جریان — خودآموز الکترونیک از صفر

فصل ۱ از ۹

پیشرفت ترم
۰٪

در این فصل چه می‌سازی#

آخر این فصل زنجیری از سه مقاومت را از روی کاغذ حل می‌کنی و بعد با probe می‌بینی عددهایت درست بوده‌اند. یاد می‌گیری چند مقاومت پشت هم را با یک عدد جایگزین کنی و بگویی هر مقاومت چقدر از ولتاژ منبع سهم می‌برد.

سه مقاومت با طول‌های متفاوت پشت هم در یک حلقه، و بالای هرکدام ستونی به بلندی سهمش از ولتاژ

آخر این فصل می‌توانی:

  • مقاومت معادل یک زنجیر سری را حساب کنی
  • جریان زنجیر را پیش از اندازه‌گیری بگویی
  • سهم ولتاژ هر مقاومت را از نسبت مقاومت‌ها پیدا کنی
  • اثر اتصال کوتاه یک قطعه را روی بقیهٔ زنجیر توضیح بدهی

قبل از شروع#

  • از ترم ۱، فصل ۲: جریان در یک حلقه همه‌جا یکی است.
  • از ترم ۱، فصل ۳: ولتاژ دو سر قطعه از تفریق دو گره به‌دست می‌آید.
  • از ترم ۱، فصل ۵: V = I × R.

۱. مقاومت معادل#

وقتی قطعه‌ها پشت هم در یک مسیر می‌نشینند و راه دیگری برای جریان نیست، می‌گوییم سری هستند. جریان باید از همهٔ آن‌ها بگذرد، پس هر مقاومت مسیر را سخت‌تر می‌کند.

از دید منبع، کل زنجیر مثل یک مقاومت است:

Req = R1 + R2 + R3

به این عدد مقاومت معادل می‌گویند.

قبل از ادامه، جواب بده: با R3 = 3 kΩ جریان مدار چقدر است؟ روی کاغذ بنویس.

  1. «اجرا ▶» را بزن.
  2. از «پروب‌ها» تیک V(a)، V(b) و I(R1) را بگذار.
  3. اسلایدر R3 را روی ۳۰ بگذار.
Req = 1 k + 2 k + 3 k = 6 kΩ
I   = 3.3 V / 6 kΩ = 0.55 mA

✅ چک کن: I(R1) باید ۰٫۵۵ میلی‌آمپر باشد. تیک I(R2) و I(R3) را هم بگذار: هر سه یکی‌اند.

🔧 اگر کار نکرد: اگر جریان خیلی بیشتر است، اسلایدر «اتصال کوتاه روی R2» را ببین. باید روی ۰ باشد.

۲. ولتاژ به نسبت مقاومت تقسیم می‌شود#

جریان در هر سه یکی است، پس طبق قانون اهم هر مقاومتی که بزرگ‌تر باشد ولتاژ بیشتری برمی‌دارد. افت‌ها را از تفریق گره‌ها به‌دست بیاور:

Part R Calculation Drop
R1 1 kΩ V⁦(3V3) − V⁩⁦(a) = 3.30 − 2.75⁩ 0.55 V
R2 2 kΩ V⁦(a) − V⁩⁦(b) = 2.75 − 1.65⁩ 1.10 V
R3 3 kΩ V⁦(b) − 0 = 1.65⁩ 1.65 V

✅ چک کن: V(a) باید ۲٫۷۵ ولت و V(b) باید ۱٫۶۵ ولت باشد.

نسبت افت‌ها ۱ به ۲ به ۳ است، درست مثل نسبت مقاومت‌ها. جمعشان هم دوباره ۳٫۳ ولت می‌شود. پس برای پیداکردن سهم یک مقاومت حتی لازم نیست جریان را حساب کنی:

V(Rn) = Vs × Rn / Req

مثلاً سهم R3 می‌شود 3.3 × 3 / 6 = 1.65 V.

💡 نکته: این نسبت به مقدار مطلق کاری ندارد. زنجیری از ۱۰، ۲۰ و ۳۰ کیلواهم همان سهم‌ها را می‌گیرد، فقط جریانش ده برابر کمتر است.

۳. پیش‌بینی، بعد اندازه‌گیری#

R3 را عوض کن و قبل از هر حرکت اسلایدر، جدول را روی کاغذ پر کن.

R3 slider Req I(R1) V(a) V(b)
0 3 kΩ 1.10 mA 2.20 V 0.00 V
10 4 kΩ 0.825 mA 2.475 V 0.825 V
30 6 kΩ 0.55 mA 2.75 V 1.65 V
90 12 kΩ 0.275 mA 3.025 V 2.475 V

✅ چک کن: هر سطر باید با اختلاف چند هزارم بخواند.

به روند نگاه کن: با بزرگ‌شدن R3، جریان کم می‌شود و افت روی R1 هم کم می‌شود. یعنی عوض‌کردن یک قطعه ولتاژ قطعه‌های دیگر را هم عوض می‌کند. در مدار سری هیچ قطعه‌ای تنها نیست.

قبل از ادامه، جواب بده: اگر R3 خیلی بزرگ شود، V(b) به چه عددی نزدیک می‌شود؟ جهت جوابت را با اسلایدر روی ۱۰۰ بسنج.

✅ چک کن: روی ۱۰۰، یعنی ۱۰ کیلواهم، V(b) حدود ۲٫۵۴ ولت است. اسلایدر همین‌جا تمام می‌شود، ولی روند روشن است: هرچه R3 بزرگ‌تر شود، V(b) به ولتاژ منبع، یعنی ۳٫۳ ولت، نزدیک‌تر می‌شود.

۴. یک خرابی عمدی: اتصال کوتاه روی R2#

R3 را روی ۳۰ بگذار. حالا اسلایدر «اتصال کوتاه روی R2» را روی ۱ ببر، انگار سیمی دو سر R2 را به هم چسبانده است.

پیش‌بینی کن: R2 از مسیر حذف می‌شود، پس Req = 4 kΩ.

✅ چک کن: I(R1) حدود ۰٫۸۲ میلی‌آمپر می‌شود و V(a) و V(b) هر دو حدود ۲٫۴۷ ولت می‌شوند.

V(a) و V(b) برابر شدند، پس روی R2 ولتاژی نمانده است. I(R2) را هم نگاه کن: تقریباً صفر است. جریان راه آسان‌تر را رفته و از اتصال گذشته است. دو مقاومت دیگر حالا جریان بیشتری می‌بینند.

همین نشانه را در عیب‌یابی به‌کار ببر: دو گره که نباید برابر باشند و برابرند، یعنی چیزی میانشان اتصال کوتاه شده است.

اسلایدر را به ۰ برگردان.

🧭 مرز شبیه‌ساز: کلید این آزمایشگاه یک مقاومت دوحالته است، پس عددها چند هزارم با حساب ایده‌آل فرق دارند. همین باعث می‌شود جریان 0.825 نشود و کمی کمتر بخواند.

🤖 با AI: یک زنجیر چهارتایی برای خودت طراحی کن و اول خودت حلش کن. بعد بخواه دستیار AI ات فقط محاسبهٔ تو را بازبینی کند. هر اختلافی را با فرمول سهم ولتاژ وارسی کن.

واژه‌های تازهٔ این فصل#

کلمه تلفظ به حروف فارسی یعنی چه
series سیریز سری، پشت هم در یک مسیر
equivalent resistance ایکوئیوالِنت رِزیستنس مقاومت معادل
voltage drop ولتیج دراپ افت ولتاژ

تمرین‌ها

اول خودت فکر کن یا امتحان کن — بعد اینجا را باز کن.

در فصل بعد#

در زنجیر سری جریان فقط یک راه داشت. فصل بعد راه‌ها زیاد می‌شوند: جریان شاخه‌شاخه می‌شود، ولتاژ ثابت می‌ماند و می‌بینی منبع ولتاژ اصلاً جریان ثابتی نمی‌دهد.

به آخر این فصل رسیدی!

اگر ساختی و جواب داد، این دکمه مال توست.