تصویر شاخص نوشته: مقسم ولتاژ چیست؟ فرمول، مثال عددی و دامی که کتاب‌ها کمتر می‌گویند

مقسم ولتاژ چیست؟ فرمول، مثال عددی و دامی که کتاب‌ها کمتر می‌گویند

۱۰ آبان ۱۴۰۵ مبانی الکترونیک

مقسم ولتاژ (voltage divider) مداری است با دو مقاومت پشت‌سرِهم که از نقطهٔ وسطشان، ولتاژی کوچک‌تر از ولتاژ ورودی می‌گیریم. مقدارش را نسبتِ دو مقاومت تعیین می‌کند: Vout = Vin × R2 / (R1 + R2). با همین یک خط می‌شود ۵ ولت را برای یک پایهٔ ۳٫۳ ولتی کم کرد، ولتاژ باتری را اندازه گرفت، یا تغییرِ مقاومتِ یک سنسور را به عدد تبدیل کرد.

ساده‌ترین مدارِ دنیاست و یک دامِ واقعی دارد: فرمول فقط تا وقتی درست است که چیزی از نقطهٔ وسط جریانِ قابل‌توجهی نکشد. این نوشته هم فرمول را از پایه می‌سازد، هم دام را با عدد نشان می‌دهد.

مدار دقیقاً چه شکلی است

سه نقطه داریم و دو مقاومت:

Vin ---[ R1 ]---+---[ R2 ]--- GND
                |
               Vout

R1 بینِ ورودی و نقطهٔ وسط است و R2 بینِ نقطهٔ وسط و زمین. ولتاژ خروجی بینِ نقطهٔ وسط و زمین اندازه گرفته می‌شود، یعنی همان ولتاژی که روی R2 افتاده.

فرمول از کجا می‌آید

چیزی برای حفظ‌کردن نیست؛ دو قدم قانون اهم است.

وقتی چیزی به نقطهٔ وسط وصل نیست، تنها مسیرِ جریان از R1 و بعد از R2 می‌گذرد. پس جریان در هر دو یکی است و مقاومتِ کل، جمعِ آن دوست:

I = Vin / (R1 + R2)

حالا ولتاژ روی R2:

Vout = I × R2 = Vin × R2 / (R1 + R2)

معنای ساده‌اش این است:

ولتاژ بینِ دو مقاومت به نسبتِ اندازه‌شان تقسیم می‌شود. مقاومتِ بزرگ‌تر سهمِ بزرگ‌تری از ولتاژ را برمی‌دارد.

دو مقاومتِ مساوی ولتاژ را نصف می‌کنند. اگر R2 دو برابرِ R1 باشد، دو سومِ ولتاژ روی آن می‌افتد. برای خروجی فقط نسبت مهم است: 1kΩ و 2kΩ همان خروجیِ 10kΩ و 20kΩ را می‌دهند.

سه مثال واقعی

کم‌کردنِ ۵ ولت برای پایهٔ ESP32

پایهٔ ECHO در سنسور HC-SR04 سیگنال ۵ ولتی می‌دهد، ولی پایه‌های ESP32 برای ۳٫۳ ولت ساخته شده‌اند. با R1 = 1kΩ و R2 = 2kΩ:

Vout = 5 × 2000 / (1000 + 2000) = 3.33 V

این ترکیب رایج است. اگر حاشیهٔ بیشتری بخواهی، R2 = 1.8kΩ خروجی را به حدودِ 3.21 V می‌رساند.

اندازه‌گرفتنِ ولتاژ باتری

باتری تک‌سلولِ لیتیومی وقتی پر است حدودِ ۴٫۲ ولت دارد و مستقیم نباید به پایهٔ ADC برسد. دو مقاومتِ مساوی آن را نصف می‌کنند و کد، عدد را دو برابر می‌کند:

from machine import Pin, ADC
import time

adc = ADC(Pin(34))
adc.atten(ADC.ATTN_11DB)

while True:
    raw = adc.read()            # 0..4095
    vout = raw * 3.3 / 4095     # voltaozh-e noghte-ye vasat
    vbat = vout * 2             # chon R1 = R2
    print("battery:", round(vbat, 2), "V")
    time.sleep(1)

با باتری کاملاً پر، نقطهٔ وسط ۲٫۱ ولت می‌شود و عددِ خام حدودِ 2606. این محاسبهٔ ایده‌آل است؛ ADC واقعیِ ESP32 خطای خودش را دارد و اگر عددِ دقیق می‌خواهی باید با یک ولت‌متر کالیبره‌اش کنی.

خواندنِ یک سنسورِ مقاومتی

میکروکنترلر مقاومت را نمی‌فهمد، فقط ولتاژ را می‌خواند. برای همین LDR را به‌جای R1 می‌گذاریم و یک مقاومتِ ثابت به‌جای R2. فرض کن LDR در نور 1kΩ باشد، در تاریکی 1MΩ، و مقاومتِ ثابت 10kΩ. این دو عددِ LDR فرضی‌اند؛ هر قطعه عددهای خودش را دارد.

حالت R1 (LDR) Vout از ۳٫۳ ولت
نور زیاد 1kΩ 3.00 V
میانه 10kΩ 1.65 V
تاریکی 1MΩ 0.03 V

تغییرِ نور شد تغییرِ ولتاژ، و ADC می‌تواند آن را بخواند. پتانسیومتر هم همین مدار است، فقط نسبتِ دو تکه را با چرخاندن عوض می‌کنی.

یک نکتهٔ طراحی: اگر مقاومتِ سنسور بینِ دو حدِ Rmin و Rmax تغییر کند، بیشترین جهشِ ولتاژ وقتی به‌دست می‌آید که مقاومتِ ثابت نزدیکِ √(Rmin × Rmax) باشد؛ در این مثال حدودِ 31.6kΩ. نزدیک‌ترین مقدارِ استاندارد کافی است.

دام اصلی: مقسم زیر بار

حالا چیزی که فرمول پنهان می‌کند. اگر به نقطهٔ وسط یک بار وصل کنی، آن بار با R2 موازی می‌شود، مقاومتِ پایینِ مدار کم می‌شود و نسبت به هم می‌خورد.

راهِ محاسبه‌اش ساده است. مقسم از دیدِ بار مثل منبعی با مقاومتِ داخلیِ Rth رفتار می‌کند:

Rth   = R1 × R2 / (R1 + R2)
Vload = Vout × Rload / (Rload + Rth)

برای مقسمِ 10kΩ و 10kΩ روی ۳٫۳ ولت، Rth برابرِ 5kΩ است:

بارِ وصل‌شده ولتاژ نقطهٔ وسط
بدون بار 1.65 V
1MΩ 1.64 V
100kΩ 1.57 V
50kΩ 1.50 V
10kΩ 1.10 V
1kΩ 0.28 V

قاعدهٔ سرانگشتیِ رایج این است که بار دست‌کم ده برابرِ Rth باشد. جدول نشان می‌دهد که حتی در این حد هم حدودِ ۹٪ خطا داری؛ پس هرچه بار بزرگ‌تر، بهتر.

مقسم ولتاژ برای اندازه‌گیری و سیگنال است، نه برای تغذیه.

برای همین نمی‌شود با مقسم یک موتور، یک سروو یا هر مصرف‌کننده‌ای را راه انداخت. هر تغییری در جریانِ بار ولتاژ را جابه‌جا می‌کند و جریانِ زیاد داخلِ مقاومت‌ها به گرما تبدیل می‌شود. برای تغذیه به رگولاتور نیاز داری. ورودی ADC و پایهٔ دیجیتال، در مقابل، جریانِ بسیار کمی می‌کشند و دقیقاً همان باری هستند که مقسم برایش خوب است.

مقاومت‌ها را چقدر انتخاب کنیم

نسبت، خروجی را تعیین می‌کند؛ اندازهٔ مطلق دو چیز را با هم معامله می‌کند:

مقاومت‌های کوچک مقاومت‌های بزرگ
جریان مصرفیِ بیشتر جریان مصرفیِ کمتر
Rth کوچک، در برابرِ بار محکم‌تر Rth بزرگ، حساس‌تر به بار و نویز
100Ω + 100Ω روی ۳٫۳ ولت: 16.5 mA 10kΩ + 10kΩ روی ۳٫۳ ولت: 0.165 mA

در پروژه‌های میکروکنترلری بازهٔ چند کیلواهم تا حدودِ 100kΩ معمولاً شروعِ خوبی است. در مدارِ باتری‌خور به سمتِ مقادیرِ بزرگ‌تر می‌روی، چون مقسم همیشه جریان می‌کشد، حتی وقتی کسی آن را نمی‌خواند.

اشتباه‌های رایج

  • جابه‌جاکردنِ R1 و R2. خروجی روی مقاومتی است که به زمین وصل است. جابه‌جایی‌شان در مثالِ ۵ ولت، به‌جای ۳٫۳۳ ولت، ۱٫۶۷ ولت می‌دهد.
  • نداشتنِ زمینِ مشترک. اگر منبعِ ورودی و برد زمینِ مشترک نداشته باشند، عددی که می‌خوانی معنا ندارد.
  • برق‌دادن پیش از کامل‌شدنِ مدار. اگر R2 هنوز وصل نباشد، پایه‌ای که به نقطهٔ وسط رفته تا ولتاژ ورودی بالا کشیده می‌شود. اول مدار را روی برد بورد کامل کن و با ولت‌متر چک کن، بعد به پایهٔ برد وصل کن.
  • انتظارِ دقتِ مطلق. مقاومت‌ها رواداری دارند و ADC هم خطا. برای مقایسه و آستانه کافی است؛ برای اندازه‌گیریِ دقیق کالیبراسیون لازم است.

همین حالا در مرورگر ببین

دموی مقسم ولتاژ و دیود را باز کن. در این مدار یک پتانسیومتر بینِ ۳٫۳ ولت و زمین است و ADC وسطش را می‌خواند. پتانسیومتر را که جابه‌جا کنی، عددِ ADC با فرمول جلو می‌رود.

جالب‌ترین تکه بالای بازه است. از همان نقطهٔ وسط، شاخه‌ای با یک دیود، یک مقاومت و یک LED به زمین می‌رود. تا وقتی ولتاژ پایین است این شاخه تقریباً جریانی نمی‌کشد و مقسم بدون بار است. ولی وقتی به آستانهٔ هدایتِ آن‌ها نزدیک می‌شوی، شاخه جریان می‌کشد و عددی که می‌خوانی از چیزی که فرمولِ بدون بار می‌گوید عقب می‌افتد. همان دامِ بالا را با چشم می‌بینی.

شبیه‌ساز رفتارِ مقاومت و دیود را واقعاً حل می‌کند، ولی همهٔ خطاهای یک ADC واقعی را ندارد. برای مدارهای دیگر سراغِ شبیه‌ساز برو.

جمع‌بندی

مقسم ولتاژ دو مقاومت است و یک نسبت. برای پایین‌آوردنِ سطحِ سیگنال و خواندنِ سنسورهای مقاومتی عالی است، و برای تغذیهٔ هر چیزی که جریان می‌خواهد انتخابِ غلطی است. اگر می‌خواهی این را کنارِ سنسورهای واقعی و با کدِ MicroPython بسازی، خودآموز آیرو در ترمِ سنسورها از همین مدار برای LDR و HC-SR04 استفاده می‌کند.

اگر می‌خواهی این موضوع را کامل یاد بگیری

خودآموز آیرو

خودآموز رباتیک

خودآموز رباتیک برای ۱۲ تا ۱۵ ساله‌ها: از اولین LED تا ربات متصل به هوش مصنوعی، با ESP32 و MicroPython.

  • ۵ ترم
  • ۵۶ فصل
  • همهٔ فصل‌ها رایگان

برای خواندن بدون اینترنت

خودآموز دانلودی آیرو

PDF، EPUB، MOBI · ۱۰۹۳ صفحه

۳۹۹٬۰۰۰ تومان

دیدن نسخهٔ دانلودی

قدم بعدی