ریشه — خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی

فصل ۶ از ۹

پیشرفت ترم
۰٪

در این فصل چه یاد می‌گیری#

دو نفر با هم ۱۲ سکه دارند. چند تا مالِ هر کدام است؟

نمی‌دانی — و نه به این دلیل که مسئله سخت است، بلکه چون اطلاعات کافی نیست. ۵ و ۷ جواب می‌دهد، ۳ و ۹ هم، ۰ و ۱۲ هم. اگر یک خبرِ دیگر بدهم («اولی سه تا بیشتر از دومی دارد») ناگهان جواب یکتا می‌شود.

این فصل آن قاعده را می‌سازد — برای هر مجهول یک معادله لازم است — و دو راهِ حل می‌دهد، بعد نشان می‌دهد هر دو در واقع یک کارِ هندسی می‌کنند.

دو خط در صفحه که در یک نقطه همدیگر را قطع کرده‌اند

آخر این فصل می‌توانی:

  • دستگاهِ دو معادله را با جای‌گذاری حل کنی
  • همان را با حذف حل کنی و بگویی کِی کدام آسان‌تر است
  • بگویی دستگاهِ بی‌جواب و همه‌جواب چه شکلی‌اند

قبل از شروع#

  • از فصل ۳: حلِ معادله؛ x در دو طرف؛ سه حالتِ یک‌جواب و بی‌جواب و همه‌جواب.
  • از فصل ۴: بازکردنِ پرانتز و جمعِ جمله‌های مشابه.
  • از فصل ۱: ترجمه از فارسی به جبر.

۱. چرا یک معادله کافی نیست#

مسئلهٔ سکه‌ها را ترجمه کن. a سهمِ نفرِ اول و b سهمِ نفرِ دوم:

🤔 اول حدس بزن: چند جفتِ عدد این ادعا را راست می‌کنند؟

بی‌نهایت. هر عددی برای a انتخاب کنی، b خودش تعیین می‌شود.

حالا خبرِ دوم را اضافه کن:

هر کدام به‌تنهایی بی‌نهایت جواب دارد. ولی جفتی که هر دو را هم‌زمان راست کند، فقط یکی است.

قاعده: برای پیدا کردنِ یکتای n مجهول، به n معادلهٔ مستقل نیاز داری. کلمهٔ «مستقل» را نگه دار؛ در بخش ۵ معلوم می‌شود چرا لازم است.

به دو معادله‌ای که با هم خوانده می‌شوند می‌گویند یک دستگاه.

۲. راهِ اول: جای‌گذاری#

ایده ساده است: یکی از دو معادله را طوری بنویس که یک مجهول تنها بماند، بعد آن را در معادلهٔ دیگر بگذار.

معادلهٔ دوم از قبل آماده است: . پس هر جا در معادلهٔ اول a دیدی، به‌جایش بگذار:

و حالا a را از معادلهٔ دوم بگیر: .

⚠️ دامِ رایج: پیدا کردنِ یکی از دو مجهول و تمام‌کردنِ کار. جوابِ دستگاه یک جفت است، نه یک عدد. اگر فقط بنویسی، نصفِ سؤال را جواب داده‌ای.

و وارسی — که از فصل ۲ می‌دانی هیچ‌وقت نباید حذف شود — این بار باید در هر دو معادله انجام شود: ✓ و ✓.

💡 نکته: جوابِ اعشاری اینجا نشان می‌دهد صورتِ مسئله واقع‌بینانه نبود — سکه نصف نمی‌شود. این خودش یک یافته است، نه یک خطا: ریاضی درست کار کرد و به تو گفت چنین وضعیتی با سکه‌های کامل ممکن نیست.

✅ چک کن: دستگاهِ و را حل کن. — جای‌گذاری: ، پس و .

۳. راهِ دوم: حذف#

گاهی هیچ‌کدام از دو معادله «آماده» نیست:

جای‌گذاری اینجا هم کار می‌کند، ولی راهِ کوتاه‌تری هست: دو معادله را از هم کم کن.

🤔 اول حدس بزن: اگر دو معادله را از هم کم کنی، چه اتفاقی برای می‌افتد؟

هر دو معادله دقیقاً دارند، پس در تفریق حذف می‌شود:

بعد y را در هر کدام از دو معادلهٔ اصلی بگذار: ، پس .

چرا این کار مجاز است؟ چون از فصل ۲ می‌دانی می‌توانی از دو طرفِ یک معادله چیزِ یکسانی کم کنی — و معادلهٔ دوم می‌گوید و یک چیزند. پس کم‌کردنِ سمتِ چپِ دومی از سمتِ چپِ اولی، و سمتِ راستش از سمتِ راست، همان قاعدهٔ ترازوست.

⚠️ دامِ رایج: غلط‌بردنِ علامت‌ها هنگامِ تفریق. آن می‌شود — و از فصل ۴ می‌دانی منفیِ پشتِ پرانتز به هر دو جمله می‌رسد. این شایع‌ترین خطای این فصل است.

۴. وقتی ضریب‌ها جور نیستند#

هیچ متغیری ضریبِ یکسان ندارد. ولی می‌توانی درستش کنی: معادلهٔ دوم را در ۳ ضرب کن (کلِ دو طرفش، طبقِ قاعدهٔ ترازو):

حالا ضریبِ x در هر دو ۳ است. کم کن:

و از معادلهٔ دوم: ، پس .

💡 نکته: انتخاب بینِ دو روش سلیقه‌ای نیست. اگر یکی از معادله‌ها متغیری با ضریبِ ۱ دارد، جای‌گذاری آسان‌تر است؛ وگرنه حذف. در همین مثال، x در معادلهٔ دوم ضریبِ ۱ داشت، پس جای‌گذاری هم راهِ خوبی بود.

۵. تصویرِ هندسی: دو خط#

حالا آن چیزی که همه‌چیز را روشن می‌کند.

هر معادلهٔ دومجهولی مثلِ بی‌نهایت جواب دارد. اگر هر جواب را یک نقطه روی صفحه بگیری، آن بی‌نهایت نقطه یک خط می‌سازند.

پس دستگاهِ دو معادله یعنی دو خط، و جوابِ دستگاه نقطهٔ برخوردشان است — تنها نقطه‌ای که روی هر دو خط هست، یعنی هر دو ادعا را راست می‌کند.

و همان سه حالتِ فصل ۳ اینجا تصویر پیدا می‌کنند:

  • دو خطی که همدیگر را قطع می‌کنند → یک جواب.
  • دو خطِ موازی → هیچ نقطهٔ مشترکی ندارند → بی‌جواب.
  • دو خط که روی هم افتاده‌اند → همهٔ نقطه‌ها مشترک‌اند → بی‌نهایت جواب.

حالتِ سوم همان جایی است که کلمهٔ «مستقل» لازم می‌شود: اگر معادلهٔ دوم فقط دو برابرِ اولی باشد، خبرِ تازه‌ای نداده — همان خط را دوباره گفته.

✅ چک کن: دستگاهِ و چند جواب دارد؟ — بی‌نهایت. معادلهٔ دوم دقیقاً دو برابرِ اولی است، پس همان خط است.

✅ چک کن: و با ؟ — بی‌جواب. جمعِ دو عدد نمی‌تواند هم‌زمان ۵ و ۸ باشد؛ دو خطِ موازی.

🌱 ریشه‌اش کجاست: این «دستگاه» در ترم ۷ به یک ضربِ ماتریسی تبدیل می‌شود و همان جوابِ یکتا/بی‌جواب/بی‌نهایت به یک عددِ واحد گره می‌خورد: دترمینان. چیزی که اینجا سه حالتِ جدا به‌نظر می‌رسد، آنجا یک آزمونِ ساده می‌شود.

تمرین‌ها

اول خودت فکر کن یا امتحان کن — بعد اینجا را باز کن.

در فصل بعد#

تا اینجا x همیشه توانِ ۱ داشت. فصل بعد وقتی است که به توان می‌رسد — و آنجا همه‌چیز عوض می‌شود: معادله می‌تواند دو جواب داشته باشد. فاکتورگیریِ فصل ۴ آنجا کلیدِ اصلی می‌شود.

به آخر این فصل رسیدی!

اگر ساختی و جواب داد، این دکمه مال توست.