ریشه — خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی

فصل ۶ از ۹

پیشرفت ترم
۰٪

در این فصل چه یاد می‌گیری#

آن کاسه‌ای که در فصل قبل کشیدی اسم دارد: سهمی. و شکلی است که در دنیای واقعی مدام می‌بینی‌اش — مسیرِ توپی که پرت می‌کنی، مقطعِ آنتنِ بشقابی، و سطحِ آبِ داخلِ یک لیوانِ در حالِ چرخش.

ولی مهم‌تر از آن، سهمی جایی است که دو چیزی که جدا یاد گرفتی به‌هم می‌رسند: معادلهٔ درجه دویِ ترم ۳ فصل ۷ و نمودارِ این ترم. آن جواب‌هایی که با فاکتورگیری پیدا می‌کردی، دقیقاً نقطه‌هایی روی این منحنی‌اند — و حالا می‌فهمی چرا گاهی دو تا بودند، گاهی یکی، و گاهی هیچ.

یک سهمی با محور تقارن، رأس، و دو نقطهٔ برخوردش با محور افقی

آخر این فصل می‌توانی:

  • رأس و محورِ تقارنِ یک سهمی را پیدا کنی
  • بگویی جواب‌های معادلهٔ درجه دو کجای نمودارند
  • از روی شکلِ نمودار بگویی معادله چند جواب دارد

قبل از شروع#

  • از فصل ۵: تبدیل‌ها، به‌ویژه فرمِ و اینکه ورودی برعکس عمل می‌کند.
  • از ترم ۳ فصل ۷: حلِ معادلهٔ درجه دو با فاکتورگیری و با فرمولِ ریشه؛ عددِ زیرِ رادیکال.
  • از فصل ۲: خواندنِ نمودار و آزمونِ خطِ عمودی.

۱. رأس و محورِ تقارن#

سهمیِ یک نقطهٔ خاص دارد: پایین‌ترین نقطه‌اش، روی مبدأ. به آن می‌گویند رأس.

و یک خطِ عمودی از رأس می‌گذرد که سهمی نسبت به آن کاملاً قرینه است: محورِ تقارن.

🤔 اول حدس بزن: چرا سهمی متقارن است؟ چه چیزی در این را تضمین می‌کند؟

چون از ترم ۱ فصل ۶ می‌دانی و هر دو ۹ می‌شوند. هر دو ورودیِ قرینه، خروجیِ یکسان می‌دهند — و همین تقارن است. تقارن یک خاصیتِ تصادفی نیست؛ مستقیماً از قاعدهٔ علامت‌ها می‌آید.

از فصل ۵ می‌دانی در فرمِ زیر رأس کجاست:

رأس روی است و محورِ تقارن خطِ عمودیِ . این فرم به همین دلیل مفید است: رأس را مستقیم نشان می‌دهد.

✅ چک کن: رأسِ کجاست؟ — داخلِ پرانتز وقتی صفر می‌شود، پس رأس روی .

۲. جهت و پهنا#

علامتِ a جهت را می‌گوید و اندازه‌اش پهنا را — هر دو از فصل ۵:

  • → کاسه، رو به بالا، و رأس کمینه است.
  • → کلاه، رو به پایین، و رأس بیشینه است.
  • بزرگ‌تر → باریک‌تر.

💡 نکته: آن کلمهٔ «کمینه» و «بیشینه» را نگه دار. رأسِ سهمی اولین باری است که یک تابع را بهینه می‌کنی — پیدا کردنِ بهترین نقطه. در ترم ۸ فصل ۶ همین کار را برای هر تابعی با ابزارِ عمومی‌تری انجام می‌دهی، ولی ایده همین است.

۳. جواب‌های معادله کجایند#

حالا اتصالی که این فصل به‌خاطرش نوشته شده.

در ترم ۳ فصل ۷ معادلهٔ را حل کردی و به و رسیدی.

🤔 اول حدس بزن: حالا تابعِ را در نظر بگیر. آن دو عدد چه ربطی به نمودارش دارند؟

آن معادله می‌پرسید «کجا صفر می‌شود؟» و یعنی روی محورِ افقی.

پس جواب‌های معادلهٔ درجه دو دقیقاً همان جاهایی هستند که سهمی محورِ افقی را قطع می‌کند.

و حالا آن سه حالتِ ترم ۳ فصل ۷ تصویر پیدا می‌کنند:

  • دو جواب → سهمی محور را در دو نقطه قطع می‌کند.
  • یک جواب → سهمی فقط محور را لمس می‌کند؛ رأسش دقیقاً روی محور نشسته.
  • هیچ جواب → سهمی محور را اصلاً قطع نمی‌کند؛ کاملاً بالای آن است یا کاملاً پایینش.

✅ چک کن: اگر سهمی‌ای رو به بالا باشد و رأسش در ، معادله‌اش چند جواب دارد؟ — هیچ. رأس بالای محور است و کاسه رو به بالا، پس هیچ‌وقت به محور نمی‌رسد.

🌱 ریشه‌اش کجاست: حالا آن زیرِ رادیکال معنیِ تصویری دارد: می‌گوید رأس نسبت به محورِ افقی کجاست. مثبت یعنی سهمی از محور رد شده، صفر یعنی لمسش کرده، منفی یعنی نرسیده. یک عدد، و کلِ وضعیت را می‌گوید.

۴. پیدا کردنِ رأس از فرمِ معمولی#

مسئله این است که فرمول‌ها معمولاً به شکلِ می‌آیند، نه فرمِ رأسی. رأس را چطور پیدا کنی؟

از تقارن استفاده کن. اگر سهمی دو نقطهٔ برخورد داشته باشد، رأس دقیقاً وسطِ آن دو است — چون منحنی متقارن است.

و از فرمولِ ریشهٔ ترم ۳ فصل ۷ می‌دانی آن دو نقطه چه بودند: یکی و دیگری . تنها فرقشان علامتِ پشتِ رادیکال است. حالا وسطشان را بگیر — یعنی جمعشان تقسیم بر ۲ — و ببین چه می‌شود: در جمع، یک بار می‌آید و یک بار ، پس رادیکال خودش را حذف می‌کند و فقط دو تا می‌ماند. نصفِ آن جمع می‌شود:

برای : . و برای پیدا کردنِ ارتفاعِ رأس، همان را در فرمول بگذار: .

پس رأس روی است.

💡 نکته: این فرمول را لازم نیست حفظ کنی اگر یادت باشد از کجا آمد: وسطِ دو ریشه. و اگر سهمی هیچ ریشه‌ای نداشته باشد باز هم کار می‌کند، چون تقارن به وجودِ ریشه ربطی ندارد.

✅ چک کن: رأسِ کجاست؟ — ، و . رأس روی .

۵. یک کاربردِ واقعی#

توپی را با سرعت به بالا پرت می‌کنی. ارتفاعش بر حسبِ زمان تقریباً یک سهمی است، رو به پایین.

🤔 اول حدس بزن: بالاترین نقطهٔ پرواز، کجای نمودار است؟

رأس. و دو نقطهٔ برخورد با محورِ افقی یعنی دو لحظه‌ای که ارتفاع صفر است: لحظهٔ پرتاب و لحظهٔ فرود.

پس با یک تابعِ درجه دو، سه سؤالِ متفاوت را با سه ابزارِ همین فصل جواب می‌دهی:

  • «کِی به زمین می‌خورد؟» → ریشه‌ها.
  • «چقدر بالا می‌رود؟» → ارتفاعِ رأس.
  • «کِی به بالاترین نقطه می‌رسد؟» → افقیِ رأس.

⚠️ دامِ رایج: فکرکردن به اینکه نمودارِ ارتفاع بر حسبِ زمان، مسیرِ حرکتِ توپ است. اگر توپ را مستقیم به بالا پرت کنی، مسیرش یک خطِ عمودی است، ولی نمودارش سهمی. نمودار تصویرِ حرکت نیست؛ تصویرِ رابطهٔ دو کمیت است. این تفاوت را از فصل ۲ داری: همیشه اول بپرس هر محور چه چیزی را نشان می‌دهد.

تمرین‌ها

اول خودت فکر کن یا امتحان کن — بعد اینجا را باز کن.

در فصل بعد#

سهمی رشد می‌کند، ولی رشدش قابلِ پیش‌بینی است. فصل بعد تابعی می‌آید که شهودِ آدم درباره‌اش به‌طورِ نظام‌مند شکست می‌خورد — و همین یکی از دلایلی است که آدم‌ها اپیدمی، سودِ مرکب و ظرفیتِ محاسباتی را مدام کم‌برآورد می‌کنند.

به آخر این فصل رسیدی!

اگر ساختی و جواب داد، این دکمه مال توست.