ریشه — خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی

فصل ۲ از ۸

پیشرفت ترم
۰٪

ترم ۵ · هندسه و اندازه: ریاضیِ فضا

مثلث: ساده‌ترین شکلِ صُلب

فصل ۲رایگان

در این فصل چه یاد می‌گیری#

سه چوب بردار و سرهایشان را به‌هم ببند تا مثلث شود. حالا سعی کن شکلش را عوض کنی بدونِ اینکه چوبی را بشکنی.

نمی‌توانی. حالا همین کار را با چهار چوب بکن: مربعت راحت به لوزی تبدیل می‌شود.

مثلث تنها چندضلعیِ صُلب است — و همین یک خاصیت است که پل، جرثقیل، دکلِ برق و اسکلتِ ساختمان را از مثلث می‌سازد. این فصل نشان می‌دهد چرا، و چرا مجموعِ زاویه‌هایش همیشه ۱۸۰ است.

یک مثلث و یک چهارضلعی، دومی در حال تغییر شکل و اولی ثابت

آخر این فصل می‌توانی:

  • بگویی چرا مجموعِ زاویه‌های هر مثلث ۱۸۰ است — با دلیل
  • انواعِ مثلث را از روی ضلع‌ها و زاویه‌ها تشخیص بدهی
  • بگویی سه طولِ داده‌شده مثلث می‌سازند یا نه

قبل از شروع#

  • از فصل ۱: خطِ راست ۱۸۰ درجه است؛ خطوطِ موازی و زاویه‌های متناظر.
  • از ترم ۳ فصل ۲: حلِ معادله برای پیدا کردنِ زاویهٔ مجهول.

۱. چرا ۱۸۰ درجه — با دلیل#

🤔 اول حدس بزن: آیا مجموعِ زاویه‌های یک مثلثِ خیلی باریک و کشیده با یک مثلثِ پهن فرق می‌کند؟

فرق نمی‌کند، و اثباتش سه خط است.

یک مثلث بکش. حالا از یکی از رأس‌هایش خطی بکش که با ضلعِ روبه‌رو موازی باشد.

آن خطِ موازی، در آن رأس، سه زاویه می‌سازد که روی یک خطِ راست کنارِ هم نشسته‌اند — پس مجموعشان از فصل ۱ برابرِ ۱۸۰ است.

حالا از روابطِ خطوطِ موازیِ فصل ۱ استفاده کن: زاویهٔ سمتِ چپِ آن خط، دقیقاً برابرِ یکی از زاویه‌های مثلث است. زاویهٔ سمتِ راست هم برابرِ زاویهٔ دیگر. و زاویهٔ وسط، خودِ زاویهٔ رأس است.

پس آن سه زاویهٔ روی خطِ راست، همان سه زاویهٔ مثلث‌اند. مجموعشان ۱۸۰ است.

💡 نکته: توجه کن این اثبات به شکلِ خاصی از مثلث وابسته نبود. برای هر مثلثی کار می‌کند — و همین است تفاوتِ اثبات با اندازه‌گیری. اگر صد مثلث را با نقاله می‌سنجیدی، باز هم نمی‌دانستی صدویکمی هم همین‌طور است.

✅ چک کن: دو زاویهٔ مثلثی ۵۰ و ۶۵ درجه است. سومی چند است؟ — .

۲. انواعِ مثلث#

از روی ضلع‌ها:

  • متساوی‌الاضلاع: هر سه ضلع برابر. هر سه زاویه هم ۶۰ درجه ().
  • متساوی‌الساقین: دو ضلع برابر. دو زاویهٔ روبه‌روی آن دو ضلع هم برابرند — و دلیلش تقارن است: مثلث را از خطی که از رأسِ بینِ آن دو ضلع می‌گذرد تا کن؛ چون آن دو ضلع هم‌اندازه‌اند، دو نیمه دقیقاً روی هم می‌افتند، پس آن دو زاویه هم روی هم می‌افتند.
  • مختلف‌الاضلاع: هیچ دو ضلعی برابر نیستند.

از روی زاویه‌ها:

  • حاده: هر سه زاویه کمتر از ۹۰.
  • قائم‌الزاویه: یکی از زاویه‌ها دقیقاً ۹۰.
  • منفرجه: یکی بیشتر از ۹۰.

🤔 اول حدس بزن: آیا مثلثی می‌تواند دو زاویهٔ قائمه داشته باشد؟

نه — چون آن دو با هم ۱۸۰ می‌شوند و برای زاویهٔ سوم هیچ باقی نمی‌ماند. در هر مثلث حداکثر یک زاویهٔ ۹۰ یا بیشتر وجود دارد.

✅ چک کن: در یک مثلثِ متساوی‌الساقین، زاویهٔ رأس ۴۰ درجه است. دو زاویهٔ دیگر چند است؟ — بینِ دوتاشان، و چون برابرند، هر کدام ۷۰.

۳. نامساویِ مثلثی#

سه چوب به طول‌های ۳، ۴ و ۱۰ داری.

🤔 اول حدس بزن: با این سه می‌شود مثلث ساخت؟

نمی‌شود. آن دو چوبِ کوتاه با هم ۷ می‌شوند، که از ۱۰ کمتر است — حتی اگر کاملاً صافشان کنی به دو سرِ چوبِ بلند نمی‌رسند.

قاعده: مجموعِ هر دو ضلع باید از ضلعِ سوم بیشتر باشد.

و باید برای هر سه ترکیب برقرار باشد — ولی عملاً کافی است دو ضلعِ کوتاه‌تر را جمع کنی و با بلندترین مقایسه کنی.

چرا؟ چون کوتاه‌ترین راه بینِ دو نقطه، خطِ مستقیم است. اگر از یک سرِ چوبِ بلند تا سرِ دیگرش از راهِ دو چوبِ دیگر بروی، مسیرت شکسته است — پس باید بلندتر باشد از خطِ مستقیم، نه کوتاه‌تر.

✅ چک کن: با ۵، ۷ و ۱۲ می‌شود مثلث ساخت؟ — ، دقیقاً برابر. یعنی سه چوب روی یک خطِ صاف می‌افتند و مثلثی با مساحت صفر می‌سازند. نه، نمی‌شود — نامساوی باید اکید باشد.

🌱 ریشه‌اش کجاست: همین قاعده در ترم ۷ برای بردارها برمی‌گردد، با همان نام و همان دلیل: طولِ مجموعِ دو بردار هیچ‌وقت از مجموعِ طول‌هایشان بیشتر نیست. همان «کوتاه‌ترین راه، خطِ مستقیم است»، فقط با نمادِ دیگر.

۴. چرا مثلث صُلب است#

حالا آن خاصیتی که در ابتدای فصل دیدی.

اگر سه ضلعِ یک مثلث را بدانی، شکلش کاملاً تعیین شده — فقط یک مثلث با آن سه طول وجود دارد (تا جابه‌جایی و چرخش).

ولی برای چهارضلعی چنین چیزی برقرار نیست: با چهار طولِ ثابت، بی‌نهایت شکلِ متفاوت می‌شود ساخت. مربع به لوزی تبدیل می‌شود بدونِ اینکه هیچ ضلعی کش بیاید.

نتیجهٔ مهندسی‌اش: برای محکم‌کردنِ یک قابِ چهارضلعی، یک قطر بکش. حالا دو مثلث داری و قاب دیگر تکان نمی‌خورد. همین یک ترفند، پشتِ طراحیِ تقریباً هر سازهٔ فلزی است.

⚠️ دامِ رایج: فکرکردن به اینکه دانستنِ سه زاویه هم مثلث را تعیین می‌کند. نمی‌کند — دو مثلث با زاویه‌های یکسان می‌توانند اندازه‌های کاملاً متفاوتی داشته باشند. به آن‌ها می‌گویند متشابه، و از ترم ۲ فصل ۷ می‌شناسی‌شان: همان مقیاس. زاویه‌ها شکل را می‌دهند، ضلع‌ها اندازه را.

💡 نکته: آن تشابه، بی‌فایده نیست — برعکس. کلِ مثلثات که در فصل ۷ می‌آید روی همین سوار است: چون همهٔ مثلث‌های قائم‌الزاویه با یک زاویهٔ مشخص متشابه‌اند، نسبتِ ضلع‌هایشان یکی است، و همان نسبت اسمِ سینوس و کسینوس می‌گیرد.

تمرین‌ها

اول خودت فکر کن یا امتحان کن — بعد اینجا را باز کن.

در فصل بعد#

مثلثِ قائم‌الزاویه یک رابطهٔ خاص بینِ سه ضلعش دارد که احتمالاً اسمش را شنیده‌ای. فصل بعد نه‌فقط آن رابطه، بلکه اثباتش را می‌دهد — یک اثباتِ تصویری که فقط با بریدن و چیدنِ چند مربع کار می‌کند. و از دلِ همان، در فصل ۴، فرمولِ فاصله بیرون می‌آید.

به آخر این فصل رسیدی!

اگر ساختی و جواب داد، این دکمه مال توست.