ریشه — خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی

فصل ۷ از ۹

پیشرفت ترم
۰٪

در این فصل چه یاد می‌گیری#

یک باغِ مربعی داری که مساحتش ۳۶ مترمربع است. ضلعش چند متر است؟

جواب ۶ است، و راحت پیدایش کردی. حالا سؤالِ سخت‌تر: مستطیلی که طولش ۵ متر بیشتر از عرضش است و مساحتش ۳۶ مترمربع — عرضش چند است؟

اینجا x در خودش ضرب می‌شود و همهٔ ابزارهای پنج فصلِ گذشته کم می‌آورند. این فصل ابزارِ تازه را می‌دهد، و مهم‌تر: نشان می‌دهد چرا چنین معادله‌ای می‌تواند دو جواب داشته باشد.

یک مستطیل با ضلعی نامعلوم که ضلع دیگرش پنج واحد بیشتر است

آخر این فصل می‌توانی:

  • معادلهٔ درجه دو را با فاکتورگیری حل کنی
  • بگویی چرا «حاصل‌ضرب برابر صفر» کلیدِ کار است
  • فرمولِ ریشه را به‌کار ببری و بفهمی آن رادیکال چه می‌گوید

قبل از شروع#

  • از فصل ۴: فاکتورگیری، و باز کردنِ پرانتز برای وارسی.
  • از ترم ۱ فصل ۸: توان، و ریشهٔ دوم و پیوندش با مساحت.
  • از ترم ۱ فصل ۴ و ۵: هر عددی ضرب در صفر صفر می‌شود، و صفر تقسیم بر یک عددِ ناصفر صفر است.
  • از فصل ۲: قاعدهٔ ترازو — هر عمل روی هر دو طرف.

۱. چرا روش‌های قبلی جواب نمی‌دهند#

از فصل ۲ می‌دانی برای برداشتنِ یک عمل باید معکوسش را به‌کار ببری. معکوسِ توانِ دو، ریشهٔ دوم است. پس:

🤔 اول حدس بزن: آیا این تنها جواب است؟ عددِ دیگری هست که در خودش ضرب شود و ۳۶ بدهد؟

هست: . چون از ترم ۱ فصل ۶ می‌دانی منفی در منفی مثبت می‌شود، و .

پس معادلهٔ دو جواب دارد: ۶ و . این اولین تفاوتِ بنیادیِ درجه دو با هر چیزی که تا حالا دیده‌ای — و اگر یکی از دو جواب را جا بیندازی، مسئله را ناقص حل کرده‌ای.

⚠️ دامِ رایج: نوشتنِ فقط جوابِ مثبت. علامتِ به‌تنهایی یعنی ۶ (ریشهٔ اصلی)، ولی معادلهٔ دو جواب دارد و باید هر دو را بنویسی: . دو چیزِ متفاوت‌اند و همین یک تفاوت، منبعِ نیمی از خطاهای این فصل است.

💡 نکته: در مسئلهٔ باغ، جوابِ را کنار می‌گذاری چون طول منفی نمی‌شود. ولی این کار را در قدمِ آخر بکن، نه در وسطِ حل. اول همهٔ جواب‌های ریاضی را پیدا کن، بعد ببین کدام‌ها در دنیای مسئله معنی می‌دهند — همان کاری که در فصل ۵ با تعدادِ دفترها کردی.

۲. کلید: حاصل‌ضربی که صفر شده#

حالا حالتِ عمومی. هر معادله‌ای که در آن x به توانِ ۲ برسد و بالاتر نه، معادلهٔ درجه دو است:

راهِ حلش روی یک واقعیتِ ساده سوار است:

اگر حاصل‌ضربِ دو عدد صفر باشد، حتماً دستِ‌کم یکی از آن دو صفر است.

و این را لازم نیست از من بپذیری — با ابزارهایی که داری در دو خط ثابت می‌شود. فرض کن حاصل‌ضربِ دو عدد صفر شده و عددِ اول صفر نیست. حالا هر دو طرف را بر همان عددِ اول تقسیم کن؛ این کار مجاز است، چون از ترم ۱ فصل ۵ می‌دانی تنها تقسیمِ ممنوع تقسیم بر صفر است و اینجا مقسوم‌علیه صفر نیست. سمتِ چپ عددِ دوم می‌ماند، و سمتِ راست «صفر تقسیم بر یک عددِ ناصفر» است که همان فصل نشان داد صفر می‌شود. پس عددِ دوم صفر است.

یعنی اگر یکی از دو عامل صفر نباشد، آن یکی ناچار صفر است. و همین، تنها دلیلی است که فاکتورگیری معادله را حل می‌کند.

🤔 اول حدس بزن: اگر بتوانی سمتِ چپ را به شکلِ در بیاوری، چند معادلهٔ ساده به‌دست می‌آوری؟

دو تا — یکی برای هر پرانتز.

۳. فاکتورگیری، وقتی سه جمله داری#

در فصل ۴ عاملِ مشترک را بیرون کشیدی. اینجا کارِ سخت‌تری لازم است: شکستنِ سه جمله به دو پرانتز.

از کجا آمد؟ اگر آن دو پرانتز را باز کنی (فصل ۴)، می‌بینی:

  • حاصل‌ضربِ دو عدد () جملهٔ آخر را می‌سازد.
  • جمعشان () ضریبِ x را می‌سازد.

پس روشِ کار: دو عدد پیدا کن که حاصل‌ضربشان جملهٔ آخر و جمعشان ضریبِ x باشد.

حالا حل کن:

و مسئلهٔ باغِ اول فصل: عرض ۴ متر است و طول ۹. جوابِ را کنار می‌گذاری.

⚠️ دامِ رایج: فاکتورگیری وقتی سمتِ راست صفر نیست. اگر داری، حق نداری فاکتور بگیری و بگویی پس یا . آن استدلال فقط برای صفر کار می‌کند، چون ۳۶ از حاصل‌ضربِ بی‌شمار جفتِ عدد در می‌آید. اول همه‌چیز را به یک طرف ببر تا طرفِ دیگر صفر شود، بعد فاکتور بگیر.

✅ چک کن: را حل کن. — دو عدد که حاصل‌ضربشان ۱۲ و جمعشان باشد: و . پس و جواب‌ها ۳ و ۴.

۴. وقتی فاکتورگیری جواب نمی‌دهد#

دنبالِ دو عددِ صحیح بگرد که حاصل‌ضربشان و جمعشان ۳ باشد. پیدا نمی‌کنی — چون وجود ندارند. جواب‌های این معادله عددِ صحیح نیستند.

اینجا فرمولِ ریشه به کار می‌آید. برای هر معادلهٔ :

برای مثالِ بالا ، ، :

که تقریباً ۱٫۱۹ و می‌شود. آن از ترم ۲ فصل ۴ می‌دانی گنگ است، پس جواب‌ها هیچ‌وقت اعشارِ تمام‌شونده نمی‌گیرند.

💡 نکته: آن علامتِ همان دوجوابی‌بودن است که در بخش ۱ دیدی؛ فرمول هر دو را با هم می‌دهد. این فرمول را حفظ کن — یکی از معدود چیزهای حفظیِ این دوره است. دلیلش این است که از یک روشِ هندسی به نامِ «کاملِ مربع» به‌دست می‌آید که در همین فصل جا نمی‌شود؛ ولی وقتی سهمی را در ترم ۴ فصل ۶ ببینی، آن مربعِ کامل معنای تصویری‌اش را پیدا می‌کند.

۵. زیرِ رادیکال چه خبر است#

به آن زیرِ رادیکال نگاه کن. همین یک عدد می‌گوید معادله چند جواب دارد، بدونِ اینکه حلش کنی.

🤔 اول حدس بزن: اگر آن عدد منفی شود چه اتفاقی می‌افتد؟

باید از یک عددِ منفی ریشهٔ دوم بگیری. ولی از بخش ۱ می‌دانی هیچ عددی در خودش ضرب شود منفی نمی‌شود — چه مثبت باشد چه منفی، و صفر هم صفر می‌ماند. پس هیچ عددی روی محورِ ترم ۲ فصل ۴ نیست که مربعش منفی باشد.

سه حالت:

  • → دو جوابِ متفاوت.
  • → یک جواب (دو جواب که روی هم افتاده‌اند).
  • → هیچ جوابی روی محورِ اعداد.

✅ چک کن: چند جواب دارد؟ — ، منفی است، پس هیچ.

🌱 ریشه‌اش کجاست: حالتِ سوم بی‌جواب نیست؛ جوابش روی محورِ اعدادِ حقیقی نیست. ریاضی بعداً محور را به یک صفحه گسترش داد تا این جواب‌ها هم جا بگیرند (اعدادِ مختلط). این دوره سراغش نمی‌رود، ولی خوب است بدانی آن «هیچ» یک بن‌بست نبود — یک درِ تازه بود، درست مثلِ همان لحظه‌ای که در ترم ۱ فصل ۶ محور را به آن‌سوی صفر ادامه دادیم چون جواب می‌خواست.

تمرین‌ها

اول خودت فکر کن یا امتحان کن — بعد اینجا را باز کن.

در فصل بعد#

تا اینجا معادله‌ها را حل کردیم. فصل بعد سراغِ فرمول می‌رود — معادله‌هایی که نه برای حل‌شدن، بلکه برای بیانِ یک رابطه نوشته شده‌اند. و مهارتِ اصلی‌اش این است که یک فرمولِ ناآشنا را برداری و بخوانی، حتی وقتی موضوعش را نمی‌شناسی.

به آخر این فصل رسیدی!

اگر ساختی و جواب داد، این دکمه مال توست.