
انواع خازن: الکترولیتی، سرامیکی، پلیاستر و تانتالیوم چه فرقی دارند
چهار خازن رایج چهار خاصیت متفاوت دارند. خازن الکترولیتی ظرفیت زیاد و قطب مثبت و منفی دارد و وارونهبستنش خطرناک است. سرامیکی کوچک و بیقطب است و برای ظرفیتهای کم و فیلتر کردن نویز به کار میرود. پلیاستر بیقطب و پایدار است. تانتالیوم مثل الکترولیتی قطب دارد، ولی کوچکتر است و نسبت به ولتاژ بالا و وارونهبستن حساستر. انتخاب درست بستگی به ظرفیت، ولتاژ کاری و قطب دارد.
به زبان خیلی کوتاه، خازن بار الکتریکی را مدتی در خودش نگه میدارد و بعد پس میدهد. ظرفیت یعنی چقدر بار در یک ولتاژ مشخص جا میگیرد و یکایش فاراد (F) است. یک فاراد خیلی بزرگ است، پس در مدارها با میکروفاراد (µF)، نانوفاراد (nF) و پیکوفاراد (pF) سروکار داری: 1 µF = 1000 nF = 1 000 000 pF. اگر میخواهی بدانی خازن دقیقاً چطور کار میکند، مقالهٔ طرز کار خازن را بخوان.
ایمنی. یک خازن الکترولیتی را هیچوقت وارونه یا با ولتاژ بیشتر از مقدار روی بدنهاش وصل نکن: ممکن است داغ شود، مایع نشت کند یا با صدا بترکد. در اولین روشنکردن، صورتت را از خازنهای بزرگ دور نگه دار. تانتالیوم را در ولتاژ و جهت درست استفاده کن، چون خطایش میتواند به گرمای شدید برسد. آزمایش را فقط با USB یا باتری کوچک انجام بده؛ داخل وسایل برق شهر دست نزن، چون خازنهایشان بعد از خاموشی هم شارژ میمانند.
جدول مقایسه
| نوع | قطب دارد؟ | ظرفیت معمول | نقطهٔ قوت | کجا استفاده میشود |
|---|---|---|---|---|
| الکترولیتی | بله | میکروفاراد تا هزاران µF | ظرفیت زیاد | صافکردن ولتاژ منبع، ذخیرهٔ انرژی |
| سرامیکی | نه | پیکوفاراد تا چند µF | کوچک، ارزان، سریع | فیلتر نویز نزدیک تراشه، نوسانساز |
| پلیاستر (فیلم) | نه | نانوفاراد تا حدود µF | پایدار | مدار زمانبندی، فیلتر صوتی |
| تانتالیوم | بله | µF تا صدها µF | کوچک و پایدار | فضای کم، مدار دقیقتر |
قطب: کدام پایه مثبت است
الکترولیتی. روی بدنه یک نوار (معمولاً با علامت منفی) سمت پایهٔ منفی است. پایهٔ بلندتر مثبت است. اگر پایهها کوتاه شده باشند، نوار راهنمای توست.
تانتالیوم. دقت کن، اینجا ممکن است برعکس باشد: روی بسیاری از تانتالیومهای SMD (قطعههای ریز بیپایه که روی سطح برد لحیم میشوند)، نوار یا علامت سمت مثبت است. هر نوعی را که داری از datasheet یا چاپ بدنه کنترل کن و حدس نزن.
سرامیکی و پلیاستر. قطب ندارند، به هر جهت میشود بست.
برای فهمیدن اینکه چرا الکترولیتی قطب دارد: عایقش یک لایهٔ اکسید بسیار نازک است که با ولتاژ درست ساخته میشود. ولتاژ وارونه این لایه را خراب میکند و جریان زیاد از آن میگذرد.
خواندن کدهایی مثل 104
روی خازنهای سرامیکی و فیلمی کوچک معمولاً سه رقم چاپ شده. دو رقم اول عدد، رقم سوم تعداد صفرهاست، و جواب بر حسب پیکوفاراد (pF) است:
| کد | محاسبه | ظرفیت |
|---|---|---|
102 |
10 × 10² = 1000 pF | 1 nF |
103 |
10 × 10³ = 10 000 pF | 10 nF |
104 |
10 × 10⁴ = 100 000 pF | 100 nF یا 0.1 µF |
224 |
22 × 10⁴ = 220 000 pF | 220 nF |
473 |
47 × 10³ = 47 000 pF | 47 nF |
پس 104 همان خازن «صد نانوفاراد» است که کنار تراشهها میگذارند. یک حرف بعد از کد، مثل K یا J، تلورانس را نشان میدهد، یعنی ظرفیت واقعی چقدر میتواند با عدد چاپشده فرق داشته باشد (K یعنی تا ۱۰ درصد بیشتر یا کمتر و J یعنی تا ۵ درصد). اگر عددی مثل 50V یا 100 آمده، ولتاژ کاری است.
برای تبدیل، همان رابطهٔ بالا را به کار ببر: هر ۱۰۰۰ پیکوفاراد یک نانوفاراد است و هر ۱۰۰۰ نانوفاراد یک میکروفاراد.
ولتاژ کاری و ظرفیت
ولتاژ کاری بیشینهٔ ولتاژی است که خازن با اطمینان تحمل میکند. قاعده: ولتاژی بالاتر از ولتاژ مدار انتخاب کن، معمولاً حداقل ۱٫۵ تا ۲ برابر، مخصوصاً برای الکترولیتی و تانتالیوم. خازن ۱۰ ولتی در مدار ۵ ولتی خوب است؛ خازن ۶٫۳ ولتی در مدار ۶ ولتی نه.
ظرفیت را با کار تعیین کن:
- نویز و فیلتر نزدیک تراشه: سرامیکی حدود
100 nF(کد104) در کنار پایهٔ تغذیه. - صافکردن ولتاژ تغذیه: الکترولیتی چند ده تا چند صد µF.
- زمانبندی با مقاومت: از ثابت زمانی
τ = R × Cشروع کن و خازن پایدارتر، مثل فیلم، بگذار. τ (تاو) زمانی است که خازن از راه مقاومت تا حدود ۶۳ درصد پر شود. مثلاً مقاومت10 kΩبا خازن100 µFمیشود10 000 × 0.0001 = 1ثانیه.
یک نکته: ظرفیت بعضی خازنهای سرامیکی (آنهایی که کدی مثل X7R یا Y5V دارند) هنگام اعمال ولتاژ DC بالا میتواند افت کند. برای بخش حساس مدار، datasheet را ببین.
امتحان در شبیهساز
شارژ و دشارژ خازن را در /simulator/capacitor ببین: با تغییر ظرفیت و مقاومت، منحنی ولتاژ را روی اسیلوسکوپ میبینی. شبیهساز ظرفیت ایدهآل را حل میکند، پس انواع واقعی و خرابی الکترولیتی را نشان نمیدهد. فصل سطل خازن در خودآموز جریان همین مفهوم را از ابتدا میسازد.
اگر میخواهی این موضوع را کامل یاد بگیری
خودآموز الکترونیک از صفر
الکترونیک را از «مدار یعنی چه» تا ترانزیستور، سنسور و میکروکنترلر یاد بگیر. بدون خرید قطعه شروع میکنی: هر فصل یک مدار زنده در مرورگر دارد که موتور آنالوگ واقعاً حلش میکند، پس ولتاژ و جریان را اندازه میگیری، نه اینکه فقط باور کنی.
- ۷ ترم
- ۵۲ فصل
- ۱۵ فصل رایگان برای شروع




