جریان — خودآموز الکترونیک از صفر

فصل ۱ از ۴

پیشرفت ترم
۰٪

در این فصل چه می‌سازی#

آخر این فصل می‌دانی روی میز چه لازم داری، breadboard از داخل چطور وصل است و با multimeter واقعی چطور کار می‌کنی. اگر قطعه داری، اولین مدار واقعی‌ات را می‌بندی و LED با برنامهٔ خودت چشمک می‌زند.

این ترم با ترم‌های قبل یک فرق مهم دارد: بخش‌هایی با عنوان «روی میز» بیرون از شبیه‌ساز اتفاق می‌افتند و هیچ‌کدامشان را ما برای تو اجرا نکرده‌ایم. اگر قطعه نمی‌خری، آزمایشگاه بخش ۲ و خرابی آخر فصل را انجام بده و بقیه را بخوان. مسیر کامل است: هیچ مفهومی از دست نمی‌دهی، و فقط تجربهٔ سیم‌کشی و کار با ابزار واقعی کم می‌شود.

برش یک `breadboard` با ردیف‌های گیرهٔ فلزی و دو ریل بلند، با یک مقاومت و یک LED که در آن نشسته‌اند

آخر این فصل می‌توانی:

  • ساختار breadboard را توضیح بدهی
  • روش درست خواندن ولتاژ و مقاومت با multimeter واقعی را بگویی
  • قواعد ایمنی میز کار را بگویی
  • جریان مدار را پیش از روشن‌کردن پیش‌بینی کنی
  • مراحل ریختن MicroPython روی برد را بگویی، و اگر قطعه داری انجامش بدهی

قبل از شروع#

  • از ترم ۱، فصل ۶: مقاومت LED.
  • از ترم ۲، فصل ۷: voltmeter موازی و ammeter سری.
  • از ترم ۶، فصل ۲: برنامهٔ چشمک‌زن.

۱. ایمنی، قبل از هر چیز#

این قواعد برای کل این ترم الزام‌آورند.

⚠️ مواظب باش: برق شهر هرگز موضوع تمرین نیست. هر چیزی در این دوره از درگاه USB برد یا منبع کم‌ولتاژ تغذیه می‌شود. منبع کم‌ولتاژ یعنی درگاه USB کامپیوتر، یک شارژر USB سالم و دست‌نخورده که ۵ ولت می‌دهد، یا جاباتری قلمی. به پریز، آداپتور بازشده و وسایل برقی دست نزن، و آداپتوری که خروجی‌اش بیش از ۵ ولت است به برد وصل نکن.

⚠️ مواظب باش: پایه‌های ESP32 برای ۳٫۳ ولت‌اند و ۵ ولت را تحمل نمی‌کنند. هیچ سیگنال ۵ ولتی را بدون مقسم به پایه نزن.

⚠️ مواظب باش: هر پایه جریان محدودی دارد. datasheet یعنی سند سازندهٔ قطعه؛ فعلاً همین‌قدر بدان، فصل ۲ کامل یادش می‌گیریم. آن‌جا برای بیشترین قدرت خروجی حدود ۴۰ میلی‌آمپر دادن و ۲۸ میلی‌آمپر گرفتن نوشته شده است، و این‌ها مقدار معمول‌اند، نه هدف طراحی. قاعدهٔ محتاطانهٔ ما در این ترم: هیچ پایه‌ای بیش از حدود ۱۵ میلی‌آمپر ندهد. هر چیز پرمصرف‌تر باید از ترانزیستور بگذرد. پایهٔ خروجی را هرگز مستقیم به 3V3 یا GND وصل نکن.

⚠️ مواظب باش: فقط پایه‌های پین‌مپ دوره را به‌کار ببر. GPIO 34 تا GPIO 39 فقط ورودی‌اند و نمی‌توانند چیزی را برانند.

⚠️ مواظب باش: مدار را فقط وقتی عوض کن که USB جدا است. اتصال کوتاهِ یک لحظه‌ای هم می‌تواند برد را بسوزاند.

⚠️ مواظب باش: اگر قطعه‌ای داغ شد، بو داد یا دود کرد، فوراً USB را بکش. دست نزن، صبر کن تا خنک شود. باتری لیتیومی و خازن بزرگ را برای این ترم کنار بگذار؛ خازن قطبی برعکس‌وصل‌شده می‌تواند بترکد.

شبیه‌ساز هیچ‌وقت چیزی نسوزاند. میز می‌سوزاند. عادت‌هایت باید عوض شوند.

۲. جریان را از قبل بدان#

قبل از اینکه مداری ببندی، جوابش را بدان. این همان کاری است که از ترم ۱ کرده‌ای.

قبل از ادامه، جواب بده: با مقاومت ۳۰۰ اهم و افت حدود ۲ ولت، جریان قله چقدر است؟

  1. «اجرا ▶» را بزن و تیک I(RV) را بگذار.
  2. اسلایدر را روی ۲، ۳ و ۱۰ بگذار و قلهٔ جریان را در زمان روشن‌بودن بخوان.
Slider R Peak I(RV)
2 200 Ω 6.49 mA
3 300 Ω 4.40 mA
10 1 kΩ 1.38 mA

✅ چک کن: عددها باید با جدول یکی باشند.

اسلایدر گام ۱۰۰ اهمی دارد، ولی روی میز مقاومت ۲۲۰ اهمی می‌گذاری. پیش‌بینی دستی‌اش 1.3 V / 220 Ω ≈ 5.9 mA است و فصل بعد همین مقدار را در آزمایشگاه می‌بینی. اگر مدار را بستی، عدد خودت را کنار این پیش‌بینی بگذار.

۳. فهرست خرید#

بدون قیمت و بدون فروشنده. نام قطعه‌ها عمومی‌اند. این فهرست هر چیزی را دارد که ترم ۶ و ۷ روی میز لازم دارند. این دوره لحیم‌کاری نمی‌خواهد، پس هر برد و ماژولی را با پایه‌های لحیم‌شده بخر.

Item Qty Note
ESP32 dev board (DevKit style, ESP32-WROOM-32) 1 header pins already soldered; check its pinout against GPIO numbers; a pin may be printed as D25 or IO25
USB data cable 1 some cables only charge
⁦Breadboard + jumper⁩ wires 1 set male-male, and a few male-female
Digital multimeter 1 DC V, Ω, continuity beep, DC mA
Resistors 10 Ω, 100 Ω, 220 Ω, 1 kΩ, 2 kΩ, 4.7 kΩ, 10 kΩ 2 to 4 each
Resistors 100 kΩ, 1 MΩ 3 each term 6, chapters 1 and 4
Potentiometers 1 kΩ and 10 kΩ, linear 1 each the 10 kΩ one is the knob of term 6
Red LEDs a few about 2 V drop; white or blue need about 3 V and leave no headroom on a 3.3 V rail
Push button, LDR 1 each
Small NPN transistor 1 general purpose, such as 2N3904 or BC547; their pin orders differ
Passive buzzer 1 low-voltage type, about 3 to 5 V
SSD1306 I2C OLED, ⁦128×64⁩ 1 header pins already soldered; must accept a 3.3 V supply; SH1106 look-alikes need a different driver
HC-SR04, small servo optional chapter 7 of term 6 only; 5 V parts, see that chapter's warnings
⁦4×AA⁩ holder with rechargeable NiMH cells optional about 4.8 V, the servo's own supply

۴. روی میز: breadboard#

🧭 مرز شبیه‌ساز: این بخش و دو بخش بعد بیرون از شبیه‌ساز است. آزمایشگاه این‌جا نقشی ندارد و مدار از پیش سیم‌کشی شده است.

breadboard تخته‌ای است با سوراخ‌هایی که زیرشان گیره‌های فلزی است.

  • هر ردیف کوتاه به‌هم وصل است، و شکاف وسط دو نیمهٔ ردیف را جدا می‌کند.
  • ریل‌های بلند کناری برای 3V3 و GND هستند.
  • ریل‌ها در بعضی تخته‌ها وسط راه قطع‌اند. با multimeter چک کن.
  • بعضی بردهای DevKit آن‌قدر پهن‌اند که روی یک تخته جای کمی برای سیم می‌گذارند. اگر این‌طور بود، برد را روی دو تختهٔ کنار هم بنشان.

رایج‌ترین خطای مبتدی: هر دو پایهٔ قطعه در یک ردیف. قطعه اتصال کوتاه شده و جریانی از آن نمی‌گذرد.

۵. روی میز: multimeter واقعی#

ابزار واقعی همان کارهایی را می‌کند که probe می‌کرد، با چند دام.

  • ولتاژ: کلید روی V مستقیم (DC)، موازی با قطعه، با مدار روشن.
  • مقاومت: کلید روی Ω، با مدار خاموش.
  • اتصال: حالت بوق‌دار برای پیداکردن قطعی، که فقط با مدار خاموش به‌کار می‌رود.
  • جریان: باید مدار را باز کنی و ابزار را سری بگذاری.

⚠️ مواظب باش: سیم قرمز ابزار را برای جریان در سوکت جریان می‌گذاری، و در این حالت ابزار تقریباً یک سیم است. اگر همان‌طور دو سر منبع بگذاری، اتصال کوتاه ساخته‌ای. بعد از هر اندازه‌گیری جریان، سیم قرمز را به سوکت ولتاژ برگردان.

۶. روی میز: اولین روشن‌کردن#

  1. firmware یعنی نرم‌افزار پایهٔ برد. MicroPython را از صفحهٔ رسمی پروژه بگیر: صفحهٔ ESP32 معمولی (ESP32 / WROOM)، نه S2 و S3 و C3، و نسخهٔ پایدار. طبق دستور همان صفحه اول حافظه را پاک کن و بعد فایل را روی برد بریز. دستور دقیق با زمان عوض می‌شود، پس به راهنمای رسمی نگاه کن. اگر برد جواب نداد، طبق همان راهنما دکمهٔ BOOT را نگه دار، RESET را کوتاه بزن، BOOT را رها کن و دستور را دوباره اجرا کن.
  2. یک ویرایشگر مناسب MicroPython مثل Thonny نصب کن که درگاه برد را بشناسد. اگر درگاه دیده نمی‌شود، کابل را عوض کن یا درایور تراشهٔ USB برد را نصب کن.
  3. در خط فرمان ویرایشگر print(1 + 1) را اجرا کن و جواب ۲ را ببین.
  4. USB را جدا کن. از GPIO 25 مقاومت ۲۲۰ اهم، بعد پایهٔ بلند LED، و پایهٔ کوتاه به GND.
  5. با multimeter در حالت بوق‌دار چک کن میان 3V3 و GND اتصال نیست. یک بوق خیلی کوتاه می‌تواند از شارژشدن خازن‌های برد باشد؛ بوق ممتد یعنی اتصال کوتاه. بعد USB را وصل کن.
  6. برنامهٔ زیر را به نام main.py روی برد ذخیره کن. فایل با این نام بعد از هر روشن‌شدن یا ریست خودش اجرا می‌شود.
# first_power.py
# barname-ye aval rooye bord-e vaghei: LED rooye GPIO 25 cheshmak mizanad.
from machine import Pin
import time

led = Pin(25, Pin.OUT)

while True:
    led.on()
    print("on")
    time.sleep(1)
    led.off()
    print("off")
    time.sleep(1)

✅ چک کن: بدون قطعه، همین برنامه در آزمایشگاه on و off چاپ می‌کند. با قطعه، LED هر یک ثانیه عوض می‌شود.

🔧 اگر کار نکرد: LED را برعکس کن؛ پایهٔ کوتاه سمت GND است. بعد با multimeter روی ولتاژ، میان GPIO 25 و GND را بخوان. اگر میان ۰ و ۳٫۳ ولت می‌پرد، مشکل از مدار LED است، نه از برنامه.

💡 نکته: این برنامه تمام نمی‌شود، پس برای کار بعدی در خط فرمان ویرایشگر Ctrl-C بزن تا بایستد. main.py روی برد می‌ماند و بار بعد دوباره اجرا می‌شود.

💡 نکته: برای OLED ترم قبل، فایل ssd1306.py لازم است و همراه MicroPython معمولی ESP32 نمی‌آید. آن را از مخزن رسمی micropython-lib، مسیر micropython/drivers/display/ssd1306، بگیر و روی خود برد کنار main.py ذخیره کن، نه فقط روی کامپیوتر. بدون آن import ssd1306 با ImportError می‌ایستد. راه دیگر دستور mpremote mip install ssd1306 روی کامپیوتر است، که ما امتحانش نکرده‌ایم.

یک خرابی عمدی#

بدون قطعه و در آزمایشگاه: اسلایدر را روی ۰ بگذار. جریان خیلی بالا می‌رود و هیچ‌چیز نمی‌سوزد.

✅ چک کن: قلهٔ I(RV) حدود ۵۸۴ میلی‌آمپر است، بیش از ۱۰۰ برابر جریان اسلایدر ۳، و LED همچنان روشن است.

این مدار را هرگز روی میز امتحان نکن. عدد ۵۸۴ آن‌جا دیده نمی‌شود، چون پایهٔ واقعی سقف جریان دارد، ولی LED و پایه هر دو بیرون از محدودهٔ کارشان می‌افتند و می‌توانند خراب شوند. این تنها خرابی این فصل است که فقط باید در شبیه‌ساز دید.

واژه‌های تازهٔ این فصل#

کلمه تلفظ به حروف فارسی یعنی چه
breadboard برِدبورد تختهٔ بستن مدار بدون لحیم
jumper wire جامپِر وایر سیم کوتاه اتصال
continuity کانتینیوئیتی پیوستگی مسیر
firmware فِرم‌وِر نرم‌افزار پایهٔ روی برد

تمرین‌ها

اول خودت فکر کن یا امتحان کن — بعد اینجا را باز کن.

در فصل بعد#

اگر مدار را بسته باشی، عددهایت با جدول این فصل کمی فرق دارند. فصل بعد می‌گوید این فرق از کجا می‌آید و چرا نشانهٔ خطا نیست.

به آخر این فصل رسیدی!

اگر ساختی و جواب داد، این دکمه مال توست.