ریشه — خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی

فصل ۷ از ۸

پیشرفت ترم
۰٪

ترم ۵ · هندسه و اندازه: ریاضیِ فضا

مثلثات: نسبت‌های یک مثلثِ قائم

فصل ۷رایگان

در این فصل چه یاد می‌گیری#

می‌خواهی ارتفاعِ یک ساختمان را بدانی، بدونِ اینکه از آن بالا بروی.

پنجاه متر از پایه‌اش دور می‌شوی و زاویهٔ نگاهت به نوکِ ساختمان را می‌سنجی: ۳۰ درجه. همین دو عدد کافی است.

مثلثات ابزارِ این کار است، و برخلافِ شهرتش، هیچ چیزِ جدیدی در آن نیست: همان تشابهِ مثلث‌ها از ترم ۲ فصل ۷، فقط با اسم‌های تازه.

یک مثلث قائم‌الزاویه با زاویهٔ مشخص، و سه نسخهٔ بزرگ‌شده‌اش که همان نسبت‌ها را دارند

آخر این فصل می‌توانی:

  • سه نسبتِ مثلثاتی را از روی یک مثلثِ قائم بنویسی
  • ضلعِ مجهول را با استفاده از یک زاویه پیدا کنی
  • بگویی چرا این نسبت‌ها فقط به زاویه بستگی دارند نه به اندازه

قبل از شروع#

  • از فصل ۲: مثلث‌های متشابه — زاویه‌های یکسان، نسبت‌های ضلعیِ یکسان.
  • از فصل ۳: فیثاغورس؛ نامِ ساق و وتر.
  • از فصل ۶: دایره، شعاع، رادیان.

۱. چرا نسبت، نه طول#

از فصل ۲ می‌دانی دو مثلث با زاویه‌های یکسان متشابهاند: شکلشان یکی است و فقط اندازه فرق دارد.

🤔 اول حدس بزن: اگر یک مثلثِ قائم‌الزاویه را دو برابر بزرگ کنی، نسبتِ ضلعِ روبه‌رو به وتر عوض می‌شود؟

نمی‌شود — چون هر دو ضلع دو برابر شده‌اند و از ترم ۲ فصل ۱ می‌دانی ضربِ صورت و مخرج در یک عدد، کسر را عوض نمی‌کند.

و همین کلِ بنیادِ مثلثات است: در یک مثلثِ قائم‌الزاویه، نسبتِ ضلع‌ها فقط به زاویه بستگی دارد، نه به اندازهٔ مثلث.

پس می‌شود برای هر زاویه، آن نسبت‌ها را یک بار حساب کرد و در جدولی نگه داشت. کاری که هزاران سال پیش کردند.

۲. سه نسبت، سه نام#

یک مثلثِ قائم‌الزاویه بکش و یکی از دو زاویهٔ حاده را انتخاب کن. حالا سه ضلع را نسبت به همان زاویه نام‌گذاری کن:

  • وتر: روبه‌روی زاویهٔ قائمه (همیشه بلندترین).
  • مقابل: ضلعِ روبه‌روی زاویه‌ای که انتخاب کردی.
  • مجاور: ضلعِ سومی، که کنارِ زاویه‌ات است.

و سه نسبت:

⚠️ دامِ رایج: فراموش‌کردنِ اینکه «مقابل» و «مجاور» به کدام زاویه بستگی دارند. اگر زاویهٔ دیگر را انتخاب کنی، مقابل و مجاور جایشان عوض می‌شوند — ولی وتر همان می‌ماند. همیشه اول زاویه‌ات را روی شکل علامت بزن، بعد ضلع‌ها را نام‌گذاری کن.

✅ چک کن: در مثلثی با ساق‌های ۳ و ۴ و وترِ ۵، سینوسِ زاویه‌ای که روبه‌روی ضلعِ ۳ است چند است؟ — .

💡 نکته: به رابطهٔ سوم دقت کن: ، چون وتر در تقسیم حذف می‌شود. یک رابطهٔ رایگان، فقط از نگاه‌کردن به تعریف‌ها.

۳. حلِ مسئلهٔ ساختمان#

حالا به سؤالِ اول فصل برگرد. فاصله ۵۰ متر (مجاور)، زاویه ۳۰ درجه، و ارتفاع مجهول (مقابل).

کدام نسبت مقابل و مجاور را به‌هم وصل می‌کند؟ تانژانت.

حدودِ ۲۹ متر — و اگر قدِ خودت را هم اضافه کنی، دقیق‌تر می‌شود.

آن ۰٫۵۷۷ از کجا آمد؟ از همان جدولی که بخش ۱ گفت هزاران سال پیش ساختند. سه زاویه آن‌قدر تکرار می‌شوند که ارزشِ داشتنشان را دارند:

زاویه
۳۰° ۰٫۵۰۰ ۰٫۸۶۶ ۰٫۵۷۷
۴۵° ۰٫۷۰۷ ۰٫۷۰۷ ۱٫۰۰۰
۶۰° ۰٫۸۶۶ ۰٫۵۰۰ ۱٫۷۳۲

برای هر زاویهٔ دیگری، ماشین‌حساب سه دکمهٔ sin و cos و tan دارد و همان جدول را برایت می‌خواند.

⚠️ دامِ رایج: ماشین‌حسابی که روی رادیان تنظیم شده. از فصل ۶ می‌دانی رادیان واحدِ پیش‌فرضِ ریاضیِ پیشرفته است، پس بسیاری از ماشین‌حساب‌ها و همهٔ زبان‌های برنامه‌نویسی همان را می‌گیرند. قبل از هر محاسبه‌ای یک آزمایش بکن: باید دقیقاً ۰٫۵ بدهد. اگر چیزِ دیگری داد، دستگاهت روی رادیان است و باید حالتش را به درجه ببری.

روشِ عمومی: ببین کدام دو ضلع در مسئله دخیل‌اند (یکی معلوم، یکی مجهول)، و نسبتی را انتخاب کن که همان دو را به‌هم وصل می‌کند.

✅ چک کن: نردبانی ۶ متری با زاویهٔ ۶۰ درجه نسبت به زمین به دیوار تکیه داده. تا چه ارتفاعی می‌رسد؟ — وتر معلوم و مقابل مجهول، پس سینوس: متر.

💡 نکته: از ترم ۲ فصل ۸ عادتِ خوبی داری که اینجا هم کار می‌کند: قبل از حساب، جهتِ جواب را حدس بزن. ارتفاع باید از نردبان کوتاه‌تر باشد؛ اگر عددی بزرگ‌تر از ۶ در آمد، نسبت را اشتباه انتخاب کرده‌ای.

۴. دایرهٔ واحد#

تا اینجا این نسبت‌ها فقط برای زاویه‌های حاده تعریف شده‌اند — چون مثلثِ قائم‌الزاویه زاویهٔ بزرگ‌تر از ۹۰ ندارد.

راهِ گسترشش زیباست. دایره‌ای با شعاعِ ۱ بکش (دایرهٔ واحد) و از مرکز شعاعی با زاویهٔ بکش. نقطه‌ای که آن شعاع روی دایره می‌رسد، مختصاتی دارد.

اگر از آن نقطه خطی عمود به محورِ افقی بکشی، مثلثِ قائم‌الزاویه‌ای می‌سازی که وترش ۱ است. پس:

سینوس و کسینوس دقیقاً مختصاتِ آن نقطه‌اند. و حالا هیچ محدودیتی نمانده: شعاع را می‌توانی تا هر زاویه‌ای بچرخانی — ۱۲۰ درجه، ۲۷۰، حتی بیشتر از یک دور.

✅ چک کن: چند است؟ — در ۹۰ درجه، نقطه روی بالای دایره است، یعنی . پس کسینوس صفر و سینوس ۱.

🌱 ریشه‌اش کجاست: حالا معلوم می‌شود چرا فیثاغورس رابطهٔ را می‌دهد: آن دو ساقِ مثلثِ داخلِ دایرهٔ واحدند و وتر ۱ است. یک رابطهٔ مشهورِ مثلثات، که چیزی جز فصل ۳ نیست.

۵. تابعِ متناوب#

وقتی شعاع را دور می‌چرخانی، سینوس چه می‌کند؟

از صفر شروع می‌شود، تا ۱ بالا می‌رود (در ۹۰ درجه)، برمی‌گردد به صفر (۱۸۰)، می‌رود به (۲۷۰)، و به صفر برمی‌گردد (۳۶۰).

و بعد دقیقاً همان الگو از نو شروع می‌شود — چون یک دورِ کامل زده‌ای و به همان‌جا رسیده‌ای.

اگر این را به‌صورتِ تابعِ ترم ۴ بکشی، یک موجِ تکرارشونده می‌گیری. به چنین تابعی می‌گویند متناوب.

💡 نکته: هر چیزی که در طبیعت تکرار می‌شود با همین توابع مدل می‌شود: صوت، جریانِ برق، جزر و مد، فصل‌ها. هر جا چیزی دوره‌ای است، سینوس و کسینوس آنجایند — و به همین دلیل است که این دو تابع از مثلث فراتر رفتند و به همه‌جای فیزیک و مهندسی راه پیدا کردند.

تمرین‌ها

اول خودت فکر کن یا امتحان کن — بعد اینجا را باز کن.

در فصل بعد#

فصلِ آخرِ ترم پروژه است: هیچ ابزارِ تازه‌ای، فقط بیرون رفتن و اندازه‌گیریِ چیزی واقعی که نمی‌توانی مستقیم بسنجی‌اش — ارتفاعِ یک ساختمان، عرضِ یک رودخانه، فاصلهٔ یک نقطهٔ دور.

به آخر این فصل رسیدی!

اگر ساختی و جواب داد، این دکمه مال توست.