در این فصل چه یاد میگیری#
در فصل قبل را کشیدی و یک خطِ راست گرفتی. اتفاقی نبود.
هر تابعی که شکلِ داشته باشد نمودارش یک خط است — و برعکس، هر خطی (جز خطهای عمودی) با همین شکل نوشته میشود. این فصل نشان میدهد آن دو عددِ m و b چه چیزی از خط را کنترل میکنند، و چرا فقط همان دو کافیاند.

آخر این فصل میتوانی:
- از روی فرمولِ یک خط، شیب و عرض از مبدأش را بگویی
- خط را بدونِ جدولِ مقادیر و فقط با آن دو عدد بکشی
- از روی دو نقطه، فرمولِ خطشان را پیدا کنی
قبل از شروع#
- از فصل ۲: صفحهٔ مختصات؛ کشیدنِ نمودار نقطهبهنقطه.
- از ترم ۲ فصل ۸: نرخ — «بهازای هر یک واحد، چقدر».
- از ترم ۳ فصل ۳: حلِ معادلهٔ خطی.
۱. عددِ ثابت: از کجا شروع میشویم#
تابعِ کرایهٔ تاکسیِ ترم ۳ را بهیاد بیاور: ۲۰ هزار پایه، بهاضافهٔ ۸ هزار برای هر کیلومتر.
🤔 اول حدس بزن: اگر هیچ کیلومتری نروی ()، چقدر میپردازی؟ و آن عدد کجای نمودار مینشیند؟
۲۰ هزار — کرایهٔ پایه. و روی نمودار، جایی که است یعنی روی محورِ عمودی.
پس آن عددِ ثابت (b در ) دقیقاً همانجایی است که خط محورِ عمودی را قطع میکند. به آن میگویند عرض از مبدأ.
نقطهٔ شروع، بهزبانِ نمودار.
✅ چک کن: خطِ محورِ عمودی را کجا قطع میکند؟ — در ۷. کافی است را صفر بگذاری.
۲. ضریبِ x: چقدر تند بالا میرویم#
حالا m. در همان مثالِ تاکسی، ۸ هزار «بهازای هر کیلومتر» است.
جدولش را ببین:
x |
y |
|---|---|
| ۰ | ۲۰ |
| ۱ | ۲۸ |
| ۲ | ۳۶ |
| ۳ | ۴۴ |
هر بار که x یکی زیاد میشود، y هشت تا زیاد میشود. همیشه هشت تا — این خاصیتِ تعیینکنندهٔ تابعِ خطی است.
به آن عدد میگویند شیب:
و از ترم ۲ فصل ۸ میشناسیاش: شیب یک نرخ است. «هشت هزار بر کیلومتر» دقیقاً همانقدر نرخ است که «هشتاد کیلومتر بر ساعت».
⚠️ دامِ رایج: فکرکردن به اینکه شیب یعنی «چقدر بالاست». دو خط میتوانند شیبِ یکسان داشته باشند ولی یکی خیلی بالاتر از دیگری باشد — آنوقت موازیاند و
bهایشان فرق دارد. شیب دربارهٔ تندی است، نه ارتفاع.
✅ چک کن: در ، اگر
xاز ۴ به ۶ برود،yچقدر تغییر میکند؟ — دو واحد تغییرِ ورودی، ضربدرِ شیبِ ۵، یعنی ۱۰ واحد بالا.
۳. کشیدنِ خط با دو عدد، بدونِ جدول#
حالا میانبری که این فصل به تو میدهد. برای کشیدنِ :
bرا پیدا کن و اولین نقطه را بگذار: خط محورِ عمودی را در قطع میکند، پس نقطهٔ .- از آنجا با شیب حرکت کن: یک واحد به راست، سه واحد به بالا (چون ). به میرسی.
- آن دو نقطه را وصل کن و ادامه بده.
دو نقطه برای یک خط کافی است — و همین است که تابعِ خطی را اینقدر ساده میکند.
حالا خودت این را انجام بده: را بکش. از شروع کن و برای هر یک واحد به راست، دو واحد پایین برو، چون شیب منفی است.
💡 نکته: اگر شیب کسری باشد، مثلاً ، مخرج میگوید چقدر به راست و صورت میگوید چقدر به بالا: سه به راست، دو به بالا. همان تعریفِ نرخ، بدونِ هیچ تغییری.
۴. از دو نقطه به فرمول#
مسئلهٔ معکوس، و در دنیای واقعی بیشتر از قبلی پیش میآید: دو نقطه داری و فرمولِ خط را میخواهی.
نقطههای و .
قدمِ اول — شیب. از تعریف:
قدمِ دوم — عرض از مبدأ. حالا داری و یک نقطه که رویش هست. جایگذاری کن و مثلِ ترم ۳ فصل ۲ حل کن:
پس . و وارسی با نقطهٔ دوم: ✓.
⚠️ دامِ رایج: قاطیکردنِ ترتیبِ نقطهها در کسرِ شیب. اگر بالا از نقطهٔ دوم شروع کردی، پایین هم باید از نقطهٔ دوم شروع شود. — همان جواب. ولی غلط است. معیارِ ساده: هر دو تفریق را با یک ترتیب انجام بده.
✅ چک کن: فرمولِ خطی که از و میگذرد چیست؟ — شیب ، و
bاز نقطهٔ اول مستقیم ۴ است. پس .
۵. چرا این خانواده اینقدر مهم است#
تابعِ خطی سادهترین تابعِ غیرثابت است، و برای همین همهجا پیدایش میشود:
- هر نرخِ ثابتی خطی است: کرایه، دستمزدِ ساعتی، مصرفِ سوخت.
- تقریبِ خطی: بسیاری از رابطههای پیچیده در یک بازهٔ کوچک تقریباً خطیاند — و از این خاصیت، کلِ ترم ۸ ساخته میشود.
🌱 ریشهاش کجاست: در ترم ۸ وقتی مشتق را ببینی، تعریفش دقیقاً همین است: شیبِ خطی که در یک نقطهٔ کوچک بهترین تقریبِ منحنی است. یعنی کلِ حسابِ دیفرانسیل روی همین چیزی سوار است که در این فصل ساختی. و در ترم ۷ وقتی
dot productرا ببینی، باز هم همین «بهازای هر یک واحد» است که برمیگردد.
تمرینها
اول خودت فکر کن یا امتحان کن — بعد اینجا را باز کن.
در فصل بعد#
شیب را حساب کردی، ولی هنوز کاملاً حسش نکردهای. فصل بعد فقط دربارهٔ شیب است — شیبِ صفر، شیبِ منفی، شیبی که اصلاً تعریف نمیشود، و اینکه چرا این یک عدد، ریشهٔ الگوریتمی است که تقریباً هر مدلِ هوش مصنوعی با آن آموزش میبیند.
به آخر این فصل رسیدی!
اگر ساختی و جواب داد، این دکمه مال توست.