ریشه — خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی

فصل ۵ از ۹

پیشرفت ترم
۰٪

در این فصل چه یاد می‌گیری#

تا اینجا هر سؤالی که پرسیدیم شکلِ «دقیقاً چند؟» داشت. ولی بیشترِ سؤال‌های واقعیِ زندگی این شکلی نیستند:

«با ۲۰۰ هزار حداکثر چند تا می‌توانم بخرم؟» — «برای قبولی دستِ‌کم چند نمره لازم دارم؟»

جوابِ این‌ها یک عدد نیست، یک بازه است. و همهٔ قواعدِ ترازوی فصل ۲ اینجا هم کار می‌کنند — با یک استثنا که در کلِ جبر بی‌نظیر است.

یک محور عدد که بخشی از آن سایه خورده و در یک انتها دایرهٔ توپر و در انتهای دیگر دایرهٔ توخالی دارد

آخر این فصل می‌توانی:

  • نامساوی را حل کنی و جوابت را روی محور نشان بدهی
  • بگویی فرقِ دایرهٔ توپر و توخالی چیست
  • توضیح بدهی چرا ضرب در عددِ منفی جهتِ نامساوی را برمی‌گرداند

قبل از شروع#

  • از فصل ۲: قاعدهٔ ترازو — هر عمل روی هر دو طرف.
  • از فصل ۳: حلِ چندمرحله‌ای، به ترتیبِ معکوس.
  • از ترم ۱ فصل ۶: محورِ اعداد و اعدادِ منفی؛ اینکه از کوچک‌تر است.

۱. چهار علامت، چهار سؤال#

دو تای اول یعنی «اکیداً بزرگ‌تر» و «اکیداً کوچک‌تر»؛ خودِ ۳ جواب نیست. دو تای بعدی خطِ زیرشان یعنی «یا برابر»؛ خودِ ۳ هم جواب است.

💡 نکته: دهانهٔ علامت همیشه به سمتِ عددِ بزرگ‌تر باز است. و یک حرف را می‌زنند.

روی محور، جوابِ نامساوی یک ناحیه است نه یک نقطه:

  • دایرهٔ توخالی روی ۳: خودِ ۳ جزوِ جواب نیست ().
  • دایرهٔ توپر روی ۳: خودش هم جزوِ جواب است ().
  • و از آن نقطه به یک سمت، سایه می‌زنی.

✅ چک کن: جوابِ روی محور چه شکلی است؟ — دایرهٔ توپر روی و سایه به سمتِ چپ، چون هرچه به چپ بروی عددها کوچک‌ترند.

۲. حل، دقیقاً مثلِ معادله#

خبرِ خوب: تمامِ کارهای فصل‌های ۲ و ۳ اینجا هم مجازند.

از هر دو طرف ۵ کم کردیم، بعد هر دو را بر ۲ تقسیم کردیم. علامت دست‌نخورده ماند.

جواب یعنی هر عددِ کوچک‌تر از ۴: ۳٫۹ جواب می‌دهد، ۰ جواب می‌دهد، هم جواب می‌دهد. خودِ ۴ نه.

⚠️ دامِ رایج: نوشتنِ جوابِ نامساوی به‌صورتِ یک عدد. «» غلط است. جوابِ نامساوی همیشه یک بازه است، و اگر آن را به یک عدد تقلیل بدهی، بی‌نهایت جوابِ دیگر را انداخته‌ای.

✅ چک کن: را حل کن. — ۴ اضافه کن ()، بر ۳ تقسیم کن؛ .

۳. استثنا#

حالا به این نگاه کن:

🤔 اول حدس بزن: اگر هر دو طرف را بر تقسیم کنی چه می‌شود؟ جواب است؟

امتحانش کن. اگر درست باشد، پس باید جواب بدهد. جای‌گذاری کن:

غلط است. پس آن جواب اشتباه بود.

راهِ درست: وقتی هر دو طرف را در عددِ منفی ضرب یا تقسیم می‌کنی، جهتِ نامساوی برمی‌گردد:

حالا امتحان کن: باید جواب بدهد. و . درست.

چرا؟ برگرد به محورِ ترم ۱ فصل ۶. عددِ ۲ از ۵ کوچک‌تر است. حالا هر دو را در ضرب کن: به و می‌رسی. کدام بزرگ‌تر است؟ — چون روی محور سمتِ راستِ نشسته.

ضرب در عددِ منفی، محور را برمی‌گرداند. هر چیزی که سمتِ راست بود می‌رود سمتِ چپ. پس هر رابطهٔ «بزرگ‌تر/کوچک‌تر» هم برعکس می‌شود. علامتِ تساوی این مشکل را ندارد، چون برابری جهت ندارد — و برای همین این استثنا فقط در نامساوی وجود دارد.

⚠️ دامِ رایج: برگرداندنِ جهت وقتی فقط عددِ منفی جمع یا کم می‌کنی. در که ۵ را کم می‌کنی، جهت نمی‌چرخد؛ درست است. جهت فقط با ضرب یا تقسیم در عددِ منفی می‌چرخد، نه با جمع و تفریق. دلیلش این است که جمع محور را جابه‌جا می‌کند ولی برنمی‌گرداند.

✅ چک کن: را حل کن. — هر دو طرف در ، و جهت می‌چرخد: . با امتحان کن: و . درست.

۴. وقتی نمی‌دانی علامتش چیست#

اینجا نکته‌ای هست که در ترم‌های بعد نجاتت می‌دهد:

نمی‌توانی بر a تقسیم کنی. چرا؟ چون نمی‌دانی a مثبت است یا منفی، پس نمی‌دانی جهت را بچرخانی یا نه. (و اگر a صفر باشد، تقسیم اصلاً تعریف نشده.)

در نامساوی، هرگز بر چیزی که علامتش را نمی‌دانی تقسیم نکن. این یکی از معدود قواعدِ «هرگز» در کلِ دوره است، و رعایت‌نکردنش خطایی می‌سازد که هیچ جای دیگری خودش را نشان نمی‌دهد.

🌱 ریشه‌اش کجاست: همین احتیاط در ترم ۸ وقتی کمینه و بیشینه را با مشتق پیدا می‌کنی برمی‌گردد. آنجا هم مدام نامساوی حل می‌کنی و مدام باید بپرسی «این عبارت مثبت است یا منفی؟». عادتش را همین‌جا بگیر.

۵. یک نامساوی از دنیای واقعی#

با ۲۰۰ هزار می‌خواهی دفتر بخری. هر دفتر ۳۰ هزار است و ۲۵ هزار هم باید برای رفت‌وبرگشت نگه داری.

اول ترجمه کن — از فصل ۱ می‌دانی چطور:

حل کن:

🤔 اول حدس بزن: جواب ۵٫۸۳ دفتر است؟

نه. اینجا n تعدادِ دفتر است و باید عددِ صحیح باشد. پس جوابِ عملی ۵ دفتر است — و دقت کن که به سمتِ پایین گِرد کردی، نه طبقِ قاعدهٔ گِردکردنِ ترم ۲ فصل ۴ که ۵٫۸۳ را به ۶ می‌برد.

دلیلش خودِ نامساوی است، نه قاعدهٔ گِردکردن: ۶ دفتر بیشتر از پولت خرج می‌کند. همیشه جوابِ ریاضی را به دنیای مسئله برگردان و ببین معنی می‌دهد یا نه.

تمرین‌ها

اول خودت فکر کن یا امتحان کن — بعد اینجا را باز کن.

در فصل بعد#

تا اینجا همیشه یک مجهول داشتیم. فصل بعد دو تا می‌شود — و آنجا یک معادله کافی نیست. دو راهِ حل می‌بینی و بعد یک تصویرِ هندسی که هر دو را روشن می‌کند و در ترم ۴ کامل می‌شود.

به آخر این فصل رسیدی!

اگر ساختی و جواب داد، این دکمه مال توست.