ریشه — خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی

فصل ۴ از ۹

پیشرفت ترم
۰٪

در این فصل چه یاد می‌گیری#

دو بار در فصل قبل پرانتز را باز کردیم و قول دادیم دلیلش را بگوییم. حالا وقتش است — و دلیل، همان تصویرِ مساحتی است که از ترم ۱ فصل ۴ داری.

این فصل دو کار یاد می‌دهد که دقیقاً برعکسِ هم‌اند: باز کردن (پرانتز را پخش کن) و فاکتور گرفتن (چیزِ مشترک را بیرون بکش). دومی سخت‌تر است و در فصل ۷ ابزارِ اصلیِ حلِ معادلهٔ درجه دو می‌شود.

یک مستطیل که به دو مستطیل کوچک‌تر تقسیم شده و مساحتش هم به‌صورت یکجا و هم به‌صورت مجموع دو تکه دیده می‌شود

آخر این فصل می‌توانی:

  • پرانتز را درست باز کنی، حتی وقتی پشتش علامتِ منفی است
  • جمله‌های مشابه را با هم جمع کنی و بگویی کدام‌ها مشابه‌اند
  • عاملِ مشترک را از یک عبارت بیرون بکشی

قبل از شروع#

  • از ترم ۱ فصل ۴: ضرب به‌عنوان مساحت. کلِ این فصل روی همین یک تصویر سوار است.
  • از ترم ۱ فصل ۶: منفی در مثبت منفی می‌شود، منفی در منفی مثبت.
  • از فصل ۳: حلِ معادلهٔ چندمرحله‌ای.

۱. چرا پخش می‌شود#

مستطیلی بکش که ارتفاعش ۲ و طولش باشد.

مساحتش را دو جور می‌شود حساب کرد.

راهِ اول: ارتفاع در کلِ طول، یعنی .

راهِ دوم: مستطیل را از جایی که طول به و می‌شکند دو تکه کن. تکهٔ اول است و تکهٔ دوم . مساحتِ کل جمعشان است: .

🤔 اول حدس بزن: آیا این دو راه باید یک جواب بدهند؟ چرا؟

باید، چون یک مستطیلِ واحد است و مساحتش به این بستگی ندارد که چطور تکه‌اش کنی.

به این می‌گویند خاصیتِ توزیع‌پذیری، و آن تصویرِ مستطیل تنها دلیلی است که لازم داری.

⚠️ دامِ رایج: . یعنی ضریب را فقط به جملهٔ اول رساندن. برگرد به مستطیل: اگر ارتفاعِ تکهٔ دوم را ۲ حساب نکنی، یعنی آن تکه را اصلاً نشمرده‌ای. ضریبِ پشتِ پرانتز به هر جملهٔ داخلش می‌رسد، بدونِ استثنا.

✅ چک کن: را باز کن. — . آن منفی هم یک جمله است و ضریب به آن هم می‌رسد.

۲. وقتی پشتِ پرانتز منفی است#

اینجا بیشترین اشتباهِ کلِ ترم اتفاق می‌افتد:

🤔 اول حدس بزن: جملهٔ دوم مثبت می‌شود یا منفی؟

از ترم ۱ فصل ۶ می‌دانی منفی در منفی مثبت می‌شود. پس:

آن همان است.

و حالتِ خطرناک‌تر، وقتی پشتِ پرانتز فقط یک منفی است بدونِ عدد:

آن منفیِ تنها در واقع است. علامتِ هر جملهٔ داخلِ پرانتز برعکس می‌شود.

⚠️ دامِ رایج: . یعنی منفی را فقط به جملهٔ اول رساندن و علامتِ دومی را دست‌نخورده گذاشتن. یک راهِ وارسیِ سریع: با امتحان کن. سمتِ چپ می‌شود . جوابِ درست هم ۵ می‌دهد؛ جوابِ غلط می‌دهد. هر وقت شک کردی، یک عددِ ساده جای x بگذار و هر دو طرف را حساب کن — از فصل ۲ می‌دانی این تنها ابزارِ خودکنترلیِ مطمئن است.

✅ چک کن: را ساده کن. — اول پخش: ، بعد جمعِ عددها: .

۳. جمله‌های مشابه#

در عبارتِ چهار جمله هست. کدام‌ها را می‌شود با هم جمع کرد؟

🤔 اول حدس بزن: آیا و را می‌شود با هم جمع کرد و به رسید؟

نه — و دلیلش دقیقاً همان دلیلی است که در ترم ۲ فصل ۲ برای مخرجِ مشترک داشتیم: سیب و پرتقال با هم جمع نمی‌شوند.

یعنی «سه تا از آن چیزی که x است». یعنی «پنج واحدِ خالی». تا وقتی ندانی x چند است، این دو هم‌جنس نیستند.

جمله‌های مشابه آن‌هایی‌اند که دقیقاً همان حرف را با همان توان دارند:

حالا خودت این را ساده کن: . جوابش است. aها با هم و bها با هم، و هیچ‌کدام با دیگری قاطی نمی‌شود.

⚠️ دامِ رایج: جمع‌کردنِ و . این‌ها مشابه نیستند. همان‌طور می‌ماند و ساده نمی‌شود. برگرد به معنی: x یک طول است و یک مساحت؛ جمع‌کردنشان مثلِ جمع‌کردنِ متر با مترمربع است. تحلیلِ ابعادیِ ترم ۲ فصل ۸ دقیقاً همین‌جا هم کار می‌کند.

✅ چک کن: را ساده کن. — .

۴. فاکتورگیری: همان کار، برعکس#

حالا از راستِ تساوی به چپش برو:

چه کردیم؟ دیدیم هر دو جمله بر ۳ بخش‌پذیرند، آن ۳ را بیرون کشیدیم و باقی‌مانده را داخلِ پرانتز گذاشتیم.

روشش سه قدم است:

  1. ببین چه چیزی بینِ همهٔ جمله‌ها مشترک است (عدد، حرف، یا هر دو).
  2. آن را بیرونِ پرانتز بنویس.
  3. هر جمله را بر آن تقسیم کن و داخلِ پرانتز بگذار.

در مثالِ دوم، عاملِ مشترک یک حرف بود نه عدد. هر دو جمله x داشتند، پس x بیرون آمد.

💡 نکته: همیشه کارت را با باز کردنِ دوباره وارسی کن. اگر را پخش کنی و به برسی، فاکتورگیری‌ات درست بوده. باز کردن آسان است و فاکتور گرفتن سخت؛ پس همیشه سخت را با آسان چک کن.

🌱 ریشه‌اش کجاست: فاکتورگیری در فصل ۷ کلیدِ حلِ معادلهٔ درجه دو می‌شود. دلیلش این است که وقتی حاصل‌ضربِ دو چیز صفر شود، حتماً یکی از آن دو صفر است — و فاکتورگیری تنها راهی است که یک معادله را به شکلِ «حاصل‌ضرب برابرِ صفر» در بیاوری.

✅ چک کن: از فاکتور بگیر. — . بازش کن و مطمئن شو.

۵. همه با هم: ساده‌کردن قبل از حل#

حالا این ابزارها را روی معادله‌ای که در فصل ۳ سخت به‌نظر می‌رسید امتحان کن:

اول پخش کن، بعد جمله‌های مشابه را جمع کن، بعد مثلِ فصل ۳ حل کن:

به آن دقت کن: منفیِ پشتِ پرانتزِ دوم به هر دو جمله رسید و را به تبدیل کرد.

تمرین‌ها

اول خودت فکر کن یا امتحان کن — بعد اینجا را باز کن.

در فصل بعد#

تا اینجا همه‌چیز حولِ علامتِ تساوی بود. فصل بعد آن را با «بزرگ‌تر» و «کوچک‌تر» عوض می‌کند — و آنجا یک استثنای عجیب پیدا می‌شود که هیچ‌جای دیگرِ جبر نظیرش نیست: گاهی مجبوری جهتِ علامت را برعکس کنی.

به آخر این فصل رسیدی!

اگر ساختی و جواب داد، این دکمه مال توست.