیگرش را به‌کار ببری
  • قبل از اندازه‌گیری، جریان یک مقاومت را حساب کنی
  • نمودار V–I را رسم و شیبش را بخوانی
  • یک کمیت مجهول را از دو کمیت معلوم پیدا کنی

قبل از شروع#

  • از فصل ۳: ولتاژ دو سر یک قطعه.
  • از فصل ۴: اگر مقاومت چند برابر شود، جریان همان‌قدر بخش می‌شود.

۱. منبع ولتاژ متغیر#

تا حالا منبع ثابت بود. این فصل منبع قابل تنظیم داری، مثل منبع تغذیهٔ روی میز یک آزمایشگاه واقعی.

V(GPIO14) نام خروجی این منبع است. فعلاً همین‌قدر بدان؛ ترم ۶ معنای این نام را یاد می‌گیری. اسلایدر را با تقسیم بر ۱۰ بخوان: روی ۱۵ یعنی ۱٫۵ ولت.

  1. «اجرا ▶» را بزن.
  2. از «پروب‌ها»، فقط تیک V(GPIO14) و I(RV) را بگذار.
  3. اسلایدر مقاومت را روی ۱۰ بگذار، یعنی ۱ کیلواهم.

✅ چک کن: با ولتاژ منبع روی ۱۰، باید V(GPIO14) برابر ۱٫۰۰۰ ولت و I(RV) برابر ۱٫۰۰ میلی‌آمپر باشد.

🔧 اگر کار نکرد: عدد ولتاژ وقتی عوض می‌شود که اسلایدر را رها کنی. اگر وسط کشیدن عدد ثابت ماند، خراب نشده است.

۲. مقاومت را ثابت نگه دار#

حالا فقط ولتاژ را عوض کن.

قبل از ادامه، جواب بده: اگر ولتاژ دو برابر شود، جریان چه می‌شود؟

Slider V V(GPIO14) I(RV) at ⁦R = 1⁩ kΩ
5 0.5 V 0.5 mA
10 1.0 V 1.0 mA
15 1.5 V 1.5 mA
20 2.0 V 2.0 mA
33 3.3 V 3.3 mA

✅ چک کن: عددهای تو باید با جدول یکی باشند. ولتاژ دو برابر، جریان دو برابر.

این نقطه‌ها را روی کاغذ بکش: جریان روی محور افقی و ولتاژ روی محور عمودی. همه روی یک خط راست می‌افتند که از مبدأ می‌گذرد. چنین خطی یعنی این دو کمیت نسبت ثابتی دارند. شیب این خط ولتاژ تقسیم بر جریان است: همان ۱ کیلواهم مقاومت.

۳. فرمول#

حالا دو چیز می‌دانی: جریان با ولتاژ مستقیم بالا می‌رود و با مقاومت معکوس. هر دو در یک جمله جا می‌شوند. به این رابطه قانون اهم می‌گویند:

V = I × R

V in volts, I in amperes, R in ohms

و دو شکل دیگرش، که هر سه یک حرف می‌زنند:

I = V / R
R = V / I

معنایش روشن است: اگر میان دو سر یک مقاومت اختلاف ولتاژ باشد، جریانی برقرار می‌شود که اندازه‌اش را خود مقاومت تعیین می‌کند. یک ولت روی یک اهم، یک آمپر می‌دهد.

حالا جدول فصل قبل معنا پیدا کرد: 3.3 V روی 1000 Ω می‌شود 0.0033 A، یعنی ۳٫۳ میلی‌آمپر.

⚠️ مواظب باش: رایج‌ترین خطا واحد است. اگر مقاومت را به اهم می‌گذاری، جریان آمپر درمی‌آید، نه میلی‌آمپر. یک میان‌بر مفید: ولت تقسیم بر کیلواهم می‌شود میلی‌آمپر. 3.3 V / 2 kΩ = 1.65 mA.

۴. پیش‌بینی، بعد اندازه‌گیری#

اکنون حساب می‌کنی و آزمایشگاه فقط داور است.

  1. ولتاژ منبع را روی ۳۳ بگذار.
  2. قبل از حرکت اسلایدر، با فرمول حساب کن جریان برای ۲ کیلواهم و ۳٫۳ کیلواهم چقدر است.
  3. اسلایدر مقاومت را روی ۲۰ و بعد ۳۳ ببر و جواب خودت را چک کن.
V R Predicted I I(RV)
3.3 V 2 kΩ 1.65 mA 1.65 mA
3.3 V 3.3 kΩ 1.00 mA 1.00 mA
1.5 V 300 Ω 5.00 mA 5.00 mA

✅ چک کن: هر سه سطر باید دقیقاً بخوانند. ردیف سوم را هم امتحان کن: ولتاژ روی ۱۵ و مقاومت روی ۳.

این همان لحظه‌ای است که الکترونیک از «حدس» به «طراحی» تبدیل می‌شود. قبل از ساختن مدار، جواب را می‌دانی.

چالش: مقاومت مجهول

اول خودت فکر کن یا امتحان کن — بعد اینجا را باز کن.

۵. یک خرابی عمدی: جمله‌ای که غلط است#

یک جمله را زیاد می‌شنوی: «مقاومت به ولتاژ بستگی دارد، چون R = V / I.» امتحانش کن.

  1. مقاومت را روی ۱۰ بگذار.
  2. ولتاژ را روی ۱۰ و بعد ۳۳ بگذار.
  3. هر بار V(GPIO14) را بر I(RV) تقسیم کن.

✅ چک کن: هر بار جواب ۱۰۰۰ اهم است. مقاومت ثابت ماند.

R = V / I راهی برای پیدا کردن مقاومت است، نه چیزی که آن را می‌سازد. در فصل ۴ دیدی مقاومت را جنس و طول می‌سازند.

🧭 مرز شبیه‌ساز: قانون اهم همه‌جا برقرار نیست. مقاومت از آن پیروی می‌کند، ولی فصل بعد قطعه‌ای می‌بینی که اصلاً نمی‌کند. مقاومت واقعی هم با گرم‌شدن کمی عوض می‌شود و این شبیه‌ساز مدل حرارتی ندارد.

🤖 با AI: یک مسئلهٔ قانون اهم برای خودت بساز و اول خودت حل کن. بعد از دستیار AI ات بخواه جواب تو را بازبینی کند، نه اینکه جواب بدهد. هر عددی را که می‌گوید در آزمایشگاه بسنج.

واژه‌های تازهٔ این فصل#

کلمه تلفظ به حروف فارسی یعنی چه
Ohm's law اُهمز لا قانون اهم
power supply پاوِر ساپلای منبع تغذیه
linear لینیِر خطی
slope اِسلوپ شیب

تمرین‌ها

اول خودت فکر کن یا امتحان کن — بعد اینجا را باز کن.

در فصل بعد#

تا حالا هر مداری فقط مقاومت داشت. فصل بعد LED برمی‌گردد و قانون اهم را به‌تنهایی کافی نمی‌بینی: یک قطعه که ولتاژش تقریباً ثابت می‌ماند، و تو باید مقاومت کنارش را درست حساب کنی.

به آخر این فصل رسیدی!

اگر ساختی و جواب داد، این دکمه مال توست.