ریشه — خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی

فصل ۵ از ۸

پیشرفت ترم
۰٪

در این فصل چه یاد می‌گیری#

پیتزای بزرگ دو برابرِ قطرِ پیتزای کوچک است و قیمتش سه برابر. کدام به‌صرفه‌تر است؟

جوابِ شهودی «کوچک» است. جوابِ درست «بزرگ» است، و خیلی — چون پیتزای بزرگ نه دو برابر بلکه چهار برابر غذا دارد.

این فصل دربارهٔ همان تفاوت است: طول یک‌بُعدی است و مساحت دوبُعدی، و همین باعث می‌شود بزرگ‌کردنِ یک شکل با شهودِ آدم جور در نیاید.

یک مربع و همان مربع با ضلع دو برابر، که چهار نسخه از اولی در آن جا شده

آخر این فصل می‌توانی:

  • مساحت و محیطِ شکل‌های پایه را حساب کنی
  • بگویی چرا فرمولِ مثلث نصفِ فرمولِ مستطیل است
  • پیش‌بینی کنی بزرگ‌کردنِ یک شکل، مساحتش را چند برابر می‌کند

قبل از شروع#

  • از ترم ۱ فصل ۴: ضرب به‌عنوان مساحت.
  • از فصل ۳: فیثاغورس — برای پیدا کردنِ ارتفاعِ مجهول.
  • از ترم ۲ فصل ۷: مقیاس، و اینکه ضربی است نه جمعی.

۱. دو سؤالِ متفاوت#

محیط: طولِ خطی که دورِ شکل می‌کشی. یک‌بُعدی است، واحدش متر.

مساحت: مقدارِ سطحِ داخلِ شکل. دوبُعدی است، واحدش مترمربع.

⚠️ دامِ رایج: فکرکردن به اینکه محیطِ بیشتر یعنی مساحتِ بیشتر. هیچ رابطهٔ ثابتی بینشان نیست. یک مستطیلِ ۱ در ۹ محیطش ۲۰ و مساحتش ۹ است؛ یک مربعِ ۵ در ۵ محیطش هم ۲۰ ولی مساحتش ۲۵. با همان مقدار حصار، مساحت‌های خیلی متفاوتی می‌شود گرفت — و همین سؤالِ جالبی می‌سازد که در تمرینِ ستاره‌دار می‌آید.

۲. مستطیل و مربع#

از ترم ۱ فصل ۴ این را داری:

مساحت یعنی «چند ردیف، هر ردیف چند خانه» — همان تصویرِ آرایه‌ایِ ضرب.

مربع حالتِ خاصِ آن است: . و همین‌جاست که توانِ دو نامش را گرفت — از ترم ۱ فصل ۸ می‌دانی «به توانِ دو رساندن» یعنی مربع‌کردن، به‌معنیِ واقعیِ کلمه.

۳. مثلث: نصفِ یک مستطیل#

🤔 اول حدس بزن: چرا در فرمولِ مساحتِ مثلث یک تقسیم بر ۲ هست؟

یک مثلثِ قائم‌الزاویه بردار. یک نسخهٔ دیگر از آن بساز، ۱۸۰ درجه بچرخانش، و کنارِ اولی بگذار.

یک مستطیلِ کامل می‌شود. پس مساحتِ مثلث نصفِ آن مستطیل است:

و این برای هر مثلثی کار می‌کند، نه فقط قائم‌الزاویه — یک مثلثِ دلخواه را از ارتفاعش به دو مثلثِ قائم‌الزاویه بشکن و همین استدلال را روی هر کدام اجرا کن.

⚠️ دامِ رایج: استفاده از یک ضلع به‌جای ارتفاع. ارتفاع باید بر قاعده عمود باشد. در یک مثلثِ منفرجه، ارتفاع حتی ممکن است بیرونِ خودِ مثلث بیفتد. معیارِ درست: از رأس یک خط بکش که با زاویهٔ قائمه به قاعده (یا امتدادش) برسد.

✅ چک کن: مثلثی قاعده‌اش ۱۰ و ارتفاعش ۶ است. مساحتش چند است؟ — ۳۰.

💡 نکته: اگر ارتفاع را ندهند ولی ضلع‌ها را بدهند، اغلب با فیثاغورسِ فصل ۳ می‌شود پیدایش کرد. برای مثلثِ متساوی‌الساقین، ارتفاع دقیقاً وسطِ قاعده فرود می‌آید و دو مثلثِ قائم‌الزاویه می‌سازد.

۴. متوازی‌الاضلاع و ذوزنقه#

متوازی‌الاضلاع: یک مثلث از یک سرش ببُر و به سرِ دیگر بچسبان — مستطیل می‌شود. پس ، بدونِ تقسیم بر ۲.

ذوزنقه: دو ضلعِ موازی دارد با طول‌های و .

این هم از همان ترفندِ بخش قبل در می‌آید: یک نسخهٔ دیگر از ذوزنقه بساز، ۱۸۰ درجه بچرخانش و کنارِ اولی بگذار. آنچه می‌سازند یک متوازی‌الاضلاع است که قاعده‌اش و ارتفاعش همان است، پس مساحتش . و چون آن شکل از دو ذوزنقه ساخته شده، مساحتِ یک ذوزنقه نصفِ آن است.

آن را هم می‌شود جورِ دیگری خواند: میانگینِ دو ضلعِ موازی — یعنی ذوزنقه همان‌قدر مساحت دارد که مستطیلی با همان ارتفاع و با عرضی برابرِ میانگینِ آن دو.

💡 نکته: به الگو دقت کن: هر فرمولِ مساحت در این فصل از مستطیل ساخته شد. هیچ‌کدام را جدا حفظ نکن؛ بدان از کجا آمده و اگر لازم شد از نو بسازش.

۵. چرا مساحت با مربعِ طول می‌رود#

حالا سؤالِ پیتزا.

مربعی با ضلعِ ۳ داری، مساحتش ۹. ضلعش را دو برابر کن: ۶، و مساحت می‌شود ۳۶.

🤔 اول حدس بزن: ۳۶ چند برابرِ ۹ است؟

چهار برابر، نه دو برابر.

چرا؟ چون مساحت دو بُعد دارد و هر دو بزرگ شدند. اگر هر بُعد برابر شود، مساحت برابر می‌شود.

ضریبِ طول ضریبِ محیط ضریبِ مساحت
۲ ۲ ۴
۳ ۳ ۹
۱۰ ۱۰ ۱۰۰

محیط خطی رشد می‌کند، مساحت درجه دو. و این دقیقاً همان تفاوتی است که در ترم ۴ فصل ۳ و ۶ بینِ دو نمودار دیدی.

✅ چک کن: پیتزای ۴۰ سانتی چند برابرِ پیتزای ۲۰ سانتی غذا دارد؟ — چهار برابر. اگر قیمتش کمتر از چهار برابر باشد، به‌صرفه‌تر است.

🌱 ریشه‌اش کجاست: همین قاعده در سه بُعد به توانِ ۳ می‌رسد — حجم با مکعبِ طول می‌رود. و از همین‌جاست که چرا حیوانِ بزرگ‌تر نسبت به حجمش سطحِ کمتری دارد، و چرا نمی‌شود یک مورچه را صد برابر بزرگ کرد و انتظار داشت روی پاهایش بایستد. یک قاعدهٔ ریاضیِ ساده که مرزهای زیست‌شناسی و مهندسی را تعیین می‌کند.

⚠️ دامِ رایج: به‌کاربردنِ همین برای محیط. محیط با همان ضریبِ ساده رشد می‌کند، نه با مربعش. قبل از هر محاسبه بپرس: این کمیت چند بُعد دارد؟ یک، دو، یا سه — و توان همان است.

تمرین‌ها

اول خودت فکر کن یا امتحان کن — بعد اینجا را باز کن.

در فصل بعد#

تا اینجا همه‌چیز از خط‌های راست ساخته شده بود. فصل بعد سراغِ دایره می‌رود — و به یک عدد می‌رسد که هیچ کسری نمی‌تواند بنویسدش و در ترم ۲ به تو بدهکار ماندیم: π. و همان‌جا معلوم می‌شود π یک عددِ اسرارآمیز نیست، یک نسبت است.

به آخر این فصل رسیدی!

اگر ساختی و جواب داد، این دکمه مال توست.