
آموزش کار با مولتیمتر: اندازهگیری ولتاژ، جریان، مقاومت و اتصال
برای کار با مولتیمتر چهار قاعده کافی است. ولتاژ را با کلید روی V، موازی با قطعه و با مدار روشن میخوانی. جریان را با باز کردن مدار، گذاشتن ابزار بهصورت سری و بردن سیم قرمز به سوکت جریان. مقاومت و اتصال را فقط با مدار خاموش. بیشتر خرابیها از جابهجا کردن همین قاعدهها میآیند، مخصوصاً اندازهگیری ولتاژ وقتی سیم قرمز هنوز در سوکت جریان است.
ایمنی.
- برق شهر هرگز موضوع تمرین نیست. این آموزش فقط برای مدارهای کمولتاژ است: باتری کوچک، درگاه USB یا منبع کمولتاژ. مولتیمتر را به پریز یا وسیلهٔ برقی وصل نکن.
- در حالت جریان، ابزار تقریباً یک سیم است. اگر در این حالت دو سر باتری را لمس کنی، اتصال کوتاه ساختهای.
- اگر قطعهای داغ شد، بو داد یا دود کرد، فوراً تغذیه را قطع کن و صبر کن تا خنک شود.
مولتیمتر از نزدیک
یک مولتیمتر دیجیتال معمولی سه بخش دارد که باید بشناسی:
| بخش | کارش |
|---|---|
| کلید چرخان | انتخاب کمیت: ولتاژ DC، ولتاژ AC، جریان، مقاومت، حالت بوقدار |
سوکت COM |
سیم مشکی همیشه اینجاست |
| سوکت ولتاژ و مقاومت | سیم قرمز برای ولتاژ، مقاومت و اتصال |
| سوکت جریان | سیم قرمز فقط برای جریان؛ بعضی ابزارها دو سوکت جریان برای بازهٔ کم و زیاد دارند |
DC یعنی ولتاژ و جریانی که با زمان عوض نمیشود، مثل باتری. همهٔ مدارهای کمولتاژی که میسازی DC هستند. بعضی ابزارها خودشان بازه را انتخاب میکنند. اگر ابزارت بازهٔ دستی دارد و عدد را نمیدانی، از بزرگترین بازه شروع کن و پایین بیا.
اندازهگیری ولتاژ: موازی، با مدار روشن
ولتاژ اختلاف میان دو نقطه است، پس ابزار باید به هر دو نقطه وصل شود؛ یعنی موازی با قطعه. لازم نیست مدار را باز کنی.
- سیم مشکی در
COM، سیم قرمز در سوکت ولتاژ. - کلید روی ولتاژ DC.
- مدار را روشن کن.
- نوک مشکی روی نقطهٔ پایینتر (معمولاً
GND) و نوک قرمز روی نقطهای که میخواهی.
اگر عدد منفی دیدی، سیمها را برعکس گذاشتهای. چیزی خراب نشده است؛ ابزار فقط میگوید نقطهٔ زیر نوک قرمز پایینتر است.
یک کاربرد مهم در عیبیابی: روی یک سیم یا کلید بسته که سالم است تقریباً ولتاژی نمیافتد. اگر دو سر یک کلید «بسته» ولتاژ منبع را دیدی، همانجا قطع است.
اندازهگیری جریان: سری، با مدار بازشده
جریان چیزی است که از یک نقطه میگذرد، پس ابزار باید در مسیر جریان بنشیند؛ یعنی سری. برای این کار باید مدار را باز کنی و ابزار را جای همان شکاف بگذاری.
- تغذیه را قطع کن.
- سیم قرمز را به سوکت جریان ببر و کلید را روی جریان DC بگذار.
- یک اتصال را باز کن، مثلاً پایهٔ یک مقاومت را از ردیفش دربیاور.
- نوک قرمز را به طرفی بزن که جریان از آن میآید و نوک مشکی را به طرف دیگر. حالا جریان باید از درون ابزار بگذرد.
- تغذیه را وصل کن و بخوان.
پیش از اندازهگیری، عدد را حساب کن. مثلاً خودآموز جریان برای LED روی پایهٔ یک ESP32 با مقاومت 220Ω و افت حدود ۱٫۳ ولت روی مقاومت پیشبینی میکند:
I = 1.3 V / 220 Ω ≈ 5.9 mA
اگر عددی نزدیک به این دیدی، مدار و ابزار هر دو درستاند. اگر صفر دیدی، یا مدار هنوز بسته است و جریان از کنار ابزار رد میشود، یا مشکل از فیوز است که پایینتر میگوییم.
دام اصلی: سیم قرمز در سوکت جریان
مقاومت ابزار در حالت جریان عمداً خیلی کم است تا جریان مدار را عوض نکند. پس اگر در همین حالت ابزار را مثل ولتمتر موازی با منبع بگذاری، یک مسیر تقریباً بیمقاومت دو سر منبع ساختهای: اتصال کوتاه. خودآموز جریان میگوید نتیجهاش معمولاً سوختن فیوز ابزار است و ممکن است منبع یا قطعه هم آسیب ببیند.
این اشتباه معمولاً اینطور رخ میدهد: جریان را اندازه میگیری، کارت تمام میشود، و چند دقیقه بعد کلید را روی ولتاژ میچرخانی ولی سیم قرمز را جابهجا نمیکنی. برای همین:
عادت بساز: بعد از هر اندازهگیری جریان، همان لحظه سیم قرمز را به سوکت ولتاژ برگردان.
نشانهٔ فیوز سوخته این است که ابزار در حالت جریان همیشه صفر نشان میدهد، حتی در مداری که مطمئنی کار میکند، ولی ولتاژ را درست میخواند. نوع و جای فیوز را در دفترچهٔ ابزار خودت پیدا کن و فقط با همان نوع عوضش کن.
اندازهگیری مقاومت: با مدار خاموش
مولتیمتر برای اندازهگیری مقاومت، خودش جریان کوچکی از قطعه میگذراند و ولتاژ را میخواند. اگر مدار روشن باشد، ولتاژ مدار هم وارد این حساب میشود و عدد بیمعنا میشود. پس:
- تغذیه را قطع کن.
- سیم قرمز در سوکت ولتاژ و مقاومت، کلید روی
Ω. - دو نوک را به دو سر قطعه بزن.
یک دام دیگر هم هست: اگر قطعه هنوز در مدار باشد، ابزار هر مسیر موازی دیگری را هم میبیند. مثلاً یک مقاومت 10kΩ که در مدار با یک مقاومت 10kΩ دیگر موازی است این را نشان میدهد:
10 k × 10 k / (10 k + 10 k) = 5 kΩ
برای خواندن خود قطعه، دستکم یک پایهاش را از مدار جدا کن. یک نکتهٔ کوچک هم: نوکها را با دو انگشت به دو سر یک مقاومت بزرگ فشار نده، چون بدن تو هم یک مسیر موازی است.
برای خواندن مقدار مقاومت از روی نوارهای رنگی و فهمیدن تلرانس، راهنمای کامل مقاومت را ببین. عددی که ابزار میخواند باید داخل بازهٔ تلرانس بیفتد، نه دقیقاً روی عدد چاپی.
حالت اتصال (بوقدار)
در این حالت ابزار وقتی میان دو نوک مسیری تقریباً بیمقاومت باشد بوق میزند. برای پیدا کردن سیم قطع، ردیفهای وصل breadboard، یا اتصال کوتاه ناخواسته عالی است. این حالت هم فقط با مدار خاموش به کار میرود.
خودآموز جریان یک چک خوب پیش از اولین روشنکردن هر مدار پیشنهاد میکند: با حالت بوقدار میان 3V3 و GND را بسنج. یک بوق خیلی کوتاه میتواند از شارژ شدن خازنهای برد باشد؛ بوق ممتد یعنی اتصال کوتاه، و نباید تغذیه را وصل کنی.
اگر نمیدانی ردیفهای breadboard از داخل چطور به هم وصلاند، این توضیح را ببین و بعد با حالت بوقدار خودت تأییدش کن.
خود ابزار عدد را عوض میکند
هیچ ابزار واقعی «نامرئی» نیست. ولتمتر برای حسکردن به جریان کوچکی نیاز دارد، پس مسیری درونش هست که به آن مقاومت ورودی میگویند. وقتی ولتمتر را موازی با قطعه میگذاری، آن مقاومت هم با قطعه موازی میشود. فصل ابزار روی مدار اثر میگذارد در خودآموز جریان این را با یک مقسم ولتاژ از دو مقاومت 100kΩ روی ۳٫۳ ولت نشان میدهد. خروجی بدون ابزار ۱٫۶۵ ولت است و مقاومت خروجی مقسم 50kΩ:
Vread = Vopen × Rin / (Rout + Rin)
| مقاومت ورودی ابزار | عدد ابزار | خطا |
|---|---|---|
10 MΩ |
1.642 V |
حدود ۰٫۵٪ |
1 MΩ |
1.571 V |
حدود ۵٪ |
100 kΩ |
1.100 V |
حدود ۳۳٪ |
با ابزار نامناسب، ممکن است نتیجه بگیری مقسم خراب است، در حالی که ولتاژ واقعاً ۱٫۱ ولت شده چون ابزار وصل بود. همین ابزار 10MΩ روی یک مقسم 1kΩ و 1kΩ خطایی حدود پنجهزارم درصد دارد. پس این اثر فقط وقتی مهم است که مقاومتهای مدار بزرگ باشند.
آمپرمتر برعکس است: در مسیر مینشیند و مقاومتش با مدار سری میشود. در مداری با 100Ω روی ۳٫۳ ولت که بدون ابزار 33 mA جریان دارد:
| مقاومت ابزار | عدد ابزار | خطا |
|---|---|---|
1 Ω |
32.7 mA |
حدود ۱٪ |
10 Ω |
30.0 mA |
حدود ۹٪ |
خلاصه: ولتمتر خوب مقاومت خیلی زیاد دارد و آمپرمتر خوب مقاومت خیلی کم. مقاومت ورودی ابزار خودت را از دفترچهاش بخوان، نه از حدس. و اگر عددی عجیب بود، پیش از شک به مدار، به ابزار شک کن: با ابزار دیگری بخوان و ببین عدد عوض میشود یا نه.
خلاصهٔ چهار حالت
| حالت | سوکت سیم قرمز | وصلکردن | مدار |
|---|---|---|---|
| ولتاژ DC | ولتاژ و مقاومت | موازی با قطعه | روشن |
| جریان DC | جریان | سری، با باز کردن مدار | روشن، بعد از وصلکردن ابزار |
| مقاومت | ولتاژ و مقاومت | دو سر قطعه، ترجیحاً بیرون از مدار | خاموش |
| اتصال | ولتاژ و مقاومت | دو سر مسیر | خاموش |
اگر هنوز ابزار نداری، میتوانی منطق همهٔ اینها را در شبیهساز تمرین کنی. فصل میز کار در خودآموز جریان فهرست ابزار، قاعدههای ایمنی میز و اولین روشنکردن یک مدار واقعی را قدمبهقدم میگوید.
اگر میخواهی این موضوع را کامل یاد بگیری
خودآموز الکترونیک از صفر
الکترونیک را از «مدار یعنی چه» تا ترانزیستور، سنسور و میکروکنترلر یاد بگیر. بدون خرید قطعه شروع میکنی: هر فصل یک مدار زنده در مرورگر دارد که موتور آنالوگ واقعاً حلش میکند، پس ولتاژ و جریان را اندازه میگیری، نه اینکه فقط باور کنی.
- ۷ ترم
- ۵۲ فصل
- ۱۵ فصل رایگان برای شروع




