ریشه — خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی

فصل ۳ از ۹

پیشرفت ترم
۰٪

ترم ۳ · جبر: وقتی حرف جای عدد می‌نشیند

معادلهٔ خطی، قدم‌به‌قدم

فصل ۳رایگان

در این فصل چه یاد می‌گیری#

معادلهٔ دو چیز سرِ راهت گذاشته: یک ضربِ سه‌برابری و یک جمعِ هفت‌تایی. هر دو را باید برداری، ولی به چه ترتیبی؟

جوابش زیباست و ربطِ مستقیم به ترم ۱ دارد: برعکسِ ترتیبِ عملیات. این فصل آن قاعده را می‌سازد و بعد سخت‌ترین حالت را حل می‌کند — وقتی x در هر دو طرف نشسته باشد.

یک معادله که لایه‌به‌لایه باز می‌شود، مثل باز کردن بسته‌بندیِ تودرتو

آخر این فصل می‌توانی:

  • معادلهٔ چندمرحله‌ای را حل کنی و بگویی چرا از آن قدم شروع کردی
  • معادله‌ای را حل کنی که x در دو طرفش هست
  • جوابت را وارسی کنی و تشخیص بدهی یک معادله بی‌جواب یا همه‌جواب است

قبل از شروع#

  • از فصل ۲: قاعدهٔ ترازو؛ هر عمل روی هر دو طرف؛ وارسی با جای‌گذاری.
  • از ترم ۱ فصل ۷: ترتیبِ عملیات — ضرب قبل از جمع.
  • از فصل ۱: اتحاد (همه‌جواب) و معادلهٔ بی‌جواب.

۱. برعکس، لایه به لایه#

فکر کن به x یک بسته‌بندیِ دولایه پوشانده‌اند:

اگر بخواهی از x به سمتِ ۲۲ بروی، چه کاری در چه ترتیبی انجام می‌شود؟ اول ضرب در ۳، بعد جمع با ۷ — چون از ترم ۱ فصل ۷ می‌دانی ضرب اول اجرا می‌شود.

🤔 اول حدس بزن: حالا که می‌خواهی برگردی، اول کدام لایه را برمی‌داری؟

آخرین لایه‌ای که پوشیده شده، اولین لایه‌ای است که برداشته می‌شود. مثلِ در آوردنِ لباس: کت را قبل از پیراهن در می‌آوری، چون بعد از آن پوشیده بودی.

پس اول ۷ را بردار، بعد ۳ را:

و وارسی: . درست.

قاعدهٔ فصل: برای حلِ معادله، عملیات را به ترتیبِ معکوسِ ترتیبِ عملیاتِ ترم ۱ خنثی کن — یعنی اول جمع و تفریق، بعد ضرب و تقسیم، و آخر از همه پرانتز.

⚠️ دامِ رایج: تقسیم‌کردنِ اول. اگر در اول همه‌چیز را بر ۳ تقسیم کنی، به می‌رسی — غلط نیست، ولی کسر ساختی که لازم نبود. غلط آن است که فقط را بر ۳ تقسیم کنی و ۷ را دست‌نخورده بگذاری. آن دیگر همان معادله نیست، چون با کلِ کفه یکسان رفتار نکردی.

✅ چک کن: را حل کن. — اول ۴ را به هر دو طرف اضافه کن ()، بعد بر ۵ تقسیم کن؛ .

۲. وقتی پرانتز هست#

اینجا پرانتز، x را در یک لایهٔ اضافه پیچیده. دو راه داری و هر دو درست‌اند.

راهِ اول — پرانتز را آخر باز کن. بیرونی‌ترین لایه ضربِ در ۲ است، پس اول آن را بردار:

راهِ دوم — اول پرانتز را باز کن. می‌شود ، بعد مثلِ بخشِ قبل جلو برو. جوابت باز هم ۵ می‌شود.

راهِ اول اینجا کوتاه‌تر بود چون ۱۸ بر ۲ بخش‌پذیر است. اگر عددِ سمتِ راست ۱۹ بود، راهِ دوم تمیزتر می‌شد. هیچ‌کدام «روشِ درست» نیست؛ نگاه کن ببین کدام برایت عددهای تمیزتری می‌سازد.

💡 نکته: در فصل ۴ آن بازکردنِ پرانتز اسمِ رسمی‌اش را می‌گیرد و می‌بینی چرا برابرِ است، نه .

۳. x در دو طرف#

سخت‌ترین حالتِ فصل، و راهِ حلش یک ایدهٔ تازه دارد:

🤔 اول حدس بزن: حالا که x هر دو طرف است، به کدام سمت باید جمعش کنی؟

جوابِ کوتاه: فرقی نمی‌کند، ولی یک انتخاب کارت را آسان‌تر می‌کند.

قاعدهٔ ترازو می‌گوید می‌توانی از هر دو طرف کم کنی — درست همان‌طور که عدد کم می‌کردی. x هم یک مقدار است، پس با آن هم می‌شود همان کار را کرد.

یک قدمِ کوچک هم لازم است که ارزشِ گفتن دارد: می‌شود . دلیلش شمردن است، نه قاعده — پنج تا از یک چیز، منهای دو تا از همان چیز، سه تا می‌ماند؛ دقیقاً مثلِ پنج سیب منهای دو سیب. و سمتِ راست می‌شود صفر و x از آن طرف پاک می‌شود. (این کار در فصل ۴ نامِ رسمی‌اش را می‌گیرد و آنجا می‌بینی چرا و را نمی‌شود همین‌طور با هم جمع کرد.)

حالا خودت این را امتحان کن: همان معادله را حل کن ولی این بار را از دو طرف کم کن. به می‌رسی و بعد ، و جوابت باز هم ۵ می‌شود — فقط با یک ضریبِ منفی سروکار پیدا کردی.

💡 نکته: برای پرهیز از ضریبِ منفی، xها را به سمتی ببر که ضریبِ بزرگ‌تری دارد. اینجا ۵ از ۲ بزرگ‌تر بود، پس xها را در سمتِ چپ نگه داشتیم. این فقط یک راحتی است، نه قاعده.

✅ چک کن: را حل کن. — از دو طرف کم کن ()، ۲ اضافه کن ()، بر ۴ تقسیم کن؛ .

۴. وقتی جواب عجیب در می‌آید#

گاهی وسطِ حل، همهٔ xها حذف می‌شوند. این خطا نیست — یک جواب است، و از فصل ۱ می‌دانی چه معنایی دارد.

حالتِ اول:

xها رفتند و جمله‌ای ماند که دروغ است. یعنی هیچ عددی این ادعا را راست نمی‌کند: معادله بی‌جواب است. و منطقی هم هست — دو برابرِ یک عدد به‌اضافهٔ ۵ هیچ‌وقت با همان به‌اضافهٔ ۹ برابر نمی‌شود.

حالتِ دوم:

جمله‌ای ماند که همیشه راست است. یعنی هر عددی جواب می‌دهد: این یک اتحاد است، نه معادله‌ای که جوابِ خاصی داشته باشد.

⚠️ دامِ رایج: دیدنِ «» و فکرکردن به اینکه «اشتباه حساب کرده‌ام». اول یک بار محاسبه را بازبینی کن، ولی اگر درست بود، آن خودش جواب است: بنویس «بی‌جواب». نوشتنِ یا خالی‌گذاشتن، هر دو غلط‌اند.

🌱 ریشه‌اش کجاست: این سه حالت — یک جواب، هیچ جواب، بی‌نهایت جواب — در فصل ۶ که به دستگاهِ دو معادله برسی معنای هندسیِ روشنی پیدا می‌کنند: دو خطی که همدیگر را قطع می‌کنند، دو خطِ موازی، و دو خط که روی هم افتاده‌اند.

تمرین‌ها

اول خودت فکر کن یا امتحان کن — بعد اینجا را باز کن.

در فصل بعد#

در این فصل دو بار از کنارِ بازکردنِ پرانتز رد شدیم و قول دادیم دلیلش را بگوییم. فصل بعد آن را می‌سازد — و همان قاعده در جهتِ عکسش، فاکتورگیری، ابزارِ اصلیِ فصل ۷ برای حلِ معادلهٔ درجه دو می‌شود.

به آخر این فصل رسیدی!

اگر ساختی و جواب داد، این دکمه مال توست.