در این فصل چه یاد میگیری#
دو بار در فصل قبل پرانتز را باز کردیم و قول دادیم دلیلش را بگوییم. حالا وقتش است — و دلیل، همان تصویرِ مساحتی است که از ترم ۱ فصل ۴ داری.
این فصل دو کار یاد میدهد که دقیقاً برعکسِ هماند: باز کردن (پرانتز را پخش کن) و فاکتور گرفتن (چیزِ مشترک را بیرون بکش). دومی سختتر است و در فصل ۷ ابزارِ اصلیِ حلِ معادلهٔ درجه دو میشود.

آخر این فصل میتوانی:
- پرانتز را درست باز کنی، حتی وقتی پشتش علامتِ منفی است
- جملههای مشابه را با هم جمع کنی و بگویی کدامها مشابهاند
- عاملِ مشترک را از یک عبارت بیرون بکشی
قبل از شروع#
- از ترم ۱ فصل ۴: ضرب بهعنوان مساحت. کلِ این فصل روی همین یک تصویر سوار است.
- از ترم ۱ فصل ۶: منفی در مثبت منفی میشود، منفی در منفی مثبت.
- از فصل ۳: حلِ معادلهٔ چندمرحلهای.
۱. چرا پخش میشود#
مستطیلی بکش که ارتفاعش ۲ و طولش باشد.
مساحتش را دو جور میشود حساب کرد.
راهِ اول: ارتفاع در کلِ طول، یعنی .
راهِ دوم: مستطیل را از جایی که طول به و میشکند دو تکه کن. تکهٔ اول است و تکهٔ دوم . مساحتِ کل جمعشان است: .
🤔 اول حدس بزن: آیا این دو راه باید یک جواب بدهند؟ چرا؟
باید، چون یک مستطیلِ واحد است و مساحتش به این بستگی ندارد که چطور تکهاش کنی.
به این میگویند خاصیتِ توزیعپذیری، و آن تصویرِ مستطیل تنها دلیلی است که لازم داری.
⚠️ دامِ رایج: . یعنی ضریب را فقط به جملهٔ اول رساندن. برگرد به مستطیل: اگر ارتفاعِ تکهٔ دوم را ۲ حساب نکنی، یعنی آن تکه را اصلاً نشمردهای. ضریبِ پشتِ پرانتز به هر جملهٔ داخلش میرسد، بدونِ استثنا.
✅ چک کن: را باز کن. — . آن منفی هم یک جمله است و ضریب به آن هم میرسد.
۲. وقتی پشتِ پرانتز منفی است#
اینجا بیشترین اشتباهِ کلِ ترم اتفاق میافتد:
🤔 اول حدس بزن: جملهٔ دوم مثبت میشود یا منفی؟
از ترم ۱ فصل ۶ میدانی منفی در منفی مثبت میشود. پس:
آن همان است.
و حالتِ خطرناکتر، وقتی پشتِ پرانتز فقط یک منفی است بدونِ عدد:
آن منفیِ تنها در واقع است. علامتِ هر جملهٔ داخلِ پرانتز برعکس میشود.
⚠️ دامِ رایج: . یعنی منفی را فقط به جملهٔ اول رساندن و علامتِ دومی را دستنخورده گذاشتن. یک راهِ وارسیِ سریع: با امتحان کن. سمتِ چپ میشود . جوابِ درست هم ۵ میدهد؛ جوابِ غلط میدهد. هر وقت شک کردی، یک عددِ ساده جای
xبگذار و هر دو طرف را حساب کن — از فصل ۲ میدانی این تنها ابزارِ خودکنترلیِ مطمئن است.
✅ چک کن: را ساده کن. — اول پخش: ، بعد جمعِ عددها: .
۳. جملههای مشابه#
در عبارتِ چهار جمله هست. کدامها را میشود با هم جمع کرد؟
🤔 اول حدس بزن: آیا و را میشود با هم جمع کرد و به رسید؟
نه — و دلیلش دقیقاً همان دلیلی است که در ترم ۲ فصل ۲ برای مخرجِ مشترک داشتیم: سیب و پرتقال با هم جمع نمیشوند.
یعنی «سه تا از آن چیزی که x است». یعنی «پنج واحدِ خالی». تا وقتی ندانی x چند است، این دو همجنس نیستند.
جملههای مشابه آنهاییاند که دقیقاً همان حرف را با همان توان دارند:
حالا خودت این را ساده کن: . جوابش است. aها با هم و bها با هم، و هیچکدام با دیگری قاطی نمیشود.
⚠️ دامِ رایج: جمعکردنِ و . اینها مشابه نیستند. همانطور میماند و ساده نمیشود. برگرد به معنی:
xیک طول است و یک مساحت؛ جمعکردنشان مثلِ جمعکردنِ متر با مترمربع است. تحلیلِ ابعادیِ ترم ۲ فصل ۸ دقیقاً همینجا هم کار میکند.
✅ چک کن: را ساده کن. — .
۴. فاکتورگیری: همان کار، برعکس#
حالا از راستِ تساوی به چپش برو:
چه کردیم؟ دیدیم هر دو جمله بر ۳ بخشپذیرند، آن ۳ را بیرون کشیدیم و باقیمانده را داخلِ پرانتز گذاشتیم.
روشش سه قدم است:
- ببین چه چیزی بینِ همهٔ جملهها مشترک است (عدد، حرف، یا هر دو).
- آن را بیرونِ پرانتز بنویس.
- هر جمله را بر آن تقسیم کن و داخلِ پرانتز بگذار.
در مثالِ دوم، عاملِ مشترک یک حرف بود نه عدد. هر دو جمله x داشتند، پس x بیرون آمد.
💡 نکته: همیشه کارت را با باز کردنِ دوباره وارسی کن. اگر را پخش کنی و به برسی، فاکتورگیریات درست بوده. باز کردن آسان است و فاکتور گرفتن سخت؛ پس همیشه سخت را با آسان چک کن.
🌱 ریشهاش کجاست: فاکتورگیری در فصل ۷ کلیدِ حلِ معادلهٔ درجه دو میشود. دلیلش این است که وقتی حاصلضربِ دو چیز صفر شود، حتماً یکی از آن دو صفر است — و فاکتورگیری تنها راهی است که یک معادله را به شکلِ «حاصلضرب برابرِ صفر» در بیاوری.
✅ چک کن: از فاکتور بگیر. — . بازش کن و مطمئن شو.
۵. همه با هم: سادهکردن قبل از حل#
حالا این ابزارها را روی معادلهای که در فصل ۳ سخت بهنظر میرسید امتحان کن:
اول پخش کن، بعد جملههای مشابه را جمع کن، بعد مثلِ فصل ۳ حل کن:
به آن دقت کن: منفیِ پشتِ پرانتزِ دوم به هر دو جمله رسید و را به تبدیل کرد.
تمرینها
اول خودت فکر کن یا امتحان کن — بعد اینجا را باز کن.
در فصل بعد#
تا اینجا همهچیز حولِ علامتِ تساوی بود. فصل بعد آن را با «بزرگتر» و «کوچکتر» عوض میکند — و آنجا یک استثنای عجیب پیدا میشود که هیچجای دیگرِ جبر نظیرش نیست: گاهی مجبوری جهتِ علامت را برعکس کنی.
به آخر این فصل رسیدی!
اگر ساختی و جواب داد، این دکمه مال توست.