در این فصل چه میسازی#
تا حالا هر مدار فوراً به جواب میرسید. آخر این فصل قطعهای میبینی که ولتاژش با زمان بالا میرود، بار را نگه میدارد و بعد از پرشدن جلوی جریان مستقیم را میگیرد. با دو خازن میبینی ظرفیت دقیقاً یعنی چه و Q = C × V را با عدد میسنجی.

آخر این فصل میتوانی:
- بگویی خازن از چه ساخته شده و چه چیزی را نگه میدارد
- با
Q = C × Vبار خازن را حساب کنی - واحدهای فاراد و میکروفاراد را بهکار ببری
- نشان بدهی خازن پر در DC مثل مدار باز است
قبل از شروع#
- از ترم ۱، فصل ۲: بار الکتریکی و جریان بهعنوان حرکت بار.
- از ترم ۱، فصل ۸: مدار باز.
- از ترم ۲، فصل ۴: گره بار جمع نمیکند.
💡 نکته: از این ترم برنامهٔ آزمایشگاه همان مدتی که روی اسلایدر زمان گذاشتهای کار میکند و تمام میشود. بعد پیام «پایان برنامه» میآید و عددها ثابت میمانند. بعد از هر تغییر اسلایدر، دوباره «اجرا ▶» را بزن.
۱. خازن چیست#
خازن دو صفحهٔ رسانا است با یک لایهٔ عایق میانشان. جریان از عایق نمیگذرد. وقتی منبع وصل میشود، بار مثبت روی یک صفحه جمع میشود و همان اندازه بار منفی روی صفحهٔ دیگر. مدار فکر میکند جریانی رد شده است، چون از یک طرف بار میآید و از طرف دیگر همان اندازه میرود، ولی هیچ باری از عایق عبور نکرده است.
گره نمیتواند بار جمع کند، ولی خازن میتواند. فرقش همین صفحههاست.
تشبیه سطل: خازن را مثل سطلی ببین که با جریان پر میشود و ولتاژ ارتفاع آب است. این تشبیه کمک میکند ولی همانجا میشکند که سطل واقعی یک ورودی دارد. خازن دو پایه دارد و هر باری که از یک پایه وارد میشود، باری برابر از پایهٔ دیگر بیرون میرود.
۲. ظرفیت: Q = C × V#
هرچه ولتاژ بیشتر باشد بار بیشتری روی صفحهها جمع میشود، و این دو با هم متناسباند:
Q = C × V
Q in coulombs, C in farads, V in volts
1 µF = 0.000001 F
C را ظرفیت خازن میگویند و واحدش فاراد است. فاراد واحد خیلی بزرگی است، پس معمولاً با میکروفاراد یا µF سروکار داری.
قبل از ادامه، جواب بده: دو خازن را تا یک ولتاژ پر کردهای. آن که ظرفیت دو برابر دارد ولتاژ بیشتری نشان میدهد یا بار بیشتری دارد؟
- منبع را روی ۳۳ و زمان را روی ۳۰۰ بگذار، یعنی ۳ ثانیه.
- «اجرا ▶» را بزن و تیک
V(c1)وV(c2)را بگذار. - تا آخر برنامه صبر کن و عدد نهایی را بخوان.
- منبع را روی ۲۰ و بعد ۱۰ بگذار و هر بار دوباره اجرا کن.
| Source | V(c1) | Q(C1), 10 µF | V(c2) | Q(C2), 20 µF |
|---|---|---|---|---|
| 3.3 V | 3.30 V | 33 µC | 3.30 V | 66 µC |
| 2.0 V | 2.00 V | 20 µC | 2.00 V | 40 µC |
| 1.0 V | 1.00 V | 10 µC | 1.00 V | 20 µC |
✅ چک کن: ولتاژ هر دو خازن به ولتاژ منبع رسید، با اختلاف چند هزارم. بار C2 دو برابر است، ولی این را از ولتاژ نمیبینی و باید حساب کنی.
⚠️ مواظب باش: خازن بزرگتر ولتاژ بیشتری نمیسازد. ظرفیت میگوید با همان ولتاژ چقدر بار جا میشود.
۳. جریان، سرعت پرشدن است#
جریان یعنی بار در هر ثانیه. پس لحظهٔ شروع، با جریان معلوم، میشود حساب کرد ولتاژ چقدر بالا میرود.
- منبع را روی ۳۳ و زمان را روی ۱ بگذار، یعنی ۱۰ میلیثانیه.
- «اجرا ▶» را بزن و
V(c1)،V(c2)،I(R1)وI(R2)را بخوان.
✅ چک کن: I(R1) و I(R2) حدود ۰٫۱۶ میلیآمپر هستند. V(c1) حدود ۰٫۱۶ ولت و V(c2) حدود ۰٫۰۸ ولت است.
I = 3.3 V / 20 kΩ = 0.165 mA
Q = I × t = 0.165 mA × 10 ms = 1.65 µC
V(C1) = Q / C = 1.65 µC / 10 µF = 0.165 V
V(C2) = Q / C = 1.65 µC / 20 µF = 0.083 V
در لحظهٔ شروع، خازن خالی ولتاژی ندارد، پس همهٔ ۳٫۳ ولت روی مقاومت است. جریان یکسان است، ولی خازن بزرگتر با همان بار کمتر بالا میآید.
قبل از ادامه، جواب بده: وقتی خازن پر شد، روی مقاومت چقدر ولتاژ میماند؟ جریان چقدر میشود؟
۴. خازن پر در DC مدار باز است#
زمان را روی ۳۰۰ برگردان، منبع روی ۳۳، و اجرا کن. تیک I(R1) را نگه دار.
✅ چک کن: در پایان، I(R1) برابر ۰٫۰۰۰ میلیآمپر است.
خازن ولتاژش را به منبع رسانده است. KVL میگوید دو سر مقاومت چیزی نمانده، پس جریانی نیست. DC را از فصل ۷ ترم ۲ میشناسی: ولتاژ و جریانی که با زمان عوض نمیشود. خازن پر در مدار DC مثل مدار باز رفتار میکند. این جمله را نگه دار: در فصلهای بعد و در یکسوساز ترم ۴ زیاد به آن تکیه میکنی.
تفاوت مهم با کلید باز این است که خازن بارش را نگه داشته است. اگر منبع برود، این بار میتواند جایی خرج شود. فصل ۳ همین را میبینی.
۵. یک خرابی عمدی: اتصال کوتاه روی خازن#
اسلایدر «اتصال کوتاه روی C1» را روی ۱ بگذار، زمان را روی ۳۰۰ نگه دار و دوباره اجرا کن.
پیشبینی کن: وقتی دو صفحهٔ C1 با سیم به هم وصلاند، آیا باری روی خازن میماند؟
✅ چک کن: V(c1) حدود ۰٫۰۲ ولت میماند و I(R1) حدود ۰٫۱۶ میلیآمپر است و هرگز صفر نمیشود. V(c2) هنوز به ۳٫۳۰ ولت میرسد.
پس اگر خازنی در مدار جریان ثابت میکشد و ولتاژش بالا نمیآید، خازن یا اتصالی شده است یا مسیری موازی با آن هست. این نشانه را به یاد داشته باش.
اسلایدر را روی ۰ برگردان.
🧭 مرز شبیهساز: خازن آزمایشگاه ایدهآل است: نشتی ندارد و حد ولتاژ ندارد. خازن واقعی ولتاژ مجاز دارد و بعضی نوعش قطبیت دارد. وصلکردن برعکس یا ولتاژ بیش از حد میتواند آن را خراب کند و حتی بترکاند. در این شبیهساز چیزی نمیترکد، ولی این رفتار واقعی است.
⚠️ مواظب باش: خازن واقعی بعد از قطع منبع هم بار دارد. خازنهای بزرگ درون وسایل برقی میتوانند خطرناک باشند. چنین وسیلهای را باز نکن.
واژههای تازهٔ این فصل#
| کلمه | تلفظ به حروف فارسی | یعنی چه |
|---|---|---|
| capacitor | کَپَسیتِر | خازن |
| capacitance | کَپَسیتِنس | ظرفیت خازن |
| farad | فَرَد | واحد ظرفیت |
| dielectric | دایایلِکتریک | لایهٔ عایق میان صفحهها |
| coulomb | کولومب | واحد بار |
تمرینها
اول خودت فکر کن یا امتحان کن — بعد اینجا را باز کن.
در فصل بعد#
دیدی جریان با پرشدن خازن کم میشود. پس پرشدن با سرعت ثابت پیش نمیرود. فصل بعد این منحنی را روی oscilloscope میبینی و یک عدد یاد میگیری که همهٔ زمانبندیهای ساده با آن حساب میشود.
به آخر این فصل رسیدی!
اگر ساختی و جواب داد، این دکمه مال توست.