
قانون اهم چیست؟ تعریف، فرمول V = I × R و مثال
قانون اهم میگوید: در دمای ثابت، جریانی که از یک رسانای فلزی میگذرد با ولتاژ دو سرِ آن متناسب است. فرمولش V = I × R است: ولتاژ (ولت) برابر است با جریان (آمپر) ضربدر مقاومت (اهم). یعنی اگر ولتاژ را دو برابر کنی، جریان هم دو برابر میشود؛ و اگر مقاومت بیشتر باشد، با همان ولتاژ جریان کمتری میگذرد.
اگر سؤال امتحان «قانون اهم را تعریف کنید» است، همین دو جملهٔ بالا جواب کامل است. در ادامه میفهمی هر حرف یعنی چه و چطور با آن مسئله حل کنی.
V، I و R هر کدام چیست؟
یک تشبیه آب کمک میکند: مدار مثل لولهٔ آب است.
- ولتاژ (
V) مثل فشار آب است. چیزی است که الکترونها را هل میدهد. یکایش ولت (V) است. - جریان (
I) مثل مقدار آبی است که در هر ثانیه از لوله میگذرد. یکایش آمپر (A) است. (حرفIاز intensity، یعنی شدت جریان، آمده.) - مقاومت (
R) مثل باریکی لوله است. هر چه لوله باریکتر باشد، با همان فشار آب کمتری میگذرد. یکایش اهم (Ω، حرف یونانی امگا) است.
یکای اهم از خود قانون درمیآید: یک اهم یعنی مقاومتی که با یک ولت دو سرش، یک آمپر جریان از آن میگذرد. به عبارت دیگر 1 Ω = 1 V / 1 A.
مثلث قانون اهم و دلیل کار کردنش
فرمول را به سه شکل مینویسند:
V = I × R
I = V / R
R = V / I
مثلثی که در کتابها میبینی برای این است که لازم نباشد هر سه را حفظ کنی. V را در رأس بالا و I و R را در دو گوشهٔ پایین مینویسی. اگر چیزی را که میخواهی با انگشت بپوشانی، چیزی که میماند فرمول است:
Vرا بپوشان:IوRکنار هماند، پسV = I × R.Iرا بپوشان:Vبالا وRپایین، پسI = V / R.Rرا بپوشان:R = V / I.
این ترفند چرا درست است؟ چون هر سه شکل یک فرمولاند. از V = I × R اگر دو طرف را بر R تقسیم کنی، I = V / R میشود؛ اگر بر I تقسیم کنی، R = V / I میشود. چیزی که در مثلث بالاست، در تقسیم «صورت کسر» میشود و در ضرب «حاصل». اگر دلیلش را بدانی، حتی بدون مثلث هم میتوانی فرمول را دوباره بسازی.
تبدیل یکاها: بزرگترین منبع اشتباه
در الکترونیک عددها اغلب کوچک یا بزرگاند. قبل از جا زدن در فرمول، همه را به ولت، آمپر و اهم برگردان:
| نوشته شده | یعنی | برابر با |
|---|---|---|
20 mA (میلیآمپر) |
۲۰ هزارم آمپر | 0.02 A |
1 kΩ (کیلواهم) |
هزار اهم | 1000 Ω |
2.2 MΩ (مگااهم) |
۲٫۲ میلیون اهم | 2 200 000 Ω |
سه مثال حلشده
مثال ۱: جریان را پیدا کن. یک باتری 9 V به مقاومت 450 Ω وصل شده. جریان چقدر است؟
I = V / R = 9 / 450 = 0.02 A = 20 mA
مثال ۲: ولتاژ را پیدا کن. از مقاومت 12 Ω جریان 0.5 A میگذرد. ولتاژ دو سرش چقدر است؟
V = I × R = 0.5 × 12 = 6 V
مثال ۳: مقاومت را پیدا کن. با 12 V دو سر یک قطعه، جریان 3 A میگذرد. مقاومتش چقدر است؟
R = V / I = 12 / 3 = 4 Ω
قبل از ادامه حدس بزن: اگر در مثال ۱ مقاومت را دو برابر کنیم (900 Ω)، جریان چقدر میشود؟ نصف: 9 / 900 = 0.01 A = 10 mA. مقاومت دو برابر، جریان نصف. به این رابطه «نسبت وارون» میگویند: وقتی ولتاژ ثابت است، جریان با مقاومت نسبت وارون دارد.
نمودار قانون اهم چه شکلی است؟
اگر روی محور افقی جریان و روی محور عمودی ولتاژ را بگذاری و برای چند ولتاژ جریان را اندازه بگیری، نقطهها روی یک خط راست که از مبدأ میگذرد قرار میگیرند. شیب این خط همان مقاومت است: هر چه خط شیبدارتر، مقاومت بیشتر. چنین قطعهای را «اهمی» میگویند: نسبت V / I برایش همیشه یک عدد ثابت است.
قانون اهم کجا برقرار نیست؟
قانون اهم قانون جهانی «همیشه درست» نیست؛ توصیف رفتار گروهی از قطعههاست، به شرط ثابت ماندن دما. دو مثال که در امتحان و در عمل میآیند:
۱. لامپ رشتهای. سیم نازک تنگستن وقتی جریان میگذرد داغ میشود، و فلز داغ مقاومت بیشتری دارد. مثلاً لامپ 6 V و 3 W وقتی روشن است جریانش 3 / 6 = 0.5 A و مقاومتش 6 / 0.5 = 12 Ω است. ولی همان رشته در حالت سرد مقاومت چند برابر کمتری دارد (در لامپهای رشتهای معمولاً حدود ده برابر کمتر). پس با بالا رفتن ولتاژ، جریان «متناسب» بالا نمیرود و نمودار خط راست نیست.
۲. LED و دیود. تا ولتاژ دو سر LED به ولتاژ روشنشدنش نرسد (برای قرمز حدود 1.8 تا 2.2 ولت)، تقریباً هیچ جریانی نمیگذرد. بعد از آن، با افزایش بسیار کم ولتاژ، جریان بهشدت بالا میرود. نمودارش منحنی است و نسبت V / I ثابت نیست. به همین دلیل LED را همیشه با مقاومت میبندیم؛ جزئیاتش در محاسبهٔ مقاومت LED آمده.
نتیجه: قانون اهم را برای مقاومتها و سیمها بیدغدغه به کار ببر. برای LED و ترانزیستور، قانون اهم را روی مقاومتی که کنارشان گذاشتهای به کار میبری، نه روی خود قطعه.
قانون اهم در مدارهای واقعی
- انتخاب مقاومت برای LED: ولتاژی که باید روی مقاومت بیفتد را بر جریان دلخواه تقسیم میکنی. ماشینحساب مقاومت LED همین کار را برایت انجام میدهد.
- حل مدار: ماشینحساب قانون اهم از دو مقدار، سومی را درمیآورد. اگر میخواهی ببینی چند مقاومت پشتسرهم یا موازی چه میکنند، مدار سری و موازی را بخوان.
اگر اولین بار است که ولتاژ، جریان و مقاومت را میشنوی، ولتاژ، جریان و مقاومت از صفر شروع میکند. برای اینکه با دست خودت مدار ببندی، فصل برق چیست و اولین مدار در خودآموز رایگان آیرو باتری، مقاومت و LED را به هم وصل میکند. اگر درس کامل الکترونیک را میخواهی، خودآموز الکترونیک جریان قانون اهم را با مدار و اندازهگیری، فصلبهفصل پیش میبرد.
سؤالهای رایج
قانون اهم را تعریف کنید.
در دمای ثابت، جریان عبوری از یک رسانای فلزی با ولتاژ دو سر آن متناسب است. نسبت ولتاژ به جریان عدد ثابتی به نام مقاومت است: R = V / I.
فرمول قانون اهم چیست؟
V = I × R. شکلهای دیگرش I = V / R و R = V / I است.
یکای مقاومت چیست؟
اهم، با نماد Ω. یک اهم یعنی با یک ولت دو سر قطعه، یک آمپر جریان بگذرد.
آیا قانون اهم برای همهٔ قطعهها درست است؟
نه. برای مقاومت و سیم (در دمای ثابت) درست است. برای LED، دیود، ترانزیستور و لامپ رشتهای که با گرم شدن مقاومتش عوض میشود، نسبت ولتاژ به جریان ثابت نیست.
اگر ولتاژ ثابت باشد و مقاومت دو برابر شود، جریان چه میشود؟
نصف میشود، چون I = V / R.
اگر میخواهی این موضوع را کامل یاد بگیری
خودآموز رباتیک
خودآموز رباتیک برای ۱۲ تا ۱۵ سالهها: از اولین LED تا ربات متصل به هوش مصنوعی، با ESP32 و MicroPython.
- ۵ ترم
- ۵۶ فصل
- همهٔ فصلها رایگان




