ریشه — خودآموز ریاضی از چهار عمل تا هوش مصنوعی

فصل ۳ از ۹

پیشرفت ترم
۰٪

در این فصل چه یاد می‌گیری#

در فصل قبل را کشیدی و یک خطِ راست گرفتی. اتفاقی نبود.

هر تابعی که شکلِ داشته باشد نمودارش یک خط است — و برعکس، هر خطی (جز خط‌های عمودی) با همین شکل نوشته می‌شود. این فصل نشان می‌دهد آن دو عددِ m و b چه چیزی از خط را کنترل می‌کنند، و چرا فقط همان دو کافی‌اند.

دو خط با شیب‌های متفاوت که محور عمودی را در نقطه‌های متفاوتی قطع می‌کنند

آخر این فصل می‌توانی:

  • از روی فرمولِ یک خط، شیب و عرض از مبدأش را بگویی
  • خط را بدونِ جدولِ مقادیر و فقط با آن دو عدد بکشی
  • از روی دو نقطه، فرمولِ خطشان را پیدا کنی

قبل از شروع#

  • از فصل ۲: صفحهٔ مختصات؛ کشیدنِ نمودار نقطه‌به‌نقطه.
  • از ترم ۲ فصل ۸: نرخ — «به‌ازای هر یک واحد، چقدر».
  • از ترم ۳ فصل ۳: حلِ معادلهٔ خطی.

۱. عددِ ثابت: از کجا شروع می‌شویم#

تابعِ کرایهٔ تاکسیِ ترم ۳ را به‌یاد بیاور: ۲۰ هزار پایه، به‌اضافهٔ ۸ هزار برای هر کیلومتر.

🤔 اول حدس بزن: اگر هیچ کیلومتری نروی ()، چقدر می‌پردازی؟ و آن عدد کجای نمودار می‌نشیند؟

۲۰ هزار — کرایهٔ پایه. و روی نمودار، جایی که است یعنی روی محورِ عمودی.

پس آن عددِ ثابت (b در ) دقیقاً همان‌جایی است که خط محورِ عمودی را قطع می‌کند. به آن می‌گویند عرض از مبدأ.

نقطهٔ شروع، به‌زبانِ نمودار.

✅ چک کن: خطِ محورِ عمودی را کجا قطع می‌کند؟ — در ۷. کافی است را صفر بگذاری.

۲. ضریبِ x: چقدر تند بالا می‌رویم#

حالا m. در همان مثالِ تاکسی، ۸ هزار «به‌ازای هر کیلومتر» است.

جدولش را ببین:

x y
۰ ۲۰
۱ ۲۸
۲ ۳۶
۳ ۴۴

هر بار که x یکی زیاد می‌شود، y هشت تا زیاد می‌شود. همیشه هشت تا — این خاصیتِ تعیین‌کنندهٔ تابعِ خطی است.

به آن عدد می‌گویند شیب:

و از ترم ۲ فصل ۸ می‌شناسی‌اش: شیب یک نرخ است. «هشت هزار بر کیلومتر» دقیقاً همان‌قدر نرخ است که «هشتاد کیلومتر بر ساعت».

⚠️ دامِ رایج: فکرکردن به اینکه شیب یعنی «چقدر بالاست». دو خط می‌توانند شیبِ یکسان داشته باشند ولی یکی خیلی بالاتر از دیگری باشد — آن‌وقت موازی‌اند و bهایشان فرق دارد. شیب دربارهٔ تندی است، نه ارتفاع.

✅ چک کن: در ، اگر x از ۴ به ۶ برود، y چقدر تغییر می‌کند؟ — دو واحد تغییرِ ورودی، ضربدرِ شیبِ ۵، یعنی ۱۰ واحد بالا.

۳. کشیدنِ خط با دو عدد، بدونِ جدول#

حالا میان‌بری که این فصل به تو می‌دهد. برای کشیدنِ :

  1. b را پیدا کن و اولین نقطه را بگذار: خط محورِ عمودی را در قطع می‌کند، پس نقطهٔ .
  2. از آنجا با شیب حرکت کن: یک واحد به راست، سه واحد به بالا (چون ). به می‌رسی.
  3. آن دو نقطه را وصل کن و ادامه بده.

دو نقطه برای یک خط کافی است — و همین است که تابعِ خطی را این‌قدر ساده می‌کند.

حالا خودت این را انجام بده: را بکش. از شروع کن و برای هر یک واحد به راست، دو واحد پایین برو، چون شیب منفی است.

💡 نکته: اگر شیب کسری باشد، مثلاً ، مخرج می‌گوید چقدر به راست و صورت می‌گوید چقدر به بالا: سه به راست، دو به بالا. همان تعریفِ نرخ، بدونِ هیچ تغییری.

۴. از دو نقطه به فرمول#

مسئلهٔ معکوس، و در دنیای واقعی بیشتر از قبلی پیش می‌آید: دو نقطه داری و فرمولِ خط را می‌خواهی.

نقطه‌های و .

قدمِ اول — شیب. از تعریف:

قدمِ دوم — عرض از مبدأ. حالا داری و یک نقطه که رویش هست. جای‌گذاری کن و مثلِ ترم ۳ فصل ۲ حل کن:

پس . و وارسی با نقطهٔ دوم: ✓.

⚠️ دامِ رایج: قاطی‌کردنِ ترتیبِ نقطه‌ها در کسرِ شیب. اگر بالا از نقطهٔ دوم شروع کردی، پایین هم باید از نقطهٔ دوم شروع شود. — همان جواب. ولی غلط است. معیارِ ساده: هر دو تفریق را با یک ترتیب انجام بده.

✅ چک کن: فرمولِ خطی که از و می‌گذرد چیست؟ — شیب ، و b از نقطهٔ اول مستقیم ۴ است. پس .

۵. چرا این خانواده این‌قدر مهم است#

تابعِ خطی ساده‌ترین تابعِ غیرثابت است، و برای همین همه‌جا پیدایش می‌شود:

  • هر نرخِ ثابتی خطی است: کرایه، دستمزدِ ساعتی، مصرفِ سوخت.
  • تقریبِ خطی: بسیاری از رابطه‌های پیچیده در یک بازهٔ کوچک تقریباً خطی‌اند — و از این خاصیت، کلِ ترم ۸ ساخته می‌شود.

🌱 ریشه‌اش کجاست: در ترم ۸ وقتی مشتق را ببینی، تعریفش دقیقاً همین است: شیبِ خطی که در یک نقطهٔ کوچک بهترین تقریبِ منحنی است. یعنی کلِ حسابِ دیفرانسیل روی همین چیزی سوار است که در این فصل ساختی. و در ترم ۷ وقتی dot product را ببینی، باز هم همین «به‌ازای هر یک واحد» است که برمی‌گردد.

تمرین‌ها

اول خودت فکر کن یا امتحان کن — بعد اینجا را باز کن.

در فصل بعد#

شیب را حساب کردی، ولی هنوز کاملاً حسش نکرده‌ای. فصل بعد فقط دربارهٔ شیب است — شیبِ صفر، شیبِ منفی، شیبی که اصلاً تعریف نمی‌شود، و اینکه چرا این یک عدد، ریشهٔ الگوریتمی است که تقریباً هر مدلِ هوش مصنوعی با آن آموزش می‌بیند.

به آخر این فصل رسیدی!

اگر ساختی و جواب داد، این دکمه مال توست.