
دیود زنر و شاتکی چیست و چه فرقی با دیود معمولی دارند
دیود معمولی جریان را در یک جهت میگذراند و در جهت دیگر میبندد. دیود زنر (Zener) برای این ساخته شده که در جهت معکوس، در یک ولتاژ مشخص عمداً «شکست» کند و آن ولتاژ را ثابت نگه دارد. دیود شاتکی (Schottky) در جهت مستقیم افت ولتاژ بسیار کمتری دارد و خیلی سریعتر قطع و وصل میشود. هر سه شیر یکطرفهاند؛ تفاوتشان در افت ولتاژ، سرعت و رفتار در جهت معکوس است.
دیود را اگر نمیشناسی، اول مقالهٔ طرز کار دیود را بخوان.
ایمنی. زنر در مدار تنظیمکننده، توانی برابر ولتاژ × جریاناش را گرما میکند و میتواند داغ شود؛ توان مجاز را کنترل کن و با دست نگیرش. باتری یا منبعی را که جریان زیاد میدهد مستقیم و بدون مقاومت به زنر نبند. فقط با USB یا باتری کوچک کار کن. برق شهر موضوع هیچ آزمایشی نیست.
دیود معمولی: افت مستقیم و شکست معکوس
وقتی دیود سیلیکونی معمولی هدایت میکند (بایاس مستقیم)، روی آن حدود 0.6 تا 0.7 ولت میافتد، و در جهت معکوس تقریباً هیچ جریانی نمیگذراند. اگر ولتاژ معکوس از حد مجاز بالاتر برود، دیود معمولی آسیب میبیند. 1N4007 رایجترین مثال است: جریان متوسط ۱ آمپر و ولتاژ معکوس تا ۱۰۰۰ ولت، پس برای یکسوسازی (تبدیل جریان متناوب به جریانی یکطرفه) و حفاظت مناسب است. زنر برعکس این را عمداً به کار میگیرد.
دیود زنر: شکست معکوس عمدی
زنر را برای شکستن در جهت معکوس ساختهاند، بدون اینکه آسیب ببیند (به شرط محدود بودن جریان). دو پایهٔ دیود آند و کاتد نام دارند و کاتد سمتی است که روی بدنه نوار خورده. اگر زنر را معکوس وصل کنی (کاتد به سمت مثبت)، تا رسیدن به ولتاژ زنر (Vz) جریان نمیگذرد؛ بعد از آن جریان میگذرد و ولتاژ دو سرش تقریباً روی Vz میماند، حتی اگر جریان عوض شود. مقدارهای رایج: 3.3 V، 5.1 V، 9.1 V. در جهت مستقیم مثل دیود معمولی رفتار میکند.
تنظیمکنندهٔ ساده با زنر
زنر باید حتماً با یک مقاومت سری وصل شود تا جریانش محدود بماند. مدار: منبع ← مقاومت Rs ← زنر (معکوس) ← GND، و بار موازی با زنر.
مثال. منبع ۹ ولت، زنر 5.1 V، بار تا 10 mA. زنر برای پایدار ماندن حدود 5 mA حداقل لازم دارد.
فرمول از دو مشاهده میآید. اول، زنر ولتاژ خروجی را روی ۵٫۱ ولت نگه میدارد، پس باقی ۹ ولت، یعنی 9 − 5.1 = 3.9 ولت، روی Rs میافتد. دوم، همهٔ جریانی که از Rs میگذرد بعد از آن دو شاخه میشود: بخشی به بار میرود و بخشی به زنر. پس Rs باید جریان بار بهعلاوهٔ حداقل جریان زنر را برساند. با قانون اهم (مقاومت = ولتاژ ÷ جریان):
Rs = (Vin − Vz) / (Iload + Izmin)
= (9 − 5.1) / (0.010 + 0.005)
= 3.9 / 0.015 = 260 ohm
نزدیکترین مقدار استاندارد کوچکتر 220Ω است (کوچکتر، یعنی جریان کافی برای زنر):
I(Rs) = 3.9 V / 220 ohm = 17.7 mA
I(zener) = 17.7 − 10 = 7.7 mA (with full load)
I(zener) = 17.7 mA (with no load)
P(zener) = 5.1 V × 17.7 mA = 90 mW
P(Rs) = 3.9 V × 17.7 mA = 69 mW
هر دو توان کمتر از مقدار مجاز یک زنر 0.5 W و مقاومت 1/4 W است. پس چنین مداری معقول است. نکتهها:
- بدون بار، تمام جریان از زنر میگذرد؛ توانش را برای این حالت حساب کن.
- اگر ولتاژ ورودی پایینتر برود، جریان زنر کم میشود و تنظیم خراب میشود. با ۸ ولت، جریان زنر در بار کامل حدود
3.2 mAاست. - این روش هدر دهنده است و برای جریان زیاد مناسب نیست. برای بار بزرگتر تنظیمکنندهٔ خطی یا سوییچینگ بگذار.
دیود شاتکی: افت کم و سرعت زیاد
دیود شاتکی بهجای پیوند معمولی نیمهرسانا، پیوند فلز و نیمهرسانا دارد. نتیجه:
| سیلیکونی معمولی | شاتکی | |
|---|---|---|
| افت مستقیم | حدود 0.6 تا 0.7 ولت | معمولاً حدود 0.2 تا 0.5 ولت |
| سرعت قطع و وصل | کندتر (مثلاً 1N4007) | بسیار سریع |
| نشتی معکوس (جریان کمی که در جهت بسته باز هم رد میشود) | کم | بیشتر |
| ولتاژ معکوس مجاز | میتواند بالا باشد | معمولاً کمتر |
مزیت افت کم این است که در حفاظت قطبیت معکوس ولتاژ کمتری از دست میدهی؛ روی منبع ۳٫۳ ولتی تفاوت ۰٫۷ و ۰٫۳ بزرگ است. سرعتش در مبدلهای سوییچینگ مهم است، یعنی مدارهایی که ولتاژ را با هزاران بار قطع و وصل در ثانیه تبدیل میکنند. عدد دقیق هر مدل را در datasheet ببین؛ افت به جریان بستگی دارد. فصل دیود نگهبان در خودآموز جریان از افت کمتر شاتکی نام میبرد.
کدام را کجا بگذارم
- حفاظت قطبیت و یکسوسازی معمولی: سیلیکونی مثل
1N4007. - افت ولتاژ مهم است یا سیگنال سریع: شاتکی.
- ولتاژ مرجع ثابت یا محافظت از ورودی در برابر ولتاژ زیاد: زنر.
در شبیهساز چه میبینی
در /simulator/diode افت مستقیم و منحنی دیود را میبینی. ولی دیود شبیهساز شکست معکوس ندارد، پس زنر را مدل نمیکند؛ برای آن باید به محاسبهٔ بالا یا مدار واقعی تکیه کنی. فصل منحنی دیود منحنی را قدمبهقدم میسازد.
اگر میخواهی این موضوع را کامل یاد بگیری
خودآموز الکترونیک از صفر
الکترونیک را از «مدار یعنی چه» تا ترانزیستور، سنسور و میکروکنترلر یاد بگیر. بدون خرید قطعه شروع میکنی: هر فصل یک مدار زنده در مرورگر دارد که موتور آنالوگ واقعاً حلش میکند، پس ولتاژ و جریان را اندازه میگیری، نه اینکه فقط باور کنی.
- ۷ ترم
- ۵۲ فصل
- ۱۵ فصل رایگان برای شروع




