
مدار سری و موازی: فرق جریان، ولتاژ و مقاومت معادل با مثال
در مدار سری قطعهها پشت هم در یک مسیرند: جریان در همه یکی است و ولتاژ منبع میانشان تقسیم میشود. مقاومت معادل جمع مقاومتهاست. در مدار موازی دو سر همهٔ قطعهها به همان دو نقطه وصل است: ولتاژ همه یکی است و جریانها جمع میشوند. مقاومت معادل از کوچکترین شاخه هم کوچکتر است.
همهٔ اینها از یک فرق میآید: سری یعنی جریان یک راه دارد، موازی یعنی چند راه. اگر ولتاژ، جریان و مقاومت و قانون اهم را میشناسی، بقیه چند خط حساب است.
مقایسه در یک نگاه
| سری | موازی | |
|---|---|---|
| مسیر جریان | یک راه | چند راه |
| چه چیزی برای همه یکی است | جریان | ولتاژ |
| چه چیزی تقسیم یا جمع میشود | ولتاژها جمع میشوند تا ولتاژ منبع | جریانها جمع میشوند تا جریان منبع |
| مقاومت معادل | Req = R1 + R2 + R3 |
1 / Req = 1 / R1 + 1 / R2 + 1 / R3 |
| مقاومت معادل نسبت به قطعهها | از بزرگترین بزرگتر | از کوچکترین کوچکتر |
| اگر یک قطعه قطع شود | کل مدار خاموش | بقیهٔ شاخهها کار میکنند |
| اگر قطعهای اضافه شود | جریان کم میشود | جریان منبع زیاد میشود |
مدار سری: یک جریان، چند سهم
وقتی راه دیگری برای جریان نیست، جریان باید از تکتک قطعهها بگذرد. پس هر مقاومت تازه مسیر را سختتر میکند و از دید منبع، کل زنجیر یک مقاومت است:
Req = R1 + R2 + R3
مثال: منبع ۹ ولت و سه مقاومت 1kΩ، 2kΩ و 6kΩ پشت هم. این همان تمرین فصل مدار سری در خودآموز جریان است:
Req = 1 k + 2 k + 6 k = 9 kΩ
I = 9 V / 9 kΩ = 1 mA
V1 = 1 mA × 1 kΩ = 1 V
V2 = 1 mA × 2 kΩ = 2 V
V3 = 1 mA × 6 kΩ = 6 V
افتها با هم ۹ ولت میشوند و نسبتشان ۱ به ۲ به ۶ است، درست مثل نسبت مقاومتها. پس برای سهم یک مقاومت حتی لازم نیست جریان را حساب کنی:
V(Rn) = Vs × Rn / Req
V3 = 9 × 6 / 9 = 6 V
این نسبت به اندازهٔ مطلق کاری ندارد. زنجیر 10kΩ، 20kΩ و 60kΩ همان سهمها را میگیرد، فقط جریانش ده برابر کمتر است. مقسم ولتاژ کاربرد مستقیم همین فرمول است.
در مدار سری هیچ قطعهای تنها نیست
اگر یکی از مقاومتهای زنجیر را عوض کنی، جریان کل عوض میشود و در نتیجه ولتاژ بقیهٔ قطعهها هم تغییر میکند. خودآموز جریان این را با یک زنجیر 1kΩ، 2kΩ و یک R3 متغیر روی ۳٫۳ ولت نشان میدهد:
R3 |
Req |
جریان | افت روی R1 |
|---|---|---|---|
0 |
3 kΩ |
1.10 mA |
1.10 V |
1 kΩ |
4 kΩ |
0.825 mA |
0.825 V |
3 kΩ |
6 kΩ |
0.55 mA |
0.55 V |
9 kΩ |
12 kΩ |
0.275 mA |
0.275 V |
دو نتیجهٔ عملی دارد:
- قطع یک قطعه همه را خاموش میکند. اگر یک قطعه بسوزد و مدار باز شود، تنها راه جریان بسته شده است.
- اتصال کوتاه یک قطعه بقیه را پرفشارتر میکند. اگر سیمی دو سر یک مقاومت را به هم بچسباند، آن مقاومت از زنجیر حذف میشود، مقاومت معادل کم و جریان بقیه زیاد میشود.
مدار موازی: یک ولتاژ، چند جریان
وقتی دو سر چند قطعه به همان دو گره وصل باشد، ولتاژ همهٔ آنها همان ولتاژ منبع است. هر شاخه جریان خودش را با قانون اهم میکشد و جریان منبع جمع آنهاست.
مثال: سه شاخهٔ 330Ω، 330Ω و 1kΩ روی ۳٫۳ ولت، از تمرین فصل مدار موازی:
I1 = 3.3 V / 330 Ω = 10 mA
I2 = 3.3 V / 330 Ω = 10 mA
I3 = 3.3 V / 1000 Ω = 3.3 mA
I = 10 + 10 + 3.3 = 23.3 mA
Req = 3.3 V / 23.3 mA ≈ 142 Ω
همین عدد از فرمول موازی هم درمیآید: 1 / Req = 1/330 + 1/330 + 1/1000. مقاومت معادل از کوچکترین شاخه، یعنی 330Ω، هم کمتر است. منطقی است: هر شاخهٔ تازه یک راه تازه برای جریان باز میکند.
دو میانبر که زیاد به کار میآیند:
two branches: Req = R1 × R2 / (R1 + R2)
1 k and 2 k -> 2000000 / 3000 ≈ 667 Ω
two equal branches: Req = R / 2
منبع ولتاژ جریان ثابت نمیدهد
یک باور رایج این است که باتری یک جریان ثابت در مدار میریزد و شاخهها آن را قسمت میکنند. خودآموز جریان صریح میگوید این برعکس است: منبع ولتاژ، ولتاژ را ثابت نگه میدارد و جریانش را مدار تعیین میکند. اول هر شاخه جریان خودش را میکشد و جریان کل جمع آنهاست.
در آزمایشگاه همین فصل، با بستن یک شاخهٔ 2kΩ کنار دو شاخهٔ دیگر، جریان آن دو شاخه هیچ تغییری نمیکند و فقط جریان منبع از 4.40 mA به 6.05 mA میرسد. شاخهٔ تازه چیزی از شاخههای قبلی نمیدزدد.
یک مرز مهم: این برای منبع ایدهآل دقیق است. باتری واقعی مقاومت داخلی دارد، و وقتی جریان خیلی زیاد شود ولتاژش میافتد. برای همین یک شاخهٔ اتصال کوتاه در مدار موازی خطرناک است: مقاومتش تقریباً صفر است و جریانی میخواهد که باتری را داغ میکند.
اتصال کوتاه را در مدار واقعی امتحان نکن. اتصال مستقیم دو سر باتری گرمای خطرناک میسازد. این را فقط در شبیهساز ببین.
چرا وسایل خانه موازی بسته میشوند
برق شهر موضوع آزمایش نیست. این بخش فقط توضیح است. هیچوقت سیمکشی، پریز یا کلید برق خانه را باز نکن و دست نزن؛ برق شهر کشنده است.
حالا دلیل را با یک مدل کوچک ببینیم. دو لامپ یکسان را با دو مقاومت 100Ω مدل کن و آنها را به یک منبع ۶ ولتی بزن. لامپ واقعی مقاومت ثابت ندارد و با داغشدن تغییر میکند، پس این فقط یک مدل ساده است:
series: I = 6 / 200 = 0.03 A
each lamp: 3 V, P = 0.03 × 0.03 × 100 = 0.09 W
parallel: each lamp: 6 V, I = 6 / 100 = 0.06 A
P = 6 × 0.06 = 0.36 W
در اتصال سری هر لامپ فقط نصف ولتاژ را میگیرد و توانش یک چهارم حالت موازی است. اگر لامپها بیشتر شوند، سهم هرکدام باز هم کمتر میشود. در اتصال موازی هر وسیله همان ولتاژ کامل را میگیرد، هر تعداد که باشند.
پس سه دلیل اصلی موازیبودن وسایل خانه:
- هر وسیله ولتاژ کامل میگیرد، برای همان ولتاژی که ساخته شده.
- هر وسیله کلید خودش را دارد. خاموشکردن چراغ اتاق تلویزیون را خاموش نمیکند، چون هر شاخه حلقهٔ خودش را دارد.
- سوختن یکی بقیه را خاموش نمیکند، چون شاخههای دیگر راهشان را دارند.
بهای این کار هم از همان جدول بالا پیدا است: هر وسیلهٔ روشن یک شاخهٔ تازه است و جریان سیم اصلی را زیاد میکند. برای همین سیمکشی ساختمان فیوز یا کلید محافظ دارد که وقتی جریان کل از حد سیم بیشتر شود مدار را قطع میکند.
مدار ترکیبی: قدمبهقدم ساده کن
بیشتر مدارها ترکیبی از هر دو هستند. روش این است که از درون به بیرون، هر گروه سری یا موازی را با یک مقاومت معادل جایگزین کنی.
مثال: منبع ۹ ولت، یک R1 = 1kΩ که پشتش دو مقاومت 2kΩ موازی نشستهاند.
parallel pair: 2 k || 2 k = 2 k / 2 = 1 kΩ
total: Req = 1 k + 1 k = 2 kΩ
current: I = 9 V / 2 kΩ = 4.5 mA
drop on R1: 4.5 mA × 1 kΩ = 4.5 V
across pair: 9 − 4.5 = 4.5 V
each branch: 4.5 V / 2 kΩ = 2.25 mA
وارسی: دو شاخه با هم 4.5 mA میشوند، همان جریانی که از R1 گذشت. هر وقت مداری با این روش ساده نشد، مثلاً وقتی دو منبع دارد، سراغ قانونهای کیرشهف میروی که فصلهای بعدی همان ترم ۲ درس میدهند.
قدم بعدی
اگر میخواهی شاخهها را با کلید باز و بسته کنی و جریان منبع را همان لحظه ببینی، فصلهای ترم ۲ خودآموز جریان برای هر کدام یک مدار زنده در مرورگر دارند، با تمرینهایی که جواب دارند.
اگر میخواهی این موضوع را کامل یاد بگیری
خودآموز الکترونیک از صفر
الکترونیک را از «مدار یعنی چه» تا ترانزیستور، سنسور و میکروکنترلر یاد بگیر. بدون خرید قطعه شروع میکنی: هر فصل یک مدار زنده در مرورگر دارد که موتور آنالوگ واقعاً حلش میکند، پس ولتاژ و جریان را اندازه میگیری، نه اینکه فقط باور کنی.
- ۷ ترم
- ۵۲ فصل
- ۱۵ فصل رایگان برای شروع




