در این فصل چه یاد میگیری#
دو فصل مقدمهچینی کردیم. حالا ابزار ساخته میشود.
مشتق تابعی است که برای هر نقطه، شیبِ لحظهای را میدهد. یک تابع میدهی و یک تابعِ تازه میگیری — و این نکتهٔ ظریفی است که اگر جا بیفتد، بقیهٔ ترم آسان میشود: مشتق یک عدد نیست، یک تابع است.
این فصل ⚠️ است چون همانجایی است که بیشترِ آدمها مشتق را بهعنوان «قاعدهای برای پایینآوردنِ توان» حفظ میکنند و هیچوقت نمیفهمند چه چیزی را حساب میکنند.

آخر این فصل میتوانی:
- مشتق را از تعریفِ حدی برای یک تابعِ ساده حساب کنی
- نمادهای مشتق را بخوانی
- بگویی مشتق در یک نقطه چه معنیِ فیزیکی دارد
قبل از شروع#
- از فصل ۱: شیبِ متوسط و مشکلِ شیبِ لحظهای.
- از فصل ۲: حد، و اینکه دربارهٔ اطرافِ نقطه است نه خودش.
- از ترم ۳ فصل ۴: بازکردنِ پرانتز — اینجا برای سادهکردن لازم میشود.
۱. تعریف#
چهار تکه دارد و هر چهار را از قبل میشناسی:
- صورت: چقدر خروجی عوض شد.
- مخرج: چقدر ورودی عوض شد.
- کسر: شیبِ متوسط (فصل ۱، ترم ۴ فصل ۳).
- حد: بازه را به صفر میل بده (فصل ۲).
پس مشتق یعنی شیبِ متوسط، در کوچکترین بازهٔ ممکن.
۲. یک بار با دست#
برای حسابش کن. قدمبهقدم:
۱. صورت را بساز:
۲. با ابزارِ ترم ۳ فصل ۴ بازش کن:
۳. بر تقسیم کن:
۴. حالا را به صفر میل بده:
🤔 اول حدس بزن: چرا قدمِ ۳ کلیدی بود؟
چون قبل از آن، در مخرج بود و به میرسید. بعد از سادهشدن، فقط در صورت است و جایگذاریِ صفر بیخطر میشود.
این کلِ ترفندِ حسابِ دیفرانسیل است، و در هر مشتقگیری از تعریف، همین اتفاق میافتد.
۳. مشتق یک تابع است#
به جواب نگاه کن: . این یک عدد نیست، یک تابع است.
- در : شیب ۲ است.
- در : شیب ۶ است.
- در : شیب صفر است — ته کاسه (ترم ۴ فصل ۶).
- در : شیب است — سرازیری.
پس مشتق تصویرِ کاملی از رفتارِ تابع میدهد، نه فقط یک نقطه.
⚠️ دامِ رایج: خواندنِ مشتق بهعنوان «عددِ شیب». مشتق تابع است؛ برای گرفتنِ عدد باید نقطهای در آن بگذاری. این تمایز در فصل ۶ حیاتی میشود، آنجا که معادلهٔ را حل میکنی — و حلِ معادله فقط برای تابع معنی دارد.
✅ چک کن: برای ، شیب در چند است؟ — .
۴. نمادها#
سه نمادِ رایج، همه یک چیز:
اولی کوتاهترین است. دومی گویاترین: شبیهِ همان کسرِ «تغییرِ خروجی بر تغییرِ ورودی» است، و آن حرفِ یعنی «تغییرِ بینهایت کوچک».
💡 نکته: نمادِ کسریشکل در ترمهای پیشرفتهتر مفید میشود چون میگوید مشتق نسبت به چه چیزی گرفته شده — و در فصل ۷ که چند ورودی داشته باشی، همین تمایز ضروری میشود.
۵. معنیِ فیزیکی#
مشتق همهجا هست، فقط با نامهای مختلف:
| تابع | مشتقش |
|---|---|
| مسافت بر حسبِ زمان | سرعت |
| سرعت بر حسبِ زمان | شتاب |
| جمعیت بر حسبِ زمان | نرخِ رشد |
| هزینه بر حسبِ تعداد | هزینهٔ تولیدِ یکی بیشتر |
🌱 ریشهاش کجاست: در ترم ۲ فصل ۸ نوشتیم «سرعت اولین مشتقی است که در زندگیات دیدهای، سالها قبل از اینکه اسمش را بشنوی». حالا اسمش را شنیدی — و سرعتسنجِ ماشین یک ابزارِ مشتقگیرِ فیزیکی است.
⚠️ دامِ رایج: قاطیکردنِ مقدارِ تابع با مشتقش. مثبتبودنِ مشتق یعنی تابع در حالِ زیادشدن است، نه اینکه خودش مثبت است. جمعیتی میتواند بزرگ باشد و مشتقش منفی (در حالِ کاهش)، یا کوچک باشد و مشتقش مثبت. این دقیقاً همان تفاوتی است که در ترم ۴ فصل ۴ دربارهٔ «کاهشِ نرخِ رشد» گفتیم.
✅ چک کن: تابعِ ثابتِ چه مشتقی دارد؟ — صفر. از تعریف: صورت همیشه است. و شهودی: خطی افقی، شیبِ صفر.
۶. کِی مشتق وجود ندارد#
سه حالت، و هر سه شهودِ روشنی دارند:
۱. جایی که تابع پرش دارد. از فصل ۲ میدانی آنجا حد وجود ندارد.
۲. جایی که نمودار گوشهٔ تیز دارد. شیب از چپ و راست فرق میکند، پس یک شیبِ واحد وجود ندارد.
۳. جایی که مماس عمودی است. از ترم ۴ فصل ۴ میدانی شیبِ خطِ عمودی تعریفنشده است.
💡 نکته: در یادگیری ماشین این نکته عملی است: بعضی توابعِ پرکاربرد در یک نقطه گوشهٔ تیز دارند و آنجا مشتق ندارند. در عمل، الگوریتم یکی از دو شیبِ طرفین را انتخاب میکند و کار میکند — ولی دانستنِ اینکه آنجا یک تقریب زده شده، بخشی از فهمیدنِ رفتارِ مدل است.
تمرینها
اول خودت فکر کن یا امتحان کن — بعد اینجا را باز کن.
در فصل بعد#
حسابکردنِ هر مشتق از تعریف، خستهکننده است. فصل بعد چند قاعده میدهد که همان کار را در چند ثانیه انجام میدهند — و برای یکیشان دلیل هم میآورد، چون حفظِ پنهان در این دوره ممنوع است.
به آخر این فصل رسیدی!
اگر ساختی و جواب داد، این دکمه مال توست.