ریشه — خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی

فصل ۶ از ۸

پیشرفت ترم
۰٪

در این فصل چه یاد می‌گیری#

یک بشقاب، یک قوطی، یک چرخ. دورِ هر کدام را با نخ اندازه بگیر و بعد قطرشان را.

هر بار، محیط تقریباً ۳٫۱۴ برابرِ قطر در می‌آید. بشقابِ کوچک، چرخِ بزرگ، فرقی نمی‌کند.

π همین است: نه یک عددِ اسرارآمیز، بلکه یک نسبت — و همان نسبت برای هر دایره‌ای در جهان یکسان است. این فصل نشان می‌دهد از کجا می‌آید و چرا از دلش دو فرمولِ مشهور بیرون می‌آیند.

یک دایره با نخی که دور آن پیچیده و سه بار و کمی بیشتر روی قطرش باز شده

آخر این فصل می‌توانی:

  • محیط و مساحتِ دایره را حساب کنی و بگویی هر فرمول از کجا آمده
  • بگویی π چه چیزی را می‌سنجد
  • زاویه را با رادیان بیان کنی

قبل از شروع#

  • از فصل ۵: مساحت، و اینکه با مربعِ طول رشد می‌کند.
  • از ترم ۲ فصل ۷: نسبت — دو چیز که با هم سنجیده می‌شوند.
  • از ترم ۲ فصل ۴: عددِ گنگ.

۱. دایره، با دو کلمه#

شعاع: فاصلهٔ مرکز تا هر نقطه از دایره.

قطر: خطی که از مرکز می‌گذرد و دو سرش روی دایره است. همیشه دو برابرِ شعاع: .

و در واقع تعریفِ دقیقِ دایره همین است: همهٔ نقطه‌هایی که از یک نقطهٔ ثابت به فاصلهٔ ثابت‌اند.

💡 نکته: به آن تعریف دقت کن — کلمهٔ کلیدی‌اش «فاصله» است، و فاصله را در فصل ۴ ساختی. دایره یعنی مجموعهٔ نقطه‌هایی که فرمولِ فاصلهٔ فصل ۴ برایشان عددِ ثابتی می‌دهد. پس دایره هم در نهایت از فیثاغورس می‌آید.

۲. π چیست#

🤔 اول حدس بزن: اگر دایره‌ای دو برابرِ بزرگ‌تر باشد، نسبتِ محیط به قطرش عوض می‌شود؟

نمی‌شود. و دلیلش از ترم ۲ فصل ۷ می‌آید: همهٔ دایره‌ها متشابه‌اند. یک دایره فقط نسخهٔ بزرگ‌شده یا کوچک‌شدهٔ دایرهٔ دیگر است، و در مقیاس‌کردن، نسبت‌ها دست‌نخورده می‌مانند.

پس آن نسبت یک عددِ ثابتِ جهانی است:

و از آن، فرمولِ محیط مستقیم در می‌آید:

این فرمول کشف نشد؛ فقط بازنویسیِ تعریفِ π است.

و آن عدد از ترم ۲ فصل ۴ می‌دانی گنگ است: نه تمام می‌شود، نه تکرار می‌شود، و هیچ کسری برابرش نیست. ۳٫۱۴ و هر دو تقریباند، نه خودِ عدد.

⚠️ دامِ رایج: نوشتنِ به‌عنوان تساوی. برابرِ است که از رقمِ سوم با π اختلاف پیدا می‌کند. برای محاسبهٔ سرسری خوب است، برای هر کارِ دقیقی نه — و از ترم ۲ فصل ۴ می‌دانی گِردکردن در مراحلِ میانی خطا جمع می‌کند.

۳. مساحتِ دایره، با دلیل#

از کجا؟ دایره را مثلِ یک پیتزا به تکه‌های خیلی باریک ببُر. حالا آن تکه‌ها را باز کن و یکی‌درمیان بالا و پایین کنارِ هم بچین.

هرچه تکه‌ها باریک‌تر باشند، شکلی که می‌سازند بیشتر شبیهِ یک مستطیل می‌شود:

  • ارتفاعش شعاع است ().
  • عرضش نصفِ محیط است () — چون نصفِ تکه‌ها بالا رفته‌اند و نصف پایین.

پس مساحت:

💡 نکته: آن «هرچه باریک‌تر، بیشتر شبیه» دقیقاً همان ایده‌ای است که در ترم ۴ فصل ۷ برای زوالِ نمایی دیدی: بی‌نهایت نزدیک‌شدن. در ترم ۸ فصل ۲ نامش را می‌گیرد — حد — و همین‌جا دومین باری است که به آن برخوردی.

✅ چک کن: دایره‌ای شعاعش ۵ است. محیط و مساحتش تقریباً چقدر است؟ — محیط ، مساحت .

⚠️ دامِ رایج: استفاده از قطر به‌جای شعاع در فرمولِ مساحت. اگر قطر ۱۰ است و حساب کنی، جوابت چهار برابرِ درست می‌شود. فرمولِ محیط با قطر هم نوشته می‌شود ولی فرمولِ مساحت فقط با شعاع — و از فصل ۵ می‌دانی چرا خطایش دقیقاً چهار برابر است.

۴. مساحت هم با مربعِ طول می‌رود#

پیتزای فصل ۵ را به‌یاد بیاور. حالا با فرمول ببینش: چون به توانِ ۲ است، دو برابر کردنِ شعاع مساحت را چهار برابر می‌کند.

همان قاعدهٔ فصل ۵، بدونِ هیچ استثنایی برای دایره. شکل فرقی نمی‌کند؛ بُعد فرق می‌کند.

۵. رادیان: زاویه، به زبانِ دایره#

درجه از فصل ۱ یک قرارداد بود. یک واحدِ دیگر هم هست که قرارداد نیست و از خودِ هندسه می‌آید.

روی یک دایره، از مرکز دو شعاع بکش. کمانی که بینشان می‌افتد یک طول دارد.

یک رادیان یعنی زاویه‌ای که کمانش دقیقاً به اندازهٔ شعاع باشد.

🤔 اول حدس بزن: یک دورِ کامل چند رادیان است؟

کلِ محیط است و هر رادیان یک می‌خورد، پس:

یعنی رادیان همان ۱۸۰ درجه است، و رادیان همان ۹۰ درجه.

💡 نکته: چرا زحمتِ یک واحدِ دوم؟ چون رادیان به هیچ قراردادی وابسته نیست — از نسبتِ کمان به شعاع می‌آید، که خاصیتِ خودِ دایره است. برای همین در ریاضیِ پیشرفته و در برنامه‌نویسی، رادیان واحدِ پیش‌فرض است. اگر روزی در کد نوشتی sin(90) و جوابِ عجیبی گرفتی، احتمالاً آن تابع رادیان می‌خواسته.

🌱 ریشه‌اش کجاست: در ترم ۸ وقتی مشتقِ سینوس را ببینی، جوابش فقط با رادیان تمیز در می‌آید. با درجه یک ضریبِ زشت اضافه می‌شود. این تنها دلیلی است که ریاضیِ پیشرفته درجه را کنار گذاشت.

تمرین‌ها

اول خودت فکر کن یا امتحان کن — بعد اینجا را باز کن.

در فصل بعد#

در فصل ۲ دیدی مثلث‌های هم‌زاویه، نسبت‌های ضلعیِ یکسان دارند. فصل بعد از همان یک حقیقت، کلِ مثلثات را می‌سازد: سه نسبت که اسم می‌گیرند، و ابزاری که با آن می‌شود ارتفاعِ یک ساختمان را بدونِ بالا رفتن از آن اندازه گرفت.

به آخر این فصل رسیدی!

اگر ساختی و جواب داد، این دکمه مال توست.