ریشه — خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی

فصل ۴ از ۸

پیشرفت ترم
۰٪

در این فصل چه یاد می‌گیری#

دو نقطه روی صفحهٔ مختصاتِ ترم ۴ داری. فاصله‌شان چقدر است؟

اگر روی یک خطِ افقی باشند، آسان است: تفاضلِ xها. اگر روی یک خطِ عمودی، تفاضلِ yها. ولی اگر مورّب باشند؟

این فصل جوابش را می‌دهد، و نکته‌اش این است که جواب یک فرمولِ تازه نیست — دقیقاً همان فیثاغورسِ فصل قبل است که روی صفحهٔ مختصات نشسته. یاد گرفتنِ آن به‌عنوان فرمولی جدا، دقیقاً همان حفظِ پنهانی است که این دوره ممنوعش کرده.

دو نقطه روی صفحهٔ مختصات با یک مثلث قائم‌الزاویه که پاره‌خط بینشان وتر آن است

آخر این فصل می‌توانی:

  • فاصلهٔ دو نقطه را روی صفحه حساب کنی
  • نقطهٔ وسطِ دو نقطه را پیدا کنی
  • بگویی چرا این فرمول همان فیثاغورس است

قبل از شروع#

  • از فصل ۳: فیثاغورس، و اینکه توانِ دو یعنی مساحت.
  • از ترم ۴ فصل ۲: صفحهٔ مختصات، مختصاتِ نقطه.
  • از ترم ۱ فصل ۶: تفریقِ اعدادِ منفی و قدرِ مطلق.

۱. یک مثلث بساز#

نقطه‌های و .

از هر کدام یک خط بکش: از افقی به راست و از عمودی به پایین. آن دو در نقطهٔ به‌هم می‌رسند.

یک مثلثِ قائم‌الزاویه ساختی که پاره‌خطِ وترش است.

🤔 اول حدس بزن: طولِ آن دو ساق چقدر است؟

ساقِ افقی: فاصلهٔ xها، یعنی .

ساقِ عمودی: فاصلهٔ yها، یعنی .

حالا فیثاغورس:

تمام. هیچ ابزارِ تازه‌ای به‌کار نبردی.

۲. همان کار، به‌شکلِ فرمول#

اگر همین را با حرف بنویسی، فرمولِ فاصله در می‌آید:

اینجا و همان دو نقطه‌اند، و آن عددهای کوچکِ پایین فقط شماره هستند — نه ضرب و نه توان. یعنی را بخوان «ایکسِ نقطهٔ اول». آن دو پرانتز همان دو ساق‌اند، و رادیکال همان کاری است که در فصل قبل در قدمِ آخر می‌کردی.

⚠️ دامِ رایج: حفظ‌کردنِ این فرمول به‌عنوان چیزی مستقل. اگر روزی فراموشش کردی، دو نقطه را روی کاغذ بگذار و مثلث را بکش — فرمول را در سی ثانیه از نو می‌سازی. حفظ‌کردنش تنها کاری است که ممکن است بعداً به دردسر بیندازدت، چون یادت نمی‌ماند از کجا آمده.

💡 نکته: ترتیبِ تفریق مهم نیست. از ترم ۱ فصل ۶ می‌دانی و هر دو ۱۶ می‌شوند، پس توانِ دو علامت را می‌بلعد. برای همین است که فرمولِ فاصله به قدرِ مطلق نیازی ندارد — توانِ دو کارش را انجام می‌دهد.

✅ چک کن: فاصلهٔ تا چقدر است؟ — ساق‌ها ۳ و ۴، پس ۵.

۳. وقتی جواب تمیز در نمی‌آید#

نقطه‌های و :

از ترم ۲ فصل ۴ می‌دانی گنگ است. جوابِ دقیق همان است؛ ۳٫۶ یک تقریب است.

💡 نکته: کِی گِرد کن و کِی نه؟ اگر جوابت قرار است در محاسبهٔ بعدی به‌کار برود، شکلِ دقیق را نگه دار — از ترم ۲ فصل ۴ می‌دانی گِردکردن در مراحلِ میانی خطا جمع می‌کند. اگر جوابِ نهایی است و باید به کسی بگویی، گِرد کن و بگو تقریبی است.

۴. نقطهٔ وسط#

سؤالِ نزدیک: نقطهٔ دقیقاً وسطِ دو نقطه کجاست؟

🤔 اول حدس بزن: برای پیدا کردنِ وسطِ دو عدد چه می‌کنی؟

میانگین می‌گیری. و روی صفحه، همان کار را برای هر محور جداگانه انجام می‌دهی:

برای و : وسط در است.

✅ چک کن: وسطِ و کجاست؟ — .

💡 نکته: یک وارسیِ سریع: نقطهٔ وسط باید بینِ دو نقطه بیفتد، هم افقی هم عمودی. اگر عددی بیرون از آن بازه در آمد، جایی را جمع نکرده‌ای یا بر ۲ تقسیم نکرده‌ای.

۵. چرا این فصل مهم است#

در نگاهِ اول این فصل فقط یک محاسبهٔ ساده است. ولی درِ ورودیِ چیزی خیلی بزرگ‌تر است.

فاصله همان چیزی است که به «شباهت» معنا می‌دهد. اگر دو چیز را با چند عدد توصیف کنی — قد و وزنِ یک نفر، یا رنگِ یک عکس، یا هر ویژگیِ دیگری — آن‌وقت هر چیز یک نقطه می‌شود، و شبیه‌بودنشان یعنی نزدیک‌بودنِ آن نقطه‌ها.

و همین که فاصله را تعریف کردی، می‌توانی بپرسی: «نزدیک‌ترین چیز به این کدام است؟» — سؤالی که پایهٔ بخش بزرگی از یادگیری ماشین است.

🌱 ریشه‌اش کجاست: در ترم ۷ فصل ۲ همین فرمول با نامِ norm برمی‌گردد و طولِ یک بردار را می‌دهد. تفاوت فقط این است که آنجا به‌جای دو مؤلفه، ممکن است صدها داشته باشی — و فرمول عیناً همان می‌ماند، فقط جمله‌های زیرِ رادیکال بیشتر می‌شوند. فیثاغورس در هر تعداد بُعد کار می‌کند، و هیچ‌کس مجبور نبود قاعدهٔ تازه‌ای اختراع کند.

تمرین‌ها

اول خودت فکر کن یا امتحان کن — بعد اینجا را باز کن.

در فصل بعد#

فاصله را داری، پس محیط را هم می‌توانی حساب کنی. فصل بعد سراغِ مساحت می‌رود — و به یک سؤال جواب می‌دهد که شهودِ اکثرِ آدم‌ها را می‌شکند: چرا وقتی طولِ یک شکل را دو برابر می‌کنی، مساحتش چهار برابر می‌شود و نه دو برابر.

به آخر این فصل رسیدی!

اگر ساختی و جواب داد، این دکمه مال توست.