
آموزش ساخت پنل خورشیدی کوچک و پنکهٔ خورشیدی: عددهای واقعی با قانون اهم
برای ساخت یک پنل خورشیدی کوچک، سلول خورشیدی را در خانه نمیسازی؛ پنلهای کوچک آماده را به هم وصل میکنی. مثلاً دو پنل ۳ ولت و ۱ وات را سری کن تا ۶ ولت و ۲ وات بگیری، یک موتور و پره به آن بزن، و پنکهات زیر نور خورشید میچرخد. نکتهٔ مهم این است که پنل مثل باتری رفتار نمیکند: تقریباً یک منبع جریان است، و برای همین زیر ابر ناگهان پنکه میایستد.
ساختن این پروژه یک ساعت کار است. بعد با قانون اهم حساب میکنیم این پنل چه چیزی میتواند بدهد. همهٔ جدولها حساب شدهاند و برای پنل خودت باید اندازه بگیری.
ایمنی. این پروژه ولتاژ کمی دارد ولی اینها را جدی بگیر:
- لحیمکاری فقط با نظارت بزرگتر و با تهویهٔ خوب.
- هرگز مستقیم به خورشید نگاه نکن، حتی برای چککردن زاویهٔ پنل.
- لبهٔ پنل شیشهای میبرد، و پنل زیر آفتاب داغ میشود.
- مو و انگشت را از پرهٔ در حال چرخش دور نگه دار.
- این پنل را مستقیم به باتری لیتیومی یا گوشی نزن. شارژکردن بدون مدار کنترل خطرناک است.
- پنل خانگی بزرگ را با این آموزش لمس نکن. پنلهای پشتبام با هم ولتاژی میسازند که میتواند کشنده باشد.
لوازم
| قطعه | تعداد | نکته |
|---|---|---|
| پنل کوچک ۳ ولت و ۱ وات | ۲ | عدد برچسب پنل خودت را یادداشت کن |
| موتور DC کوچک با ولتاژ کاری تا ۶ ولت | ۱ | موتور مخصوص خورشیدی بهتر است |
| پره | ۱ | پرهٔ سبک بخر، یا از ورق پلاستیکی نازک ببر |
| مولتیمتر | ۱ | ابزار اصلی این پروژه |
| سیم و سوکت یا گیرهٔ سوسماری | چند | بدون لحیم هم میشود |
| مقوای ضخیم | ۱ | پایهٔ پنل |
مقاومت 22Ω با توان ۳ وات یا بیشتر |
۱ | برای آزمون بار |
قدم ۱: ساختن پنل
- دو پنل را کنار هم روی مقوا بچسبان، با فاصلهٔ کم.
- سری وصل کن: سیم
+پنل اول را به−پنل دوم بزن. - دو سر باقیمانده، یعنی
−پنل اول و+پنل دوم، خروجی ۶ ولتی است. سیم قرمز را به+و مشکی را به−بزن. - مقوا را طوری تکیه بده که رو به خورشید باشد.
در اتصال سری ولتاژها جمع میشوند و جریان یکسان میماند. در اتصال موازی، جریانها جمع میشوند:
| اتصال | ولتاژ | جریان نقطهٔ کار | توان |
|---|---|---|---|
| یک پنل | ۳ ولت | ۰٫۳۳ آمپر | ۱ وات |
| دو پنل سری | ۶ ولت | ۰٫۳۳ آمپر | ۲ وات |
| دو پنل موازی | ۳ ولت | ۰٫۶۷ آمپر | ۲ وات |
جریان از P = V × I میآید: 1 / 3 = 0.33 A. به سری نیاز داریم چون موتور ما با ۶ ولت راحت است.
قدم ۲: اندازهگیری
مولتیمتر را روی ولتاژ DC بگذار، پنل را رو به آفتاب بگیر و دو سر خروجی را اندازه بگیر. این ولتاژ مدار باز (Voc) است. بعد مولتیمتر را روی بیشترین بازهٔ جریان بگذار و همان دو سر را بسنج. این جریان اتصال کوتاه (Isc) است.
اتصال کوتاه فقط برای پنل کوچک بیخطر است، چون پنل خودش جریان را محدود میکند. هرگز این کار را با باتری نکن. بعد از اندازهگیری جریان، مولتیمتر را برگردان روی ولتاژ. اگر فراموش کنی، کار بعدی میتواند فیوز مولتیمتر را بسوزاند.
قدم ۳: وصلکردن پنکه
پره را روی شفت موتور جا بزن، موتور را محکم نگه دار، و دو سر پنل را به دو سر موتور وصل کن. اگر برعکس چرخید، سیمها را جابهجا کن. اگر فقط لرزید، جلوتر میگوییم چرا.
حالا با عدد: پنل چه چیزی میدهد
ما یک پنل ۶ ولتی و ۲ وات با Voc = 7.2 V و Isc = 0.37 A را با مدل تکدیودی شبیهسازی کردیم. این دو عدد فرضیاند ولی نزدیک برچسبهای معمول. مدل به ما منحنی جریان و ولتاژ را داد، و خط قانون اهم یعنی I = V / R را روی آن گذاشتیم:
| بار | ولتاژ | جریان | توان |
|---|---|---|---|
2Ω |
0.74 V |
0.370 A |
0.27 W |
5Ω |
1.85 V |
0.370 A |
0.68 W |
10Ω |
3.70 V |
0.370 A |
1.37 W |
18Ω |
6.00 V |
0.333 A |
2.00 W |
22Ω |
6.36 V |
0.289 A |
1.84 W |
33Ω |
6.72 V |
0.203 A |
1.37 W |
100Ω |
7.06 V |
0.071 A |
0.50 W |
به دو ستون نگاه کن. از 2Ω تا 10Ω، جریان ثابت است و ولتاژ با مقاومت تغییر میکند. باتری برعکس این کار را میکند: ولتاژش تقریباً ثابت است. این تکه از جدول پنل را به یک منبع جریان تبدیل میکند: V = I × R، با I تقریباً ثابت.
بعد از 33Ω رفتار عوض میشود: ولتاژ تقریباً ثابت میماند و جریان افت میکند. بین این دو، در 18Ω، بیشترین توان را داریم:
R_best = V / I = 6.0 / 0.333 = 18 Ω
P = V × I = 6.0 × 0.333 = 2.0 W
به این نقطه MPP یا نقطهٔ بیشترین توان میگویند. شارژکنندههای خورشیدی خوب مدام دنبال همین نقطهاند.
آزمون: جدول را خودت بسنج
مقاومت 22Ω را به پنل بزن و ولتاژ دو سرش را اندازه بگیر. جریان را حساب کن:
I = V / R = 6.36 / 22 = 0.289 A
P = V × I = 6.36 × 0.289 = 1.84 W
توان مقاومت را نادیده نگیر. یک مقاومت معمولی ۱/۴ واتی با ۱٫۸ وات حدود ۷ برابر حدش کار میکند: داغ میشود و میسوزد. برای همین گفتیم ۳ وات یا بیشتر. این مقاومت هم هنگام آزمون گرم میشود، پس آن را با دست نگیر. برای انتخاب مقاومت همیشه توان را هم حساب کن.
چرا پنکه زیر ابر میایستد
جریان پنل با نور متناسب است، ولی ولتاژ مدار باز کمی تغییر میکند. فرض کن موتور و پره در حال چرخش تقریباً مثل بار 30Ω رفتار کنند. موتور واقعاً مقاومت نیست، ولی برای یک تخمین اول خوب است:
| نور نسبت به آفتاب کامل | Isc |
Voc |
ولتاژ روی بار | توان |
|---|---|---|---|---|
| ۱۰۰٪ | 0.370 A |
7.20 V |
6.65 V |
1.48 W |
| ۵۰٪ | 0.185 A |
6.93 V |
5.38 V |
0.96 W |
| ۲۵٪ | 0.092 A |
6.65 V |
2.77 V |
0.26 W |
| ۱۰٪ | 0.037 A |
6.28 V |
1.11 V |
0.04 W |
این جدول نکتهٔ بزرگ پروژه است. اگر با مولتیمتر بدون بار Voc را بخوانی، زیر ابر هم حدود ۶٫۶۵ ولت میبینی و فکر میکنی پنل سالم است و موتور خراب. ولی وقتی بار وصل میشود، پنل فقط ۰٫۰۹ آمپر دارد و ولتاژ میخوابد. ولتاژ مدار باز چیزی دربارهٔ توان نمیگوید.
نور با کاهش به یک چهارم، توان را حدود ۶ برابر کم کرد، نه ۴ برابر. این از نقطهٔ کار میآید: با نور کمتر، بار 30Ω دیگر نزدیک MPP نیست.
چرا موتور سخت راه میافتد
موتور ایستاده هنوز ولتاژ مخالف نمیسازد و فقط یک سیمپیچ است. فرض کن مقاومت سیمپیچ 2.5Ω باشد:
From a 6 V battery: I = 6 / 2.5 = 2.4 A
From our panel: I = 0.37 A, V = 0.37 × 2.5 = 0.93 V
باتری ۲٫۴ آمپر میدهد و موتور با قدرت راه میافتد. پنل حداکثر ۰٫۳۷ آمپر دارد و ولتاژ تا حدود ۱ ولت افت میکند. اگر گشتاور این جریان برای غلبه بر اصطکاک کافی نباشد، موتور فقط میلرزد. اگر با یک هل کوچک با انگشت راه افتاد، علت همین است: وقتی چرخید، ولتاژ مخالف (back EMF) جریان لازم را کم میکند و پنل به نقطهٔ بهتری میرود.
برای همین موتور مخصوص خورشیدی، که با جریان بسیار کم راه میافتد، برای این پروژه بهتر است. پرهٔ سبک هم کمک میکند.
مقاومت موتور خودت را با مولتیمتر بسنج. شفت را هنگام اندازهگیری کمی بچرخان و کمترین عدد را بردار.
اگر موتورت ۳ ولتی است
میشود با یک مقاومت سری ولتاژ را کم کرد. اگر موتور در ۳ ولت حدود ۰٫۲ آمپر بکشد:
R = (6 - 3) / 0.2 = 15 Ω
P = (6 - 3) × 0.2 = 0.6 W
ولی این کار ۰٫۶ وات را گرما میکند و وقتی جریان موتور عوض شود، ولتاژ هم عوض میشود. راه تمیزتر این است که از یک پنل ۳ ولتی یا موتوری با ولتاژ کاری مناسب استفاده کنی. برای همین در لوازم گفتیم موتور تا ۶ ولت.
پنل از درون چه میکند
سلول خورشیدی یک دیود بزرگ سیلیکونی است. درست مثل دیود دو لایهٔ p و n دارد و در مرز این دو، یک میدان الکتریکی نشسته است.
- نور از ذرههایی به نام فوتون تشکیل شده است.
- فوتون با انرژی کافی، یک الکترون را در سیلیکون از پیوندش آزاد میکند.
- میدان مرز، الکترون و جای خالیاش را در دو جهت مخالف میراند.
- الکترون از مدار بیرونی برمیگردد و این همان جریان است.
از این تصویر چند عدد درمیآید. هر فوتون حداکثر یک الکترون آزاد میکند، پس جریان با تعداد فوتونها، یعنی با نور، متناسب است. این دلیل ستون Isc است. سیلیکون برای این کار حداقل حدود ۱٫۱۲ الکترونولت انرژی میخواهد:
λ_max = 1240 / 1.12 ≈ 1107 nm
فوتون با طول موج بلندتر، که مادونقرمز است، انرژی کافی ندارد و عبور میکند. فوتون پرانرژیتر هم فقط همان یک الکترون را آزاد میکند و بقیهاش گرما میشود. این دو هدررفت بخش بزرگی از دلیل این است که پنل سیلیکونی هرگز به بازدهٔ ۱۰۰ درصد نمیرسد.
ولتاژ هر سلول سیلیکونی حدود ۰٫۵ تا ۰٫۶ ولت است. این عدد به اندازهٔ سلول ربطی ندارد و از جنس آن میآید. پنل ۶ ولتی چند سلول سری است. سلول بزرگتر فوتون بیشتری میگیرد و جریان بیشتری میدهد.
بازده
برای یک پنل ۲ واتی فرضی به ابعاد ۱۱ در ۱۳٫۶ سانتیمتر، در آفتاب استاندارد ۱۰۰۰ وات بر متر مربع:
Sunlight in: 1000 × 0.11 × 0.136 = 15 W
Electricity out: 2 W
Efficiency: 2 / 15 = 13%
عدد پنل خودت را با اندازهٔ واقعیاش حساب کن. پنل کوچک ارزان معمولاً از پنل پشتبام بازده کمتری دارد.
اگر کار نکرد
| نشانه | علت محتمل | راه حل |
|---|---|---|
Voc نزدیک صفر است |
اتصال سری اشتباه یا سیم قطع | + و − هر پنل را جدا بسنج |
Voc حدود نصف انتظار |
یکی از پنلها وصل نیست یا زیر سایه است | سایه را بردار؛ سلول سایهدار کل زنجیر را محدود میکند |
| موتور فقط میلرزد | جریان راهاندازی کم است | زاویه را درست کن، پرهٔ سبکتر، موتور مخصوص |
| موتور در اتاق کار نمیکند | نور لامپ بسیار کمتر از آفتاب است | زیر آفتاب مستقیم آزمایش کن |
| پشت شیشه ضعیف است | شیشه بخشی از نور را کم میکند | بیرون آزمایش کن |
قدم بعدی
چند ایدهٔ این پروژه را همین حالا میتوانی در مرورگر ببینی: دموی مقاومت و LED نشان میدهد ولتاژ و جریان چطور با قانون اهم تقسیم میشوند، گرچه شبیهساز پنل خورشیدی ندارد. اگر باتری را هم به این مدار اضافه کردی، دیود جلوی برگشت جریان را میگیرد؛ ولی شارژ باتری لیتیومی را فقط با مدار مخصوص و نظارت بزرگتر انجام بده.
برای ساختن این فهم از پایه، خودآموز دانلودی جریان الکترونیک را از «مدار یعنی چه» تا ترانزیستور و سنسور جلو میبرد، با یک مدار زنده در مرورگر برای هر فصل. و اگر بخواهی این انرژی را به یک ربات برسانی، خودآموز آیرو جای درستی است.
اگر میخواهی این موضوع را کامل یاد بگیری
خودآموز رباتیک
خودآموز رباتیک برای ۱۲ تا ۱۵ سالهها: از اولین LED تا ربات متصل به هوش مصنوعی، با ESP32 و MicroPython.
- ۵ ترم
- ۵۶ فصل
- همهٔ فصلها رایگان




