ریشه — خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی

فصل ۵ از ۹

پیشرفت ترم
۰٪

در این فصل چه یاد می‌گیری#

تا اینجا برای کشیدنِ هر تابعِ تازه، جدول می‌ساختی و نقطه می‌گذاشتی. این فصل آن زحمت را حذف می‌کند.

ایده این است: اگر شکلِ یک تابعِ پایه را بلد باشی، هر تابعِ دیگری که از تغییرِ آن ساخته شده را می‌توانی بدونِ محاسبه بکشی. چون هر تغییری که در فرمول بدهی، دقیقاً یک کارِ مشخص با نمودار می‌کند.

این فصل بیشتر از هر فصلِ دیگری در آزمایشگاه انجام می‌شود — چون دیدنِ حرکتِ نمودار در لحظهٔ عوض‌شدنِ یک عدد، چیزی است که هیچ توضیحی جایش را نمی‌گیرد.

یک منحنی پایه و سه نسخهٔ تغییریافته‌اش: جابه‌جاشده، کشیده‌شده، و برگردانده‌شده

آخر این فصل می‌توانی:

  • بگویی هر پارامتر نمودار را چطور جابه‌جا یا تغییر می‌دهد
  • شکلِ یک تابعِ تغییریافته را بدونِ جدول بکشی
  • از روی یک نمودار، حدس بزنی فرمولش چیست

قبل از شروع#

  • از فصل ۲ و ۳: کشیدنِ نمودار؛ عرض از مبدأ و شیب.
  • از ترم ۳ فصل ۴: بازکردنِ پرانتز — اینجا لازم می‌شود که ببینی چرا داخل و بیرونِ پرانتز فرق دارند.
  • از ترم ۱ فصل ۶: ضرب در عددِ منفی، وارونه‌کردنِ جهت.

۱. تابعِ پایه#

با ساده‌ترین منحنیِ غیرخطی شروع می‌کنیم:

جدولش را بساز و بکش. برای برابرِ خروجی‌ها می‌شوند.

شکلی که در می‌آید یک کاسه است که پایین‌ترین نقطه‌اش روی مبدأ نشسته و نسبت به محورِ عمودی متقارن است. (نامِ کاملش و جزئیاتش در فصل ۶ می‌آید؛ فعلاً فقط شکلش را نگه دار.)

این شکل، نقطهٔ مرجعِ کلِ فصل است. هر کاری که از حالا به فرمول بکنیم، این کاسه را جابه‌جا می‌کند یا تغییرِ اندازه می‌دهد.

۲. جمع‌کردن با خروجی: بالا و پایین#

🤔 اول حدس بزن: این نمودار نسبت به کاسهٔ پایه کجا می‌نشیند؟

هر خروجی ۳ واحد بزرگ‌تر می‌شود، پس کلِ کاسه ۳ واحد بالا می‌رود. شکلش دقیقاً همان است، فقط جایش عوض شده.

و اگر ۳ کم کنی، ۳ واحد پایین می‌رود. ساده و بی‌غافلگیری.

✅ چک کن: پایین‌ترین نقطهٔ کجاست؟ — روی .

۳. جمع‌کردن با ورودی: چپ و راست، و یک غافلگیری#

🤔 اول حدس بزن: این یکی به راست می‌رود یا به چپ؟

جوابِ شهودی «راست» است، چون داری اضافه می‌کنی. ولی به چپ می‌رود. این رایج‌ترین اشتباهِ این فصل است، پس دلیلش را ببین.

پایین‌ترین نقطهٔ کاسهٔ پایه جایی بود که داخلِ توان صفر می‌شد، یعنی . حالا داخلِ توان است. کجا صفر می‌شود؟ وقتی .

پس ته کاسه رفته به ، یعنی سه واحد به چپ.

قاعده: هر کاری با خروجی (بیرونِ پرانتز) کنی، همان‌طور که انتظار داری عمل می‌کند. هر کاری با ورودی (داخلِ پرانتز) کنی، برعکس عمل می‌کند.

⚠️ دامِ رایج: و را یکی گرفتن. یکی چپ می‌رود و دیگری بالا. و ضمناً از ترم ۳ فصل ۴ می‌دانی برابرِ نیست — اگر شک داری با امتحان کن: سمتِ چپ ۱۶ و سمتِ راست ۱۰.

💡 نکته: برای پیدا کردنِ جابه‌جاییِ افقی، همیشه بپرس «داخلِ پرانتز کجا صفر می‌شود؟» این یک سؤال، جهت و اندازه را با هم می‌دهد و هیچ‌وقت اشتباه نمی‌کند.

✅ چک کن: کجا ته دارد؟ — داخل وقتی صفر می‌شود، پس چهار واحد به راست.

۴. ضرب: کشیدن و فشردن#

اولی هر خروجی را سه برابر می‌کند، پس کاسه باریک و کشیده می‌شود. دومی هر خروجی را نصف می‌کند، پس کاسه پهن و پخش می‌شود.

✅ چک کن: در ، وقتی باشد خروجی چند است و در کاسهٔ پایه چند بود؟ — ۲۰ در برابرِ ۴. پنج برابر بالاتر، پس همان‌قدر باریک‌تر.

۵. منفی: برگرداندن#

🤔 اول حدس بزن: هر خروجی قرینه می‌شود. شکل چه می‌شود؟

کاسه وارونه می‌شود — مثلِ یک کلاه. هر نقطه‌ای که بالا بود می‌رود پایین.

و اگر منفی را داخل بگذاری، یعنی ، نمودار حولِ محورِ عمودی برمی‌گردد (چپ و راست جابه‌جا می‌شوند). برای فرقی دیده نمی‌شود چون خودش متقارن است، ولی برای تابعی مثلِ کاملاً پیداست.

پس دیدی الگو چقدر منظم است:

تغییر در فرمول اثر روی نمودار
واحد بالا
واحد پایین
واحد به چپ
واحد به راست
با کشیدنِ عمودی
با فشردنِ عمودی
برگشتن حولِ محورِ افقی
برگشتن حولِ محورِ عمودی

این جدول را حفظ نکن. هر ردیفش از یک سؤال در می‌آید: «این عدد روی ورودی اثر می‌گذارد یا روی خروجی؟» و ورودی همیشه برعکس عمل می‌کند.

🌱 ریشه‌اش کجاست: کشیدن‌ها و برگرداندن‌های همین جدول در ترم ۷ فصل ۶ به‌صورتِ ماتریس نوشته می‌شوند، و آنجا معلوم می‌شود چرا ترکیبِ دو تبدیل با ضربِ ماتریسی حساب می‌شود. جابه‌جایی استثناست و آنجا دلیلش را می‌بینی.

۶. همه با هم#

چهار تغییر روی کاسهٔ پایه، همه در یک فرمول. به ترتیب بخوانشان — از داخل به بیرون، دقیقاً مثلِ لایه‌های ترم ۳ فصل ۳ (قدمِ دوم خودِ کاسهٔ پایه است، نه یک تغییر):

  1. → یک واحد به راست.
  2. توانِ ۲ → کاسهٔ پایه.
  3. ضرب در ۲ → کشیدنِ عمودی.
  4. منفی → وارونه‌شدن.
  5. → پنج واحد بالا.

نتیجه: یک کلاهِ وارونهٔ باریک که نوکش روی است.

بدونِ اینکه حتی یک نقطه حساب کنی، شکلِ نمودار را می‌دانی.

⚠️ دامِ رایج: انجام‌دادنِ تبدیل‌ها به ترتیبِ دلخواه. اگر اول بالا ببری و بعد ضرب کنی، جای دیگری می‌رسی. ترتیب همان ترتیبِ عملیاتِ ترم ۱ فصل ۷ است: اول داخلِ پرانتز، بعد ضرب، آخر جمع.

تمرین‌ها

اول خودت فکر کن یا امتحان کن — بعد اینجا را باز کن.

در فصل بعد#

آن کاسه اسم دارد و خواصِ جالبی: یک نقطهٔ خاص، یک محورِ تقارن، و پیوندِ مستقیم با معادلهٔ درجه دویی که در ترم ۳ فصل ۷ حل کردی. فصل بعد نشان می‌دهد جواب‌های آن معادله دقیقاً کجای این نمودار نشسته‌اند — و چرا گاهی صفر تا از آن‌ها وجود دارد.

به آخر این فصل رسیدی!

اگر ساختی و جواب داد، این دکمه مال توست.