ریشه — خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی

فصل ۴ از ۱۱

پیشرفت ترم
۰٪

ترم ۸ · تغییر و بهینه‌سازی: ریاضیِ یادگیریِ ماشین

قواعدِ مشتق‌گیری

فصل ۴رایگان

در این فصل چه یاد می‌گیری#

در فصل قبل مشتقِ را از تعریف حساب کردی — چهار قدم و کمی جبر. برای همان کار خیلی طولانی می‌شود.

خبرِ خوب: لازم نیست. چند قاعده هست که مشتقِ تقریباً هر تابعی را در چند ثانیه می‌دهند.

و طبقِ قاعدهٔ این دوره، این‌ها را صریحاً حفظی اعلام می‌کنیم و برای یکی‌شان دلیل می‌آوریم — تا بدانی از کجا می‌آیند و اگر لازم شد بتوانی از نو بسازی‌شان.

چند تابع پایه و مشتقشان در یک جدول تصویری

آخر این فصل می‌توانی:

  • مشتقِ هر چندجمله‌ای را سریع بگیری
  • قاعدهٔ توان را با دلیل توضیح بدهی
  • مشتقِ توابعِ پایه را به‌کار ببری

قبل از شروع#

  • از فصل ۳: تعریفِ حدیِ مشتق؛ مشتق به‌عنوان تابع.
  • از ترم ۱ فصل ۸: توان، از جمله توانِ صفر و منفی.
  • از ترم ۳ فصل ۴: بازکردنِ پرانتز.

۱. قاعدهٔ توان#

توان را جلو بیاور و یکی از خودِ توان کم کن.

امتحان کن با چیزی که می‌دانی: برای می‌شود . ✓ همان جوابِ فصل ۳.

🤔 اول حدس بزن: مشتقِ چند می‌شود؟

— چون از ترم ۱ فصل ۸ می‌دانی . و منطقی است: تابعِ یک خط با شیبِ ۱ است.

دلیلِ قاعده (برای ، تا الگو را ببینی): از تعریفِ فصل ۳ شروع کن و را باز کن:

را کم کن و بر تقسیم کن:

حالا : هر جمله‌ای که دارد از بین می‌رود و می‌ماند. ✓

و همین برای هر توانی کار می‌کند: وقتی را باز کنی، تنها جمله‌ای که دقیقاً یک دارد است؛ بقیه یا ندارند (که با حذف می‌شوند) یا بیش از یکی دارند (که با صفر می‌شوند).

✅ چک کن: مشتقِ چیست؟ — .

۲. ضریبِ ثابت#

ضریب دست‌نخورده می‌ماند. مشتقِ می‌شود .

چرا؟ از ترم ۴ فصل ۵ می‌دانی ضربِ تابع در ۷ نمودارش را هفت برابر می‌کِشد. شیب هم هفت برابر می‌شود.

۳. جمع و تفریق#

هر جمله را جداگانه مشتق بگیر. پس مشتقِ هر چندجمله‌ای فقط تکرارِ قاعدهٔ توان است:

به آن دقت کن: مشتقِ عددِ ثابت صفر است (فصل ۳)، پس ناپدید شد.

⚠️ دامِ رایج: فراموش‌کردنِ اینکه عددِ ثابت حذف می‌شود، یا برعکس نگه‌داشتنش. هر جمله‌ای که ندارد، مشتقش صفر است — چون تغییرِ ورودی هیچ اثری روی آن ندارد.

✅ چک کن: مشتقِ چیست؟ — .

۴. توابعِ پایه (حفظی)#

این چهار مورد را حفظ کن. صریح می‌گوییم حفظی است، و دلیلِ حفظی‌بودنشان این است که اثباتشان ابزارهایی می‌خواهد که این دوره سراغشان نمی‌رود:

تابع مشتق

دو نکته که ارزشِ توجه دارند:

۱. مشتقِ خودش است. یعنی نرخِ رشدش در هر نقطه دقیقاً برابرِ مقدارش است. همین خاصیت است که آن عددِ عجیبِ را در ریاضی این‌قدر مهم کرده — و اگر در ترم ۴ فصل ۸ کنجکاو شدی چرا ماشین‌حساب دکمهٔ ln دارد، جوابش همین است.

۲. مشتقِ فقط با رادیان است. با درجه یک ضریبِ زشت اضافه می‌شود. این دقیقاً همان وعده‌ای است که در ترم ۵ فصل ۶ داده شد — تنها دلیلی که ریاضیِ پیشرفته درجه را کنار گذاشت.

۵. مشتقِ دوم#

مشتق خودش یک تابع است (فصل ۳)، پس می‌شود دوباره از آن مشتق گرفت:

مشتقِ دوم می‌گوید شیب چقدر سریع عوض می‌شود. اگر مشتقِ اول سرعت باشد، مشتقِ دوم شتاب است.

🌱 ریشه‌اش کجاست: در ترم ۴ فصل ۹ آزمونی داشتی که با «تفاوتِ تفاوت‌ها» تشخیص می‌داد داده درجه دو است. ستونِ چهارمِ آن جدول دقیقاً مشتقِ دوم بود — همان‌جا گفتیم که در ترم ۸ نامش را می‌گیرد.

💡 نکته: مشتقِ دوم در فصل ۶ ابزارِ تشخیصِ کمینه از بیشینه می‌شود، پس همین‌جا با آن آشنا شو.

✅ چک کن: مشتقِ دومِ چیست؟ — و . ثابت است، و همین یعنی شیب با نرخِ ثابتی زیاد می‌شود — دقیقاً همان چیزی که برای سهمیِ ترم ۴ فصل ۶ انتظار داری.

تمرین‌ها

اول خودت فکر کن یا امتحان کن — بعد اینجا را باز کن.

در فصل بعد#

تا اینجا توابعِ ساده. ولی تابعی مثلِ مرکب است — یک تابع داخلِ تابعِ دیگر. فصل بعد قاعده‌اش را می‌دهد، و آن قاعده ریشهٔ backpropagation است: الگوریتمی که به شبکه‌های عصبی اجازه می‌دهد یاد بگیرند.

به آخر این فصل رسیدی!

اگر ساختی و جواب داد، این دکمه مال توست.