جریان — خودآموز الکترونیک از صفر

فصل ۷ از ۹

پیشرفت ترم
۰٪

در این فصل چه می‌سازی#

آخر این فصل حساب کرده‌ای یک LED و مقاومتش هر ثانیه چقدر انرژی می‌گیرند، و نشان داده‌ای جمع این دو دقیقاً همان چیزی است که منبع داده است. یاد می‌گیری چرا یک مقاومت می‌تواند داغ شود و عمر باتری را چطور تخمین بزنی.

جریان انرژی از یک منبع که به دو شاخهٔ گرما و نور تقسیم می‌شود، کنار یک مقاومت داغ

آخر این فصل می‌توانی:

  • توان را با P = V × I و P = V² / R حساب کنی
  • سهم هر قطعه از توان منبع را پیدا کنی
  • مقاومت مناسب را از نظر توان نامی انتخاب کنی
  • عمر باتری را از روی mAh تخمین بزنی

قبل از شروع#

  • از فصل ۳: ولتاژ یعنی انرژی هر کولن.
  • از فصل ۵: قانون اهم.
  • از فصل ۶: مدار LED با مقاومت سری.

۱. توان چیست؟#

ولتاژ می‌گوید هر کولن چقدر انرژی عوض می‌کند. جریان می‌گوید هر ثانیه چند کولن می‌گذرد. این دو را در هم ضرب کن:

V × I = (J / C) × (C / s) = J / s

P = V × I

1 W = 1 J / s

توان یعنی انرژی در هر ثانیه. واحدش وات است. یک لامپ پرنور چند وات است و یک LED کوچک چند میلی‌وات. یک میلی‌وات یعنی یک هزارم وات. اگر ولتاژ به ولت و جریان به میلی‌آمپر باشد، جواب میلی‌وات است.

با قانون اهم می‌شود I را با V / R عوض کرد، و برای مقاومت این شکل به‌دست می‌آید:

P = V × V / R = V² / R

۲. توان یک مقاومت#

مدار دو شاخهٔ جدا دارد. شاخهٔ اول یک مقاومت متغیر میان ۳٫۳ ولت و GND است. ولتاژش ثابت است، پس فقط جریان عوض می‌شود.

قبل از ادامه، جواب بده: اگر مقاومت را کمتر کنی، توان بیشتر می‌شود یا کمتر؟ بسیاری حدس می‌زنند مقاومت بیشتر یعنی گرمای بیشتر.

  1. «اجرا ▶» را بزن.
  2. از «پروب‌ها»، I(RV) را تیک بزن.
  3. اسلایدر را روی مقادیر جدول بگذار و توان را حساب کن.
Slider R I(RV) ⁦P = 3.3 × I⁩
100 1000 Ω 3.3 mA 10.9 mW
33 330 Ω 10 mA 33.0 mW
10 100 Ω 33 mA 108.9 mW
5 50 Ω 66 mA 217.8 mW

✅ چک کن: برای ۱۰۰ اهم با فرمول دوم هم حساب کن: 3.3 × 3.3 / 100 = 0.1089 W، یعنی همان ۱۰۸٫۹ میلی‌وات.

با ولتاژ ثابت، مقاومت کمتر توان بیشتر می‌کشد. گرمکن برقی پرقدرت هم مقاومت کمی دارد، نه زیاد.

۳. انرژی کجا رفت؟#

حالا شاخهٔ دوم: مقاومت ۳۳۰ اهمی و LED. این شاخه همان مدار فصل قبل است.

  1. V(b) و I(LED1) را تیک بزن.
  2. ولتاژ مقاومت را حساب کن: 3.3 - V(b).
V(b) = 1.977 V,  I = 4.01 mA

P(LED) = 1.977 × 4.01 = 7.93 mW
P(R2)  = 1.323 × 4.01 = 5.31 mW
Sum                   = 13.24 mW

Source: 3.3 × 4.01    = 13.23 mW

✅ چک کن: جمع سهم دو قطعه با توان منبع برابر است. اختلاف ۰٫۰۱ فقط از گردکردن است.

انرژی گم نمی‌شود. هر چه منبع می‌دهد باید جایی برود. در این شاخه تقریباً ۴۰٪ از انرژی بی‌آنکه نوری بسازد در مقاومت به گرما تبدیل می‌شود. همهٔ سهم LED هم نور نیست؛ بخشی از آن هم گرماست.

💡 نکته: شارژر گوشی و لپ‌تاپ برای همین کمی گرم می‌شوند. هر مداری بخشی از انرژی را به گرما تبدیل می‌کند.

۴. یک خرابی عمدی: مقاومت خیلی کم#

هر مقاومتی یک توان نامی دارد: بیشترین توانی که می‌تواند بی‌آسیب تحمل کند. مقاومت‌های کوچک رایج معمولاً ۱/۴ وات هستند، یعنی ۲۵۰ میلی‌وات.

اگر قرار است فقط ۳٫۳ ولت روی این مقاومت بیفتد، کمترین مقداری که از توان نامی‌اش بیشتر نمی‌کشد چقدر است؟

R(min) = V² / P = 10.89 / 0.25 = 43.6 Ω

این عدد مرز است، نه هدف. سازنده توان نامی را برای هوای اطراف تا حدود ۷۰ درجهٔ سلسیوس می‌دهد، و مقاومتی که درست با همین توان کار کند خودش خیلی داغ است. طراح‌ها معمولاً مقاومت را تا حدود نصف توان نامی‌اش به‌کار می‌برند. برای ۱/۴ وات روی ۳٫۳ ولت یعنی دست‌کم حدود 10.89 / 0.125 = 87 Ω.

اسلایدر را روی ۴ بگذار، یعنی ۴۰ اهم.

✅ چک کن: I(RV) برابر ۸۲٫۵ میلی‌آمپر می‌شود. توان 3.3 × 82.5 = 272 mW است، بیشتر از ۲۵۰ میلی‌وات.

🧭 مرز شبیه‌ساز: شبیه‌ساز مدل حرارتی ندارد و این مقاومت این‌جا هیچ‌وقت نمی‌سوزد. عدد توان را فقط تو حساب می‌کنی و فقط تو می‌توانی تصمیم بگیری. مقاومت واقعی در این حالت داغ می‌شود، و مقدارش به مرور عوض می‌شود یا از بین می‌رود.

⚠️ مواظب باش: یک مقاومت داغ می‌تواند بسوزاند. روی قطعهٔ واقعی، توان را قبل از روشن‌کردن حساب کن، نه بعد از بو کشیدن.

۵. باتری چقدر دوام می‌آورد؟#

ظرفیت باتری را با mAh می‌گویند: میلی‌آمپر ضرب‌در ساعت. باتری ۱۰۰۰ میلی‌آمپرساعتی را مثل یک مخزن تصور کن: با ۱۰۰۰ میلی‌آمپر یک ساعت کار می‌کند و با ۱۰۰ میلی‌آمپر ده ساعت.

hours = capacity (mAh) / current (mA)

1000 mAh / 4 mA = 250 hours

✅ چک کن: اگر همان LED با جریان حدود ۴ میلی‌آمپر از یک باتری ۱۰۰۰ میلی‌آمپرساعتی تغذیه شود، حدود ۲۵۰ ساعت روشن می‌ماند. این یک تخمین خوش‌بینانه است، چون باتری واقعی با کاهش شارژ ولتاژش را هم پایین می‌آورد.

🤖 با AI: از دستیار AI ات بخواه یک مقاومت برای مدار خودت پیشنهاد بدهد و هیچ دربارهٔ توان نگو. ببین آیا توان را بررسی می‌کند. بعد خودت P = V² / R را حساب کن. AI هم اشتباه می‌کند، پس جواب نهایی با محاسبهٔ توست.

واژه‌های تازهٔ این فصل#

کلمه تلفظ به حروف فارسی یعنی چه
power پاوِر توان، انرژی در هر ثانیه
watt (W) وات واحد توان
milliwatt (mW) میلی‌وات یک هزارم وات
power rating پاوِر ریتینگ توان نامی
mAh میلی‌آمپرساعت واحد ظرفیت باتری

تمرین‌ها

اول خودت فکر کن یا امتحان کن — بعد اینجا را باز کن.

در فصل بعد#

دیدی وقتی مقاومت خیلی کم می‌شود، جریان چطور بالا می‌رود. فصل بعد این حالت را تا انتها می‌بری: اتصال کوتاه، و عکسش مدار باز، و یاد می‌گیری از روی عددها بفهمی مدار کجا خراب است.

به آخر این فصل رسیدی!

اگر ساختی و جواب داد، این دکمه مال توست.