ریشه — خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی

فصل ۳ از ۸

پیشرفت ترم
۰٪

در این فصل چه یاد می‌گیری#

احتمالاً این رابطه را شنیده‌ای: . شاید حتی حفظش کرده‌ای.

ولی سؤالِ درست این نیست که چه می‌گوید — این است که چرا راست است. و جوابش یکی از زیباترین چیزهای کلِ ریاضی است: می‌توانی با بریدن و جابه‌جا کردنِ چند تکه، خودت ببینی‌اش. بدونِ جبر، بدونِ حفظ.

این رابطه، مهم‌ترین ابزارِ کلِ ترم است. فرمولِ فاصله در فصل ۴ از آن می‌آید، طولِ بردار در ترم ۷ از فرمولِ فاصله، و آنچه در هوش مصنوعی norm نامیده می‌شود از همان طول.

یک مثلث قائم‌الزاویه با سه مربع روی سه ضلعش، که مساحت دو مربع کوچک با هم برابر مربع بزرگ است

آخر این فصل می‌توانی:

  • ضلعِ مجهولِ یک مثلثِ قائم‌الزاویه را حساب کنی
  • بگویی چرا این رابطه درست است، بدونِ گفتنِ «قاعده است»
  • تشخیص بدهی یک مثلث قائم‌الزاویه هست یا نه، فقط از روی سه ضلعش

قبل از شروع#

  • از فصل ۲: مثلثِ قائم‌الزاویه؛ نامساویِ مثلثی.
  • از ترم ۱ فصل ۸: توانِ دو و ریشهٔ دوم، و پیوندشان با مساحت.
  • از ترم ۳ فصل ۷: حلِ و اینکه دو جواب دارد.

۱. مربع‌ها روی ضلع‌ها#

مثلثی قائم‌الزاویه بکش. دو ضلعی که زاویهٔ قائمه را می‌سازند ساق نامیده می‌شوند و ضلعِ روبه‌روی زاویهٔ قائمه — که همیشه بلندترین است — وتر.

حالا روی هر سه ضلع، یک مربع بکش که ضلعش همان ضلعِ مثلث باشد.

🤔 اول حدس بزن: مساحتِ آن دو مربعِ کوچک، با مساحتِ مربعِ بزرگ چه رابطه‌ای دارد؟

مساحتشان با هم دقیقاً برابرِ مربعِ بزرگ است:

و توجه کن که اینجا واقعاً یک مساحت است، نه یک عملیاتِ جبری. از ترم ۱ فصل ۸ می‌دانی توانِ دو از مساحتِ مربع می‌آید — و این رابطه دقیقاً همان‌جا زندگی می‌کند.

۲. اثبات، بدونِ جبر#

یک مربعِ بزرگ بکش که ضلعش باشد.

چیدمانِ اول: چهار نسخه از مثلثِ قائم‌الزاویه‌مان را در چهار گوشهٔ آن بچین، طوری که هر کدام یک گوشه را پر کند و ساق‌هایشان روی ضلع‌های مربعِ بزرگ بیفتد. فضایی که در وسط می‌ماند، یک مربع است که ضلعش است — یعنی مساحتش .

چیدمانِ دوم: همان چهار مثلث را در همان مربعِ بزرگ جور دیگری بچین — دو تا در یک گوشه و دو تا در گوشهٔ مقابل. حالا فضای خالی دو مربع است: یکی با ضلعِ و یکی با ضلعِ .

🤔 اول حدس بزن: در دو چیدمان، فضای خالی چه رابطه‌ای دارد؟

مربعِ بزرگ در هر دو یکی است. مثلث‌ها هم در هر دو همان چهارتایند و مساحتشان عوض نشده. پس فضای خالی هم باید در هر دو برابر باشد.

تمام. هیچ فرمولی، هیچ جبری. فقط این حقیقت که جابه‌جا کردنِ تکه‌ها مساحت را عوض نمی‌کند.

💡 نکته: این اثبات را روی کاغذ خودت انجام بده — چهار مثلثِ کاغذی ببُر و هر دو چیدمان را بساز. پنج دقیقه وقت می‌برد و بعد از آن دیگر هیچ‌وقت این رابطه را «حفظی» حس نمی‌کنی.

۳. به‌کار بردنش#

پیدا کردنِ وتر: ساق‌ها ۳ و ۴ هستند.

پیدا کردنِ یک ساق: وتر ۱۳ است و یک ساق ۵.

⚠️ دامِ رایج: جمع‌زدنِ دو ضلع وقتی یکی از آن‌ها وتر است. در مثالِ دوم اگر را حساب کنی به عددی بزرگ‌تر از هر دو می‌رسی، در حالی که ساقِ مجهول باید کوچک‌تر از وتر باشد. همیشه اول مشخص کن کدام ضلع روبه‌روی زاویهٔ قائمه است؛ آن تنها ضلعی است که تنها می‌ماند.

⚠️ دامِ رایج: فراموش‌کردنِ ریشهٔ دوم در قدمِ آخر. یعنی ، نه ۲۵. و از ترم ۳ فصل ۷ می‌دانی معادلهٔ دو جواب دارد، ولی اینجا جوابِ منفی را کنار می‌گذاری چون طول منفی نمی‌شود — در قدمِ آخر، نه وسطِ راه.

✅ چک کن: نردبانی ۵ متری به دیوار تکیه داده و پایینش ۳ متر از دیوار فاصله دارد. تا چه ارتفاعی می‌رسد؟ — ، پس ۴ متر.

۴. جهتِ معکوس: آیا قائم‌الزاویه است؟#

این رابطه در جهتِ عکس هم کار می‌کند و کاربردِ عملیِ بزرگی دارد.

اگر سه ضلعِ مثلثی در صدق کنند، آن مثلث حتماً قائم‌الزاویه است.

مثال: ۶، ۸ و ۱۰. آیا ؟ بله. پس قائم‌الزاویه است.

💡 نکته: بنّاها از همین استفاده می‌کنند تا گوشهٔ دیوار را راست بگیرند: روی یک ضلع ۳ واحد و روی دیگری ۴ واحد علامت می‌زنند و فاصلهٔ دو علامت را ۵ می‌کنند. بدونِ نقاله، یک زاویهٔ ۹۰ درجهٔ دقیق. به این سه‌تایی‌های عددی می‌گویند سه‌تاییِ فیثاغورسی؛ ۳-۴-۵، ۵-۱۲-۱۳ و ۸-۱۵-۱۷ رایج‌ترین‌هایشان‌اند.

✅ چک کن: مثلثی با ضلع‌های ۷، ۹ و ۱۲ قائم‌الزاویه است؟ — ولی . نه، نیست.

۵. وقتی جواب گنگ در می‌آید#

مربعی با ضلعِ ۱ داری. قطرش چقدر است؟

و از ترم ۲ فصل ۴ می‌دانی گنگ است — نه تمام می‌شود و نه تکرار.

این همان لحظه‌ای است که در ترم ۲ وعده‌اش را دادیم. آن عددِ گنگ یک انتزاعِ ریاضی نبود؛ قطرِ یک مربعِ ساده است، چیزی که می‌توانی با خط‌کش بکشی و با انگشت لمس کنی. وجود دارد، جای دقیقی روی محور دارد، و هیچ کسری نمی‌تواند بنویسدش.

🌱 ریشه‌اش کجاست: در ترم ۷ فصل ۲ طولِ یک بردار را با همین فرمول حساب می‌کنی، فقط با نامِ norm. و در فضای چندبُعدیِ یادگیری ماشین، فاصلهٔ بینِ دو داده باز هم همین است — فقط به‌جای دو ساق، صدها. فیثاغورس در هر بُعدی کار می‌کند، و همین است که این فصل را ستونِ ترم می‌کند.

تمرین‌ها

اول خودت فکر کن یا امتحان کن — بعد اینجا را باز کن.

در فصل بعد#

فیثاغورس دربارهٔ ضلع‌های یک مثلث بود. فصل بعد همان را روی صفحهٔ مختصاتِ ترم ۴ می‌گذارد و از دلش فرمولِ فاصلهٔ بینِ دو نقطه بیرون می‌آید — نه به‌عنوان فرمولی برای حفظ‌کردن، بلکه به‌عنوان همین فصل با لباسِ دیگر.

به آخر این فصل رسیدی!

اگر ساختی و جواب داد، این دکمه مال توست.