جریان — خودآموز الکترونیک از صفر

فصل ۱ از ۷

پیشرفت ترم
۰٪

در این فصل چه می‌سازی#

تا حالا هر مدار فوراً به جواب می‌رسید. آخر این فصل قطعه‌ای می‌بینی که ولتاژش با زمان بالا می‌رود، بار را نگه می‌دارد و بعد از پرشدن جلوی جریان مستقیم را می‌گیرد. با دو خازن می‌بینی ظرفیت دقیقاً یعنی چه و Q = C × V را با عدد می‌سنجی.

خازنی باز شده با دو صفحهٔ فلزی موازی و لایهٔ عایق میانشان که بار مثبت روی یک صفحه و بار منفی روی صفحهٔ دیگر جمع شده است

آخر این فصل می‌توانی:

  • بگویی خازن از چه ساخته شده و چه چیزی را نگه می‌دارد
  • با Q = C × V بار خازن را حساب کنی
  • واحدهای فاراد و میکروفاراد را به‌کار ببری
  • نشان بدهی خازن پر در DC مثل مدار باز است

قبل از شروع#

  • از ترم ۱، فصل ۲: بار الکتریکی و جریان به‌عنوان حرکت بار.
  • از ترم ۱، فصل ۸: مدار باز.
  • از ترم ۲، فصل ۴: گره بار جمع نمی‌کند.

💡 نکته: از این ترم برنامهٔ آزمایشگاه همان مدتی که روی اسلایدر زمان گذاشته‌ای کار می‌کند و تمام می‌شود. بعد پیام «پایان برنامه» می‌آید و عددها ثابت می‌مانند. بعد از هر تغییر اسلایدر، دوباره «اجرا ▶» را بزن.

۱. خازن چیست#

خازن دو صفحهٔ رسانا است با یک لایهٔ عایق میانشان. جریان از عایق نمی‌گذرد. وقتی منبع وصل می‌شود، بار مثبت روی یک صفحه جمع می‌شود و همان اندازه بار منفی روی صفحهٔ دیگر. مدار فکر می‌کند جریانی رد شده است، چون از یک طرف بار می‌آید و از طرف دیگر همان اندازه می‌رود، ولی هیچ باری از عایق عبور نکرده است.

گره نمی‌تواند بار جمع کند، ولی خازن می‌تواند. فرقش همین صفحه‌هاست.

تشبیه سطل: خازن را مثل سطلی ببین که با جریان پر می‌شود و ولتاژ ارتفاع آب است. این تشبیه کمک می‌کند ولی همان‌جا می‌شکند که سطل واقعی یک ورودی دارد. خازن دو پایه دارد و هر باری که از یک پایه وارد می‌شود، باری برابر از پایهٔ دیگر بیرون می‌رود.

۲. ظرفیت: Q = C × V#

هرچه ولتاژ بیشتر باشد بار بیشتری روی صفحه‌ها جمع می‌شود، و این دو با هم متناسب‌اند:

Q = C × V

Q in coulombs, C in farads, V in volts
1 µF = 0.000001 F

C را ظرفیت خازن می‌گویند و واحدش فاراد است. فاراد واحد خیلی بزرگی است، پس معمولاً با میکروفاراد یا µF سروکار داری.

قبل از ادامه، جواب بده: دو خازن را تا یک ولتاژ پر کرده‌ای. آن که ظرفیت دو برابر دارد ولتاژ بیشتری نشان می‌دهد یا بار بیشتری دارد؟

  1. منبع را روی ۳۳ و زمان را روی ۳۰۰ بگذار، یعنی ۳ ثانیه.
  2. «اجرا ▶» را بزن و تیک V(c1) و V(c2) را بگذار.
  3. تا آخر برنامه صبر کن و عدد نهایی را بخوان.
  4. منبع را روی ۲۰ و بعد ۱۰ بگذار و هر بار دوباره اجرا کن.
Source V(c1) Q(C1), 10 µF V(c2) Q(C2), 20 µF
3.3 V 3.30 V 33 µC 3.30 V 66 µC
2.0 V 2.00 V 20 µC 2.00 V 40 µC
1.0 V 1.00 V 10 µC 1.00 V 20 µC

✅ چک کن: ولتاژ هر دو خازن به ولتاژ منبع رسید، با اختلاف چند هزارم. بار C2 دو برابر است، ولی این را از ولتاژ نمی‌بینی و باید حساب کنی.

⚠️ مواظب باش: خازن بزرگ‌تر ولتاژ بیشتری نمی‌سازد. ظرفیت می‌گوید با همان ولتاژ چقدر بار جا می‌شود.

۳. جریان، سرعت پرشدن است#

جریان یعنی بار در هر ثانیه. پس لحظهٔ شروع، با جریان معلوم، می‌شود حساب کرد ولتاژ چقدر بالا می‌رود.

  1. منبع را روی ۳۳ و زمان را روی ۱ بگذار، یعنی ۱۰ میلی‌ثانیه.
  2. «اجرا ▶» را بزن و V(c1)، V(c2)، I(R1) و I(R2) را بخوان.

✅ چک کن: I(R1) و I(R2) حدود ۰٫۱۶ میلی‌آمپر هستند. V(c1) حدود ۰٫۱۶ ولت و V(c2) حدود ۰٫۰۸ ولت است.

I = 3.3 V / 20 kΩ = 0.165 mA
Q = I × t = 0.165 mA × 10 ms = 1.65 µC

V(C1) = Q / C = 1.65 µC / 10 µF = 0.165 V
V(C2) = Q / C = 1.65 µC / 20 µF = 0.083 V

در لحظهٔ شروع، خازن خالی ولتاژی ندارد، پس همهٔ ۳٫۳ ولت روی مقاومت است. جریان یکسان است، ولی خازن بزرگ‌تر با همان بار کمتر بالا می‌آید.

قبل از ادامه، جواب بده: وقتی خازن پر شد، روی مقاومت چقدر ولتاژ می‌ماند؟ جریان چقدر می‌شود؟

۴. خازن پر در DC مدار باز است#

زمان را روی ۳۰۰ برگردان، منبع روی ۳۳، و اجرا کن. تیک I(R1) را نگه دار.

✅ چک کن: در پایان، I(R1) برابر ۰٫۰۰۰ میلی‌آمپر است.

خازن ولتاژش را به منبع رسانده است. KVL می‌گوید دو سر مقاومت چیزی نمانده، پس جریانی نیست. DC را از فصل ۷ ترم ۲ می‌شناسی: ولتاژ و جریانی که با زمان عوض نمی‌شود. خازن پر در مدار DC مثل مدار باز رفتار می‌کند. این جمله را نگه دار: در فصل‌های بعد و در یکسوساز ترم ۴ زیاد به آن تکیه می‌کنی.

تفاوت مهم با کلید باز این است که خازن بارش را نگه داشته است. اگر منبع برود، این بار می‌تواند جایی خرج شود. فصل ۳ همین را می‌بینی.

۵. یک خرابی عمدی: اتصال کوتاه روی خازن#

اسلایدر «اتصال کوتاه روی C1» را روی ۱ بگذار، زمان را روی ۳۰۰ نگه دار و دوباره اجرا کن.

پیش‌بینی کن: وقتی دو صفحهٔ C1 با سیم به هم وصل‌اند، آیا باری روی خازن می‌ماند؟

✅ چک کن: V(c1) حدود ۰٫۰۲ ولت می‌ماند و I(R1) حدود ۰٫۱۶ میلی‌آمپر است و هرگز صفر نمی‌شود. V(c2) هنوز به ۳٫۳۰ ولت می‌رسد.

پس اگر خازنی در مدار جریان ثابت می‌کشد و ولتاژش بالا نمی‌آید، خازن یا اتصالی شده است یا مسیری موازی با آن هست. این نشانه را به یاد داشته باش.

اسلایدر را روی ۰ برگردان.

🧭 مرز شبیه‌ساز: خازن آزمایشگاه ایده‌آل است: نشتی ندارد و حد ولتاژ ندارد. خازن واقعی ولتاژ مجاز دارد و بعضی نوعش قطبیت دارد. وصل‌کردن برعکس یا ولتاژ بیش از حد می‌تواند آن را خراب کند و حتی بترکاند. در این شبیه‌ساز چیزی نمی‌ترکد، ولی این رفتار واقعی است.

⚠️ مواظب باش: خازن واقعی بعد از قطع منبع هم بار دارد. خازن‌های بزرگ درون وسایل برقی می‌توانند خطرناک باشند. چنین وسیله‌ای را باز نکن.

واژه‌های تازهٔ این فصل#

کلمه تلفظ به حروف فارسی یعنی چه
capacitor کَپَسیتِر خازن
capacitance کَپَسیتِنس ظرفیت خازن
farad فَرَد واحد ظرفیت
dielectric دای‌ایلِکتریک لایهٔ عایق میان صفحه‌ها
coulomb کولومب واحد بار

تمرین‌ها

اول خودت فکر کن یا امتحان کن — بعد اینجا را باز کن.

در فصل بعد#

دیدی جریان با پرشدن خازن کم می‌شود. پس پرشدن با سرعت ثابت پیش نمی‌رود. فصل بعد این منحنی را روی oscilloscope می‌بینی و یک عدد یاد می‌گیری که همهٔ زمان‌بندی‌های ساده با آن حساب می‌شود.

به آخر این فصل رسیدی!

اگر ساختی و جواب داد، این دکمه مال توست.