ریشه — خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی

فصل ۲ از ۹

پیشرفت ترم
۰٪

ترم ۴ · تابع و نمودار: ریاضی که می‌بینی

صفحهٔ مختصات

فصل ۲رایگان

در این فصل چه یاد می‌گیری#

روی بلیتِ سینما نوشته: ردیف ۷، صندلی ۱۲.

با همین دو عدد، از میانِ چند صد صندلی، دقیقاً یکی پیدا می‌شود. یک عدد کافی نبود — «صندلی ۱۲» به‌تنهایی در هر ردیفی یکی هست. دو عدد لازم بود، و ترتیبشان هم مهم بود: ردیف ۱۲ صندلی ۷ جای دیگری است.

از ترم ۱ فصل ۱ یک محور داری: یک خط که هر عدد رویش یک جا دارد. با آن می‌شود یک کمیت را نشان داد — ولی برای پیدا کردنِ یک جا، مثلِ همان صندلی، دو تا لازم است.

و تابع هم دقیقاً دو کمیت دارد: ورودی و خروجی.

راهِ حل همان کارِ سالنِ سینماست: یک محورِ دوم بگذار، عمود بر اولی. آن‌وقت هر جفتِ عدد یک جای مشخص روی صفحه پیدا می‌کند — و هر تابع یک شکل.

دو محور عمود بر هم که صفحه را به چهار ناحیه تقسیم کرده‌اند و نقطه‌ای در یکی از آن‌ها نشسته است

آخر این فصل می‌توانی:

  • هر جفتِ عدد را روی صفحه بگذاری و هر نقطه را بخوانی
  • تشخیص بدهی یک نقطه در کدام ربع است، از روی علامتِ دو عددش
  • نمودارِ یک تابع را نقطه‌به‌نقطه بکشی

قبل از شروع#

  • از فصل ۱: تابع؛ جفتِ ورودی و خروجی؛ جدولِ مقادیر.
  • از ترم ۱ فصل ۶: محورِ اعداد با اعدادِ منفی، و اینکه چپِ صفر منفی است.

کاغذِ شطرنجی اگر داری، وگرنه کاغذِ ساده و خط‌کش.

۱. دو محور، یک صفحه#

یک محورِ افقی بکش و یک محورِ عمودی که آن را در صفر قطع کند.

  • محورِ افقی معمولاً x نامیده می‌شود و ورودی را نشان می‌دهد.
  • محورِ عمودی y نامیده می‌شود و خروجی را.
  • نقطهٔ برخوردشان مبدأ است، یعنی .

هر نقطهٔ روی صفحه با دو عدد مشخص می‌شود که به آن‌ها مختصات می‌گویند و در یک جفتِ مرتب نوشته می‌شوند:

یعنی: از مبدأ ۳ واحد به راست، بعد ۲ واحد به بالا.

⚠️ دامِ رایج: جابه‌جا خواندنِ دو عدد. و دو نقطهٔ متفاوتاند. ترتیب معنا دارد و همیشه یکی است: اول افقی، بعد عمودی. یک راهِ به‌یادسپاری: اول راه می‌روی، بعد از پله بالا می‌روی.

✅ چک کن: نقطهٔ کجاست؟ — هیچ حرکتِ افقی، ۴ واحد بالا. یعنی روی خودِ محورِ عمودی.

۲. چهار ربع#

دو محور، صفحه را به چهار ناحیه تقسیم می‌کنند و به هر ناحیه می‌گویند یک ربع — چون هر کدام یک‌چهارمِ صفحه است. و علامتِ دو عدد دقیقاً می‌گوید در کدام ربعی:

ناحیه علامتِ x علامتِ y
بالا-راست مثبت مثبت
بالا-چپ منفی مثبت
پایین-چپ منفی منفی
پایین-راست مثبت منفی

🤔 اول حدس بزن: نقطهٔ در کدام ناحیه است؟

بالا-چپ: x منفی است پس به چپ رفته‌ای، y مثبت است پس بالا.

💡 نکته: توجه کن که این جدول چیزِ تازه‌ای نیست — فقط دو بار همان محورِ ترم ۱ فصل ۶ است، یکی افقی و یکی عمودی. هیچ قاعدهٔ جدیدی برای علامت‌ها لازم نبود.

۳. از جدول به نمودار#

حالا کاری که کلِ ترم رویش سوار است. تابعِ را بردار و جدولش را بساز:

x y
۰ ۱
۱ ۳
۲ ۵

هر ردیف یک جفت است، پس یک نقطه: ، ، ، و بقیه.

حالا خودت این کار را بکن: هر پنج نقطه را روی صفحه بگذار.

🤔 اول حدس بزن: قبل از وصل‌کردنشان — آن پنج نقطه چه شکلی می‌سازند؟

روی یک خطِ راست می‌افتند. و اگر خط را بکشی و ادامه بدهی، هر نقطهٔ دیگری که رویش باشد هم جوابِ همان تابع است.

این تعریفِ نمودار است: مجموعهٔ همهٔ نقطه‌هایی که مختصاتشان تابع را راست می‌کنند. دقیقاً همان ایده‌ای که در ترم ۳ فصل ۶ گفتیم — آنجا نوشتیم بی‌نهایت جوابِ یک معادلهٔ دومجهولی یک خط می‌سازند، و حالا داری می‌بینی‌اش.

⚠️ دامِ رایج: وصل‌کردنِ نقطه‌ها با خط‌های شکسته، بدونِ فکر. قبل از وصل‌کردن باید بدانی بینِ آن نقطه‌ها چه خبر است. برای هر ورودیِ اعشاری هم جواب دارد، پس خطِ پیوسته درست است. ولی اگر x تعدادِ بلیت باشد، بینِ ۲ و ۳ هیچ نقطه‌ای وجود ندارد و باید فقط نقطه‌ها را بگذاری. دامنهٔ فصل ۱ تصمیم می‌گیرد، نه سلیقه.

✅ چک کن: آیا نقطهٔ روی نمودارِ هست؟ — جای‌گذاری کن: . بله، هست.

۴. آزمونِ خطِ عمودی#

فصل ۱ گفت تابع یعنی هر ورودی دقیقاً یک خروجی. حالا که نمودار داری، این شرط یک آزمونِ تصویری پیدا می‌کند:

هر خطِ عمودی که بکشی، باید نمودار را حداکثر در یک نقطه قطع کند.

چرا؟ چون یک خطِ عمودی یعنی «یک ورودیِ ثابت». اگر نمودار را در دو جا قطع کند، یعنی آن یک ورودی دو خروجی دارد — و دیگر تابع نیست.

🤔 اول حدس بزن: یک دایره روی صفحه، نمودارِ یک تابع است؟

نه. هر خطِ عمودی که از وسطش بگذرد آن را در دو نقطه قطع می‌کند — بالا و پایینِ دایره. برای همین دایره را نمی‌شود با یک نوشت.

💡 نکته: این آزمون در یک نگاه جوابی می‌دهد که از روی فرمول گاهی سخت است. همین است ارزشِ نمودار: بعضی سؤال‌ها در تصویر آسان‌اند و در فرمول سخت. و بعضی برعکس — برای همین هر چهار چهرهٔ فصل ۱ را نگه می‌داریم.

۵. خواندنِ نمودارِ دیگران#

تا اینجا خودت نمودار ساختی. مهارتِ معکوسش هم لازم است، چون بیشترِ نمودارهایی را که در زندگی می‌بینی کسِ دیگری کشیده.

سه چیز را همیشه اول بررسی کن:

۱. هر محور چه چیزی را نشان می‌دهد؟ بدونِ این، نمودار فقط یک خطِ تزئینی است.

۲. مقیاسِ محورها چیست؟ آیا هر خانه یکی است یا ده تا؟ یک شیبِ تندِ ترسناک ممکن است فقط نتیجهٔ فشرده‌بودنِ محورِ افقی باشد.

۳. محورِ عمودی از صفر شروع می‌شود؟ اگر نه، تفاوت‌های کوچک بزرگ به‌نظر می‌رسند.

🌱 ریشه‌اش کجاست: آن موردِ سوم یکی از رایج‌ترین راه‌های گمراه‌کردن با نمودار است، و در ترم ۶ فصل ۸ کاملش می‌کنیم — همان‌جا که «چطور با آمار دروغ می‌گویند» را باز می‌کنیم. عادتش را از همین‌جا بگیر: قبل از نگاه‌کردن به شکلِ خط، به محورها نگاه کن.

تمرین‌ها

اول خودت فکر کن یا امتحان کن — بعد اینجا را باز کن.

در فصل بعد#

نمودارِ یک خطِ راست شد. فصل بعد نشان می‌دهد هر تابعی از این خانواده خط می‌شود، و آن دو عددِ داخلِ فرمول ( و ) دقیقاً چه چیزی از خط را کنترل می‌کنند. یکی از آن دو، ریشهٔ مهم‌ترین ایدهٔ کلِ دوره است.

به آخر این فصل رسیدی!

اگر ساختی و جواب داد، این دکمه مال توست.