در این فصل چه یاد میگیری#
میخواهی ارتفاعِ یک ساختمان را بدانی، بدونِ اینکه از آن بالا بروی.
پنجاه متر از پایهاش دور میشوی و زاویهٔ نگاهت به نوکِ ساختمان را میسنجی: ۳۰ درجه. همین دو عدد کافی است.
مثلثات ابزارِ این کار است، و برخلافِ شهرتش، هیچ چیزِ جدیدی در آن نیست: همان تشابهِ مثلثها از ترم ۲ فصل ۷، فقط با اسمهای تازه.

آخر این فصل میتوانی:
- سه نسبتِ مثلثاتی را از روی یک مثلثِ قائم بنویسی
- ضلعِ مجهول را با استفاده از یک زاویه پیدا کنی
- بگویی چرا این نسبتها فقط به زاویه بستگی دارند نه به اندازه
قبل از شروع#
- از فصل ۲: مثلثهای متشابه — زاویههای یکسان، نسبتهای ضلعیِ یکسان.
- از فصل ۳: فیثاغورس؛ نامِ ساق و وتر.
- از فصل ۶: دایره، شعاع، رادیان.
۱. چرا نسبت، نه طول#
از فصل ۲ میدانی دو مثلث با زاویههای یکسان متشابهاند: شکلشان یکی است و فقط اندازه فرق دارد.
🤔 اول حدس بزن: اگر یک مثلثِ قائمالزاویه را دو برابر بزرگ کنی، نسبتِ ضلعِ روبهرو به وتر عوض میشود؟
نمیشود — چون هر دو ضلع دو برابر شدهاند و از ترم ۲ فصل ۱ میدانی ضربِ صورت و مخرج در یک عدد، کسر را عوض نمیکند.
و همین کلِ بنیادِ مثلثات است: در یک مثلثِ قائمالزاویه، نسبتِ ضلعها فقط به زاویه بستگی دارد، نه به اندازهٔ مثلث.
پس میشود برای هر زاویه، آن نسبتها را یک بار حساب کرد و در جدولی نگه داشت. کاری که هزاران سال پیش کردند.
۲. سه نسبت، سه نام#
یک مثلثِ قائمالزاویه بکش و یکی از دو زاویهٔ حاده را انتخاب کن. حالا سه ضلع را نسبت به همان زاویه نامگذاری کن:
- وتر: روبهروی زاویهٔ قائمه (همیشه بلندترین).
- مقابل: ضلعِ روبهروی زاویهای که انتخاب کردی.
- مجاور: ضلعِ سومی، که کنارِ زاویهات است.
و سه نسبت:
⚠️ دامِ رایج: فراموشکردنِ اینکه «مقابل» و «مجاور» به کدام زاویه بستگی دارند. اگر زاویهٔ دیگر را انتخاب کنی، مقابل و مجاور جایشان عوض میشوند — ولی وتر همان میماند. همیشه اول زاویهات را روی شکل علامت بزن، بعد ضلعها را نامگذاری کن.
✅ چک کن: در مثلثی با ساقهای ۳ و ۴ و وترِ ۵، سینوسِ زاویهای که روبهروی ضلعِ ۳ است چند است؟ — .
💡 نکته: به رابطهٔ سوم دقت کن: ، چون وتر در تقسیم حذف میشود. یک رابطهٔ رایگان، فقط از نگاهکردن به تعریفها.
۳. حلِ مسئلهٔ ساختمان#
حالا به سؤالِ اول فصل برگرد. فاصله ۵۰ متر (مجاور)، زاویه ۳۰ درجه، و ارتفاع مجهول (مقابل).
کدام نسبت مقابل و مجاور را بههم وصل میکند؟ تانژانت.
حدودِ ۲۹ متر — و اگر قدِ خودت را هم اضافه کنی، دقیقتر میشود.
آن ۰٫۵۷۷ از کجا آمد؟ از همان جدولی که بخش ۱ گفت هزاران سال پیش ساختند. سه زاویه آنقدر تکرار میشوند که ارزشِ داشتنشان را دارند:
| زاویه | |||
|---|---|---|---|
| ۳۰° | ۰٫۵۰۰ | ۰٫۸۶۶ | ۰٫۵۷۷ |
| ۴۵° | ۰٫۷۰۷ | ۰٫۷۰۷ | ۱٫۰۰۰ |
| ۶۰° | ۰٫۸۶۶ | ۰٫۵۰۰ | ۱٫۷۳۲ |
برای هر زاویهٔ دیگری، ماشینحساب سه دکمهٔ sin و cos و tan دارد و همان جدول را برایت میخواند.
⚠️ دامِ رایج: ماشینحسابی که روی رادیان تنظیم شده. از فصل ۶ میدانی رادیان واحدِ پیشفرضِ ریاضیِ پیشرفته است، پس بسیاری از ماشینحسابها و همهٔ زبانهای برنامهنویسی همان را میگیرند. قبل از هر محاسبهای یک آزمایش بکن: باید دقیقاً ۰٫۵ بدهد. اگر چیزِ دیگری داد، دستگاهت روی رادیان است و باید حالتش را به درجه ببری.
روشِ عمومی: ببین کدام دو ضلع در مسئله دخیلاند (یکی معلوم، یکی مجهول)، و نسبتی را انتخاب کن که همان دو را بههم وصل میکند.
✅ چک کن: نردبانی ۶ متری با زاویهٔ ۶۰ درجه نسبت به زمین به دیوار تکیه داده. تا چه ارتفاعی میرسد؟ — وتر معلوم و مقابل مجهول، پس سینوس: متر.
💡 نکته: از ترم ۲ فصل ۸ عادتِ خوبی داری که اینجا هم کار میکند: قبل از حساب، جهتِ جواب را حدس بزن. ارتفاع باید از نردبان کوتاهتر باشد؛ اگر عددی بزرگتر از ۶ در آمد، نسبت را اشتباه انتخاب کردهای.
۴. دایرهٔ واحد#
تا اینجا این نسبتها فقط برای زاویههای حاده تعریف شدهاند — چون مثلثِ قائمالزاویه زاویهٔ بزرگتر از ۹۰ ندارد.
راهِ گسترشش زیباست. دایرهای با شعاعِ ۱ بکش (دایرهٔ واحد) و از مرکز شعاعی با زاویهٔ بکش. نقطهای که آن شعاع روی دایره میرسد، مختصاتی دارد.
اگر از آن نقطه خطی عمود به محورِ افقی بکشی، مثلثِ قائمالزاویهای میسازی که وترش ۱ است. پس:
سینوس و کسینوس دقیقاً مختصاتِ آن نقطهاند. و حالا هیچ محدودیتی نمانده: شعاع را میتوانی تا هر زاویهای بچرخانی — ۱۲۰ درجه، ۲۷۰، حتی بیشتر از یک دور.
✅ چک کن: چند است؟ — در ۹۰ درجه، نقطه روی بالای دایره است، یعنی . پس کسینوس صفر و سینوس ۱.
🌱 ریشهاش کجاست: حالا معلوم میشود چرا فیثاغورس رابطهٔ را میدهد: آن دو ساقِ مثلثِ داخلِ دایرهٔ واحدند و وتر ۱ است. یک رابطهٔ مشهورِ مثلثات، که چیزی جز فصل ۳ نیست.
۵. تابعِ متناوب#
وقتی شعاع را دور میچرخانی، سینوس چه میکند؟
از صفر شروع میشود، تا ۱ بالا میرود (در ۹۰ درجه)، برمیگردد به صفر (۱۸۰)، میرود به (۲۷۰)، و به صفر برمیگردد (۳۶۰).
و بعد دقیقاً همان الگو از نو شروع میشود — چون یک دورِ کامل زدهای و به همانجا رسیدهای.
اگر این را بهصورتِ تابعِ ترم ۴ بکشی، یک موجِ تکرارشونده میگیری. به چنین تابعی میگویند متناوب.
💡 نکته: هر چیزی که در طبیعت تکرار میشود با همین توابع مدل میشود: صوت، جریانِ برق، جزر و مد، فصلها. هر جا چیزی دورهای است، سینوس و کسینوس آنجایند — و به همین دلیل است که این دو تابع از مثلث فراتر رفتند و به همهجای فیزیک و مهندسی راه پیدا کردند.
تمرینها
اول خودت فکر کن یا امتحان کن — بعد اینجا را باز کن.
در فصل بعد#
فصلِ آخرِ ترم پروژه است: هیچ ابزارِ تازهای، فقط بیرون رفتن و اندازهگیریِ چیزی واقعی که نمیتوانی مستقیم بسنجیاش — ارتفاعِ یک ساختمان، عرضِ یک رودخانه، فاصلهٔ یک نقطهٔ دور.
به آخر این فصل رسیدی!
اگر ساختی و جواب داد، این دکمه مال توست.