بخش ۱رود و آبهای زیرزمینی
این درس: صفحههای ۲۹ تا ۳۰ کتاب درسی
یادت هست؟#
۱. آب دریاها و اقیانوسها شور است یا شیرین؟
۲. در سالهای گذشته خواندهای که شهرها و تمدنهای بزرگ بیشتر کجا ساخته شدند؟
جواب: ۱. شور است. ۲. کنار رودها.
آب شیرین از کجا میآید؟#
دریاها و اقیانوسها آب فراوان دارند، ولی آبشان شور است. با آن نمیشود تشنگی را برطرف کرد، گیاه را آبیاری کرد یا لباس شست. پس انسان آب شیرین مورد نیازش را از برف و باران به دست میآورد.
وقتی برف و باران میبارد، آبشان یکی از دو راه را میرود:
| راه آب | چه چیزی میسازد |
|---|---|
| روی زمین جاری میشود | رودها |
| در زمین فرو میرود | آبهای زیرزمینی |
قبل از ادامه، حدس بزن: آبی که در خاک فرو میرود، چه میشود؟ ناپدید میشود یا جایی جمع میشود؟
جواب حدس: جمع میشود. در بخش «آبهای زیرزمینی» میبینی کجا.
رود چگونه تشکیل میشود؟#
یک رود از چهار مرحله ساخته میشود:
- سرچشمه (منبع): جایی بالای کوه که برف آب میشود و باران میبارد و آب از آنجا راه میافتد.
- جویبار: آب سرازیر میشود و رودهای کوچک و باریکی میسازد.
- ساخته شدن رود: چند جویبار به هم میپیوندند و یک رود بزرگتر میشود.
- دهانه: جایی که رود به دریا میریزد. (یک رود ممکن است به دریاچه هم برسد.)
پس رود از بالا، از کوه، شروع میشود و به پایین، به دریا، میرسد.
مثال ۱. برف روی قلهٔ کوهی آب میشود. مسیرش را تا دریا بگو.
- آب از سرچشمه، بالای کوه، راه میافتد.
- چند جویبار کوچک میسازد.
- جویبارها به هم میرسند و رود میشوند.
- رود از دشت میگذرد و در دهانه به دریا میریزد.
چرا نواحی کوهستانی برای ما مهماند؟#
سرچشمهٔ رودها در کوههاست. در کوه برف و باران بیشتر میبارد، جویبارها از آنجا راه میافتند و بخشی از آب هم در زمین فرو میرود. پس آب رودها و آب زیرزمینی به کوهها وابسته است و برای همین از کوهها باید مراقبت کرد.
آبهای زیرزمینی چگونه تشکیل میشوند؟#
بخشی از آب باران و برف در خاک و سنگهای سست فرو میرود. وقتی به لایهٔ سنگی برسد که آب را رد نمیکند (سنگ غیرقابل نفوذ)، همانجا میماند و جمع میشود. این آب جمعشده زیر زمین آب زیرزمینی است. آدمها از سه راه به آن میرسند: چاه، قنات و چشمه.
چاه چیست؟#
چاه گودالی عمیق است که مردم میکنند تا به آب زیرزمینی برسند. معمولاً آب را با تلمبه و پمپ بالا میآورند.
قنات چیست؟#
قنات راه آبی است که زیر زمین کندهاند: تونلی کمشیب که آب سفرهٔ زیرزمینی را بیپمپ، فقط با سرازیری، به دشتی میرساند که آب کم دارد. کتاب میگوید ایرانیان نخستین مردمی بودند که با کندن قنات به آب زیر زمین دست یافتند.
سه جای مهم قنات: مادرچاه (اولین چاه، که به آب میرسد)، تونل و مظهر قنات (جایی که آب روی زمین بیرون میآید). آفتاب و باد به آبِ درون تونل نمیرسند و زباله هم در آن نمیافتد؛ برای همین آب قنات کم هدر میرود و پاکیزه میماند.
راه دوم. برای رساندن آب زیرزمینی به روی زمین دو راه داری. چاه با پمپ آب را هر وقت بخواهی بالا میآورد، ولی به نیروی پمپ نیاز دارد. قنات پمپ نمیخواهد و آب خودش میآید، ولی ساختن و نگهداری تونل کار دشواری است.
چشمه چیست؟#
جایی که آب زیرزمینی بیآنکه کسی چاه بکند، خودش از لای سنگها یا از دامنهٔ کوه بیرون میزند، چشمه نام دارد.
مثال ۲. روستایی در کوهپایه کمآب است ولی زیر زمینش آب هست. مردم چه کنند؟
- اگر آب زیاد و دور است، با قنات از جای پرآب به روستا برسانند.
- اگر آب زیر روستا است، چاه میکنند و با تلمبه بالا میآورند.
- اگر آب خودش بیرون زده باشد، از چشمه استفاده میکنند.
جواب فعالیتهای صفحهٔ ۲۹ و ۳۰ در همین بخش، جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۲۹ و صفحهٔ ۳۰، آمده است.
جواب تمرینهای کتاب
اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسشها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.
جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۲۹
پرسش ۱ (فعالیت ۱)فرض کن یک روز از صبح تا شب در محل زندگیتان آب نباشد. چه مشکلاتی برای تو و خانوادهات پیش میآید؟ فهرست مشکلات را بنویس.
پاسخ را ببین
نمونهٔ پاسخ: نمیتوانیم آب بنوشیم و تشنه میمانیم؛ غذا نمیپزیم؛ دست و صورت و بدن را نمیشوییم؛ ظرف و لباس را نمیشوییم؛ توالت کار نمیکند؛ گلها و درختها خشک میشوند. جواب دیگری هم میتواند درست باشد، به شرط اینکه از زندگی روزانه باشد. نتیجه: آب تقریباً در همهٔ کارهای روزانه لازم است و بی آب زندگی سخت میشود.
پرسش ۲ (فعالیت ۲)مهمترین تمدنها در گذشته کنار رودها به وجود آمدند. به نظر تو چرا؟
پاسخ را ببین
چون کنار رود آب برای نوشیدن و کشاورزی هست و آب رود همراه خودش خاک مناسب برای کشت میآورد، به همین دلیل مردم میتوانستند در یک جا بمانند و روستا و شهر بسازند. همچنین رود راه رفتوآمد با قایق بود و ماهی هم داشت. هر جا آب نبود، آدمها کمتر میماندند.
جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۳۰
پرسش ۱ (فعالیت ۳)تصویر چهار مرحلهٔ تشکیل رود را در کتاب ببین و مراحل را توضیح بده.
پاسخ را ببین
در تصویر کتاب چهار شماره هست و هر کدام یک مرحله است. ۱: آب از سرچشمه در کوه راه میافتد. ۲: آب سرازیر میشود و جویبار میسازد. ۳: جویبارها به هم میپیوندند و رود ساخته میشود. ۴: رود در دهانه به دریا میریزد. شکل ۱ همین درس همان چهار مرحله را با نقاشی خودمان نشان میدهد.
پرسش ۲ (فعالیت ۴)چرا نواحی کوهستانی برای ما اهمیت دارند؟
پاسخ را ببین
چون سرچشمهٔ رودها در کوه است و برف و باران در کوه بیشتر میبارد. بخشی از آب هم از کوه در زمین فرو میرود و آب زیرزمینی و چشمه میسازد. پس آب شیرین بسیاری از شهرها و روستاها و مزرعهها از کوهستان میآید و باید از آن مراقبت کرد.
پرسش ۳ (فعالیت ۵: کاربرگهٔ ۴ (صفحهٔ ۵۹)، الف)در کاربرگهٔ «تشکیل یک رود»، جای هشت چیز (سرچشمه، جویبار، رود، دهانه، دریا، زمینهای زراعی، دریاچه، روستا) را روی تصویر با شماره مشخص کن.
پاسخ را ببین
تصویر کاربرگه کوه و دشتی است که رود از آن میگذرد، پس هر چیز جای منطقی خودش را دارد. سرچشمه (۱) بالاترین جاست، روی قلهٔ کوه؛ در تصویر آن را آماده زدهاند. جویبار (۲) باریکترین خط آب است، نزدیک سرچشمه و پایینتر از آن؛ آن هم آماده است. رود (۳) خطی پهنتر که جویبارها به هم پیوستهاند و در دشت میپیچد. دهانه (۴) جایی است که آب رود به دریا میرسد. دریا (۵) آب آبی پهن در پایین تصویر. زمینهای زراعی (۶) تکههای سبز و زرد مربعمانند دو طرف رود. دریاچه (۷) آب آبیِ آرام و بستهای که در میان دشت و مزرعهها کنار رود است. روستا (۸) خانههای کوچک کنار رود در بالای دشت، نزدیک کوهپایه. اگر عددی را جابهجا گذاشتی، راه آب را از بالا به پایین دنبال کن.
پرسش ۴ (فعالیت ۵: کاربرگهٔ ۴ (صفحهٔ ۵۹)، ب)به نظر تو مردم روستا برای استفادهٔ بهتر از آب چه کارهایی میتوانند انجام دهند؟ سه پیشنهاد بده.
پاسخ را ببین
نمونهٔ پاسخ: ۱. برای مزرعه از آبیاری قطرهای استفاده کنند تا آب هدر نرود. ۲. زباله و فاضلاب را در رود نریزند تا آب آلوده نشود. ۳. قنات و چاه را درست نگه دارند و از چشمه به اندازه برداشت کنند. پیشنهاد دیگری هم میتواند درست باشد، مثل بستن شیر آب در زمان لازم نبودن، به شرط اینکه از هدر رفتن یا آلوده شدن آب جلوگیری کند.
تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۳ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
برف روی قلهٔ یک کوه آب میشود. مسیر آب را از سرچشمه تا دریا در چهار گام بنویس.
روستایی در دامنهٔ کوه آب رود ندارد، ولی میدانند زیر زمین آب هست. دو راه برای آوردن آب بنویس و یک تفاوتشان را بگو.
از ۲۰ لیتر آب باران، ۸ لیتر رود را ساخت و بقیه در زمین فرو رفت. کدام بیشتر است، آب رود یا آب زیرزمینی؟ چند لیتر بیشتر؟
اشتباههای رایج ۳
اشتباهآب دریا را میشود بهجای آب رود برای آبیاری مزرعه به کار برد، چون خیلی زیاد است.
آب دریا شور است. گیاه با آب شور خشک میشود و برای آشامیدن هم مناسب نیست.
درستبرای نوشیدن و کشاورزی به آب شیرین نیاز داریم که از برف و باران و رودها و آبهای زیرزمینی به دست میآید.
اشتباهقنات یعنی چاهی بسیار عمیق.
چاه گودالی است که با پمپ آب را بالا میآورد، ولی قنات تونلی است که آب را خودبهخود از جایی به جای دیگر میبرد.
درستقنات تونل زیرزمینی آب است؛ چاه گودال عمیق آب است.
اشتباهرود از دریا شروع میشود و به کوه میرسد.
آب همیشه به سمت پایین جاری میشود. پس رود از جای بلند شروع میشود و به جای پایین میرسد.
درسترود از سرچشمهٔ کوهستانی شروع میشود و به دریا یا دریاچه میریزد.
فراتر از کتابقنات؛ از ایران تا فهرست جهانیبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
قناتها هزاران سال است که در ایران کار میکنند و بعضی از آنها هنوز آب میدهند. سازمان یونسکو در سال ۲۰۱۶ میلادی «قناتهای ایرانی» را، یازده قنات در چند استان، در فهرست میراث جهانی نوشت. کندن قنات کار سختی بود: مقنیها با ابزار ساده زیر زمین میرفتند و از میان خاک راه تونل را پیدا میکردند. امروز دانشمندان برای پیدا کردن آب زیرزمینی از عکسهای ماهواره و دستگاههای اندازهگیری استفاده میکنند و برنامههای هوش مصنوعی میتوانند عددها را بررسی کنند و بگویند در کجا آب بیشتری هست. ولی یک چیز عوض نشده: آب زیرزمینی مثل حساب بانکی است؛ اگر بیشتر از آنچه جمع میشود برداشت شود، تمام میشود. برای همین چاه و قنات را باید با حساب استفاده کرد.
بخش ۲پراکندگی رودهای ایران
این درس: صفحهٔ ۳۱ کتاب درسی
یادت هست؟#
۱. سرچشمهٔ رود کجاست؟
۲. رود در پایان به کجا میرسد؟
جواب: ۱. بالای کوهستان. ۲. به دریا یا دریاچه.
رودهای ایران از کجا شروع میشوند و به کجا میرسند؟#
بیشتر رودهای ایران از کوههای بلند البرز و زاگرس یا از کوههای پراکندهٔ داخلی شروع میشوند. در راه به دشت و جنگل و آبادیها آب میدهند و سرانجام در یکی از این چهار جا تمام میشوند:
- دریای خزر،
- خلیج فارس،
- دریای عمان،
- یک دریاچهٔ داخلی: دریاچهای که به دریای آزاد راه ندارد؛ مثل دریاچهٔ ارومیه.
قبل از ادامه، حدس بزن: رود کارون که از کوههای زاگرس شروع میشود، به کدام آب میرسد؟ دریای خزر، خلیج فارس یا دریاچهٔ ارومیه؟
جواب حدس: خلیج فارس. در شکل ۳ میبینی چرا.
| رود | از کجا میگذرد یا کجا میریزد (روی نقشهٔ بالا) |
|---|---|
| ارس | در شمالغرب ایران؛ آبش از مرز میگذرد و به دریای خزر میرسد |
| سفیدرود | به دریای خزر میریزد؛ از به هم پیوستن قزلاوزن و شاهرود ساخته میشود |
| اترک و گرگانرود | به دریای خزر میریزند |
| کارون | از اهواز میگذرد و به خلیج فارس میرسد |
| زایندهرود | از اصفهان میگذرد و به باتلاق گاوخونی، یک دریاچهٔ داخلی، میرسد |
| زرینهرود و سیمینهرود | به دریاچهٔ ارومیه میریزند |
| کرجرود و جاجرود | از دو طرف تهران میگذرند |
چطور نقشهٔ رودها را بخوانیم؟#
- اول «راهنما» را ببین: رود، کوه، دریاچه و شهر چه علامتی دارند.
- نام رود را کنار خط آن پیدا کن.
- یادت باشد آب از کوه به دریا میرود: انتهای خط، آنجا که به آب پهن میرسد، دهانه است.
- شهرهایی را که کنار خط آبیاند بخوان.
مثال ۱. کارون از کدام شهر میگذرد و به کجا میریزد؟
- نام «کارون» را کنار خط آن پیدا میکنیم.
- شهر اهواز روی خط کارون است.
- خط کارون به خلیج فارس میرسد. پس: کارون از اهواز میگذرد و به خلیج فارس میریزد.
مثال ۲. سفیدرود از به هم پیوستن کدام رودها ساخته شده است؟
- روی نقشهٔ کتاب، در جنوبغرب دریای خزر دو خط به هم میرسند.
- نام این دو خط «قزلاوزن» و «شاهرود» است.
- بعد از رسیدن به هم، آب با نام سفیدرود به دریای خزر میریزد.
راه دوم. برای پیدا کردن رود دو راه داری: از رود شروع کنی و دنبالش بروی تا دریا، یا از دریا شروع کنی و ببینی کدام خطها به آن میریزند. راه دوم برای سؤال «کدام رودها به دریاچهٔ ارومیه میریزد؟» سریعتر است.
جواب فعالیتهای «نقشهخوانی» صفحهٔ ۳۱ در جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۳۱ آمده است. فعالیتهای ۷ تا ۹ صفحهٔ ۳۲ هم دربارهٔ استفاده از رودهاست و در بخش بعد جوابشان هست: صفحهٔ ۳۲.
جواب تمرینهای کتاب
اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسشها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.
جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۳۱
پرسش ۱ (فعالیت ۶: نقشهخوانی، پرسش ۱)روی نقشهٔ رودهای ایران، کدام رود به خلیج فارس میریزد؟
پاسخ را ببین
روی نقشهٔ کتاب، رود کارون به خلیج فارس میریزد. خط آن از اهواز میگذرد و به دریای جنوب میرسد. کارون نزدیک خرمشهر به اروندرود میپیوندد و آبش از راه اروندرود به خلیج فارس میرسد؛ پس اگر نام اروندرود را هم کنارش بنویسی درست است. دجله و فرات بیرون از ایراناند و جزو این پرسش نیستند.
پرسش ۲ (فعالیت ۶: نقشهخوانی، پرسش ۲)کدام رودها به دریاچهٔ ارومیه میریزند؟
پاسخ را ببین
روی نقشهٔ کتاب سه رود به دریاچهٔ ارومیه میرسند: زرینهرود و سیمینهرود از جنوب دریاچه و تلخهرود از سمت تبریز، در شرق دریاچه. برای راحتتر شدن، خود دریاچه را پیدا کن و ببین کدام خطها به آن ختم میشوند.
پرسش ۳ (فعالیت ۶: نقشهخوانی، پرسش ۳)آبی که مردم شهر تهران مصرف میکنند، از کدام رودها تأمین میشود؟
پاسخ را ببین
روی نقشهٔ کتاب، دو رود کرجرود و جاجرود از دو طرف تهران میگذرند. پس طبق نقشه، آب تهران از این دو رود تأمین میشود؛ هر دو از کوههای البرز در شمال تهران سرچشمه میگیرند.
پرسش ۴ (فعالیت ۶: نقشهخوانی، پرسش ۴)سه رود را نام ببر که به دریای خزر میریزند.
پاسخ را ببین
نمونهٔ پاسخ: ارس، سفیدرود و گرگانرود. اترک هم روی نقشه به خزر میرسد و میتوانی آن را بهجای یکی از اینها بنویسی. هر سهتای درست قبول است.
پرسش ۵ (فعالیت ۶: نقشهخوانی، پرسش ۵)رودهای کارون و زایندهرود از کدام شهرها میگذرند؟
پاسخ را ببین
روی نقشهٔ کتاب، کارون از اهواز میگذرد و زایندهرود از اصفهان. (کارون در واقعیت از شهرهای دیگری مثل شوشتر هم میگذرد، ولی نقشهٔ کتاب اهواز را نشان میدهد.)
پرسش ۶ (فعالیت ۶: نقشهخوانی، پرسش ۶)سفیدرود از به هم پیوستن کدام رودها به وجود آمده است؟
پاسخ را ببین
سفیدرود از به هم پیوستن قزلاوزن و شاهرود ساخته شده و بعد به دریای خزر میریزد. روی نقشه، نام این دو رود نزدیک هم است و خطهایشان به هم میرسند.
تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۳ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
روی نقشهٔ درس ببین کدام دو رود از دو طرف تهران میگذرند. نامشان را بنویس.
مسیر کارون را از اهواز تا پایان بنویس. آب آن به کدام دریا میرسد؟
زایندهرود از اصفهان میگذرد و به گاوخونی میرسد. آیا آب آن به دریای آزاد میرسد؟ چرا؟
اشتباههای رایج ۳
اشتباههمهٔ رودهای ایران به دریا میریزند.
بعضی رودها به دریاچههای داخلی میرسند که به دریا راه ندارند، مثل زرینهرود (دریاچهٔ ارومیه) و زایندهرود (گاوخونی).
درسترودهای ایران به دریای خزر، خلیج فارس، دریای عمان یا دریاچههای داخلی میرسند.
اشتباهکارون از اصفهان میگذرد، چون هر دو رود بزرگاند.
اندازهٔ رود جای آن را نشان نمیدهد. کارون از اهواز میگذرد و زایندهرود از اصفهان.
درستکارون: اهواز و خلیج فارس. زایندهرود: اصفهان و گاوخونی.
اشتباهسفیدرود از یک سرچشمه به وجود آمده است.
سفیدرود از به هم پیوستن دو رود، قزلاوزن و شاهرود، ساخته میشود.
درستسفیدرود از پیوستن قزلاوزن و شاهرود به وجود میآید.
فراتر از کتابرود را از آسمان و با عدد میشناسندبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
امروز نقشهٔ رودها فقط روی کاغذ نیست. ماهوارهها از بالا عکس میگیرند و میشود دید رود در کجا پهن یا باریک شده و دریاچهها بزرگتر شدهاند یا کوچکتر. ایستگاههای کوچکی کنار رودها، میزان آب را میسنجند و عددها را به کامپیوتر میفرستند. بعد برنامهها میتوانند این عددها را کنار هم بگذارند و بگویند در بهار آب بیشتر میشود یا نه. مردم از این اطلاعات برای کشاورزی و حفاظت از آب استفاده میکنند. یک نقشهٔ رودها مثل نقشهٔ رگهای بدن است: اگر بدانی آب از کجا میآید، بهتر میتوانی از آن مراقبت کنی. تو هم میتوانی نقشهٔ سادهای از رود نزدیک شهرت بکشی و راهش را دنبال کنی.
بخش ۳ایران، کشوری کمآب؛ از منابع آب محافظت کنیم
این درس: صفحهٔ ۳۲ کتاب درسی
یادت هست؟#
۱. رود از کجا شروع میشود و به کجا میرسد؟
۲. میلیمتر بزرگتر است یا سانتیمتر؟ هر سانتیمتر چند میلیمتر است؟
جواب: ۱. از سرچشمه در کوه شروع میشود و به دریا یا دریاچه میرسد. ۲. سانتیمتر بزرگتر است؛ هر سانتیمتر ۱۰ میلیمتر است.
چرا ایران کشوری کمآب است؟#
بهنظر بعضیها، با اینهمه دریا، آب کم نمیآید. اما آب دریا شور است و آب شیرین کم است.
کتاب میگوید میزان متوسط باران سالانه در ایران کمتر از ۲۵۰ میلیمتر است. برای همین ایران جزو کشورهای کمآب دنیا حساب میشود.
اول تخمین بزن: ۲۵۰ میلیمتر حدوداً چند سانتیمتر است؟ ۲۵۰ ÷ ۱۰ = ۲۵ سانتیمتر.
اگر ظرفی را یک سال بیرون بگذاری و هیچ آبی از آن بخار نشود، در ایران بهطور متوسط کمتر از ۲۵ سانتیمتر آب باران در آن جمع میشود. با همین حساب، شهری با ۱۰۰۰ میلیمتر باران در سال (مثلاً یک جای پرباران) چهار برابر باران میگیرد: ۱۰۰۰ ÷ ۲۵۰ = ۴. با حدسمان میخواند؟ بله، ۲۵ سانتیمتر در برابر ۱۰۰ سانتیمتر.
رودهای ایران کمآب و فصلیاند#
کتاب دو نکته میگوید:
- رودی که سراسر سال آب دارد، دائمی است؛ ایران از این رودها و از رودهای پرآب کم دارد. بیشتر رودهای ایران فصلی (موقتی)اند: با آمدن گرمای تابستان آبشان تمام میشود و بسترشان خشک میماند.
- راه بعضی رودها از نمکزار میگذرد؛ نمک در آبشان حل میشود و آب شور به کار کشاورزی نمیآید.
مثال ۱. رودی ۵ ماه از سال آب دارد. چند ماه خشک است؟
- یک سال ۱۲ ماه است.
- ماههای خشک = ۱۲ − ۵.
- ۱۲ − ۵ = ۷ ماه. این رود فصلی است.
چرا باید از منابع آب محافظت کنیم؟#
بیشترِ آب شیرینی که به کار میبریم از رودها میآید. رود فقط مال ما نیست: ماهیها و جانوران آبزی در آن زندگی میکنند و پرندگان مهاجر در سفرشان کنار آن میمانند. هر بار که آب را آلوده کنیم یا بیحساب مصرف کنیم، بخشی از همین آب کم هدر میرود. گفتوگوی بچهها در کتاب هم همین را یادآوری میکند: زندگی به آب بسته است و کم شدنش خطر بزرگی است.
سد چیست؟#
سد دیوار بلند و محکمی است که راه رود را میبندد تا آب پشت آن انبار شود؛ پس سد یکی از راههای ذخیره کردن آب است. وقتی این آب از دریچههای سد پایین میریزد، چرخهای آبی (توربین) را میچرخاند و توربین برق میسازد.
آبیاری قطرهای چیست؟#
در این روش لولههای باریکی کنار ردیف گیاهان میکشند و آب از سوراخهای ریز آنها، قطرهقطره، فقط به پای هر گیاه میچکد. چون زمینِ میان گیاهان خیس نمیشود، آب کمتری در مزرعه و باغ هدر میرود.
مثال ۲. یک کشاورز بهجای رها کردن آب روی مزرعه، با لولههای قطرهای آب میدهد. چرا آب کمتری مصرف میشود؟
- آب مستقیم به پای گیاه میرسد.
- جایی که گیاه ندارد خیس نمیشود.
- پس آب هدر نمیرود.
راه دوم. برای مقابله با کمآبی دو راه هست: آب بیشتر ذخیره کنیم (مثل ساختن سد) یا کمتر هدر بدهیم (مثل آبیاری قطرهای). راه دوم هزینهٔ کمتر و فوریتر دارد، چون هر کسی میتواند از همین امروز شروع کند.
جواب پرسشهای این صفحه، شامل فعالیتهای ۷ تا ۹، در جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۳۲ آمده است.
جواب تمرینهای کتاب
اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسشها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.
جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۳۲
پرسش ۱ (پرسش متن (باران ایران))با توجه به آنچه سال گذشته خواندی، وسعت کدام ناحیهٔ آبوهوایی ایران بیشتر است؟ از این موضوع چه نتیجهای میگیری؟
پاسخ را ببین
بخش بزرگی از ایران آبوهوای گرم و خشک، یعنی کمباران، دارد؛ این همان بخشهایی است که در نقشهٔ آبوهوای پایهٔ قبل میبینی (اگر یادت نیست، به آن نقشه برگرد). نتیجه: چون بیشتر ایران کمباران است، ایران کشوری کمآب است و باید در مصرف آب صرفهجویی کنیم.
پرسش ۲ (فعالیت ۷)روستانشینان از آب رودها برای چه کارهایی استفاده میکنند؟
پاسخ را ببین
نمونهٔ پاسخ: آب خوردن و پختوپز، آبیاری مزرعه و باغ، دادن آب به دام و طیور (گاو، گوسفند، مرغ)، شستن لباس و ظرف، و در بعضی جاها ماهیگیری یا کارهای کوچک مثل سنگآسیاب. همهٔ اینها کار با آب رود است و جواب دیگری هم که از زندگی روستا باشد درست است.
پرسش ۳ (فعالیت ۸)شهرنشینان از آب رودها برای چه کارهایی استفاده میکنند؟
پاسخ را ببین
نمونهٔ پاسخ: آب لولهکشی خانهها برای آشامیدن و کارهای خانه (بعد از تصفیه)، آب کارخانهها و صنعت، آبپاشی پارکها و باغها، و تولید برق با سد. در شهر، آب رود معمولاً قبل از رسیدن به خانهها در تصفیهخانه پاک میشود.
پرسش ۴ (فعالیت ۹)پرسوجو کن آیا در نزدیکی شهر یا روستای محل زندگیات رودی هست؟ نامش چیست و از آن چه استفادههایی میشود؟
پاسخ را ببین
نمونهٔ پاسخ (نام را خودت پیدا کن): «در نزدیکی شهر ما رودی به نام کرجرود هست؛ از آب آن برای آبیاری مزرعهها و برای آب شهر استفاده میشود.» روش: از بزرگترها یا اطلس بپرس، نام رود را پیدا کن و دو سه استفادهاش را بنویس. اگر بیرون از ایران زندگی میکنی، این فعالیت برایت اختیاری است: میتوانی رودی را که نزدیک شهر خودتان یا یک شهر دلخواه است انتخاب کنی.
تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۳ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
شهری سالی ۱۰۰۰ میلیمتر باران میگیرد و ایران بهطور متوسط ۲۵۰ میلیمتر. شهر چند برابر ایران باران میگیرد؟
یک کشاورز میخواهد در مزرعهاش آب کمتری مصرف کند. دو کار برای او پیشنهاد کن و بگو هر کدام چه کمکی میکند.
رود الف ۱۲ ماه آب دارد و رود ب فقط ۵ ماه. کدام فصلی است؟ رود ب چند ماه از سال خشک است؟
اشتباههای رایج ۳
اشتباهایران کنار دریا است، پس هر جای آن پر آب است.
آب دریا شور است و بیشتر جاهای ایران باران کم میگیرند. آب شیرین ایران کم است.
درستایران جزو کشورهای کمآب است، چون باران متوسط آن کمتر از ۲۵۰ میلیمتر است.
اشتباهآب هر رودی را میشود برای کشاورزی استفاده کرد.
اگر رودی از نمکزار بگذرد، شور میشود و به گیاه آسیب میزند.
درستقبل از آبیاری باید بدانیم آب رود شور هست یا نه.
اشتباه۲۵۰ میلیمتر یعنی ۲٫۵ سانتیمتر.
هر سانتیمتر ۱۰ میلیمتر است، پس ۲۵۰ میلیمتر ۲۵ سانتیمتر میشود.
درست۲۵۰ ÷ ۱۰ = ۲۵ سانتیمتر.
فراتر از کتابکشاورزی هوشمند و صرفهجویی آببرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
در کشورهای کمآب، کشاورزها دنبال راههایی هستند که با آب کمتر محصول بیشتر بگیرند. یکی از این راهها آبیاری قطرهای است. راه دیگر حسگرهای کوچکی است که در خاک میگذارند و میگویند خاک چقدر خیس است؛ فقط وقتی لازم باشد آب باز میشود. گاهی برنامههای کامپیوتری و هوش مصنوعی عددهای این حسگرها را با پیشبینی هوا کنار هم میگذارند و به کشاورز پیشنهاد میدهند چه زمانی آب بدهد. رباتهای کوچک هم میتوانند مزرعه را بگردند و ببینند کجا آب کم است. ولی ابزار فقط کمک میکند؛ تصمیم نهایی با خود کشاورز است که زمینش را میشناسد. تو هم میتوانی در خانه یک گلدان را با یک لیوان آب مشخص آبیاری کنی و ببینی چهقدر آب برایش کافی است.
بخش ۴مصرف نادرست و آلودگی آب
این درس: صفحهٔ ۳۳ کتاب درسی
یادت هست؟#
۱. چرا ایران کشوری کمآب است؟
۲. آبیاری قطرهای چه کمکی میکند؟
جواب: ۱. چون باران ایران بهطور متوسط کمتر از ۲۵۰ میلیمتر در سال است. ۲. جلوی هدر رفتن آب را میگیرد.
مصرف نادرست آب چیست؟#
مصرف نادرست آب یعنی آب را بیدلیل هدر بدهیم. کتاب چهار صحنه نشان میدهد؛ اینجا هر کدام را با پیشنهاد درستش میخوانی:
| صحنه | چرا نادرست است؟ | مصرف درست |
|---|---|---|
| مسواک زدن با شیر باز | آب بیدلیل میرود | شیر را ببند و فقط لیوان را پر کن |
| شستن حیاط با شلنگ | آب زیادی هدر میرود | جارو کن و با کمی آب بشوی |
| دوش طولانی و آواز خواندن زیر آب | آب مدتی بیمصرف میریزد | دوش کوتاه و بستن شیر هنگام صابون زدن |
| شستن ماشین با شلنگ | آب زیاد میرود | سطل و دستمال تر |
مصرف آب در یک خانه#
کتاب (در «به کار ببندیم» صفحهٔ ۵۷) جدولی آورده که آب یک نفر در یک روز در خانه کجا خرج میشود. طبق کتاب، اندازهٔ مناسب برای هر نفر در روز بهطور متوسط تا ۱۵۰ لیتر است و کتاب میگوید مصرف در ایران از این بیشتر است.
| نوع مصرف | لیتر |
|---|---|
| آشامیدن | ۵ |
| پختوپز | ۱۰ |
| حمام | ۵۰ |
| لباسشویی | ۲۰ |
| دستشویی و توالت | ۳۰ |
| نظافت خانه | ۱۰ |
| کولر | ۵ |
| ظرفشویی | ۱۵ |
| سایر موارد | ۵ |
| جمع | ۱۵۰ |
اول تخمین بزن: حمام از کل ۱۵۰ لیتر چه کسری است؟ ۵۰ + ۵۰ + ۵۰ = ۱۵۰، پس ۵۰ یکسوم ۱۵۰ است.
مثال ۱. بیشترین و کمترین مصرف در جدول چیست؟
- بزرگترین عدد ۵۰ است: حمام.
- کوچکترین عدد ۵ است و سه مورد آن را دارند: آشامیدن، کولر و «سایر موارد». پس کمترین مصرف یک مورد نیست؛ هر سه را بنویس.
- حمام ۱۰ برابر آشامیدن است: ۵۰ ÷ ۵ = ۱۰. پس بیشترین صرفهجویی را میشود در حمام کرد.
مثال ۲. اگر هر نفر در حمام روزی ۱۰ لیتر کمتر آب مصرف کند، خانوادهٔ چهارنفره در یک هفته چند لیتر صرفهجویی میکند؟
- یک روز: ۴ × ۱۰ = ۴۰ لیتر.
- یک هفته ۷ روز است: ۴۰ × ۷ = ۲۸۰.
- این خانواده ۲۸۰ لیتر صرفهجویی میکند.
راه دوم. میشود اول یک نفر را در یک هفته حساب کنی: ۱۰ × ۷ = ۷۰، بعد در ۴ نفر ضرب کنی: ۷۰ × ۴ = ۲۸۰. هر دو راه یک جواب میدهند.
چه چیزهایی آب را آلوده میکنند؟#
در تصویر کتاب چند چیز آب رود را آلوده میکند: ریختن مواد زائد کارخانهها به رود، رها شدن فاضلاب ساختمانها در آب، ریختن زباله و خاک، و استفاده از مواد شیمیایی مثل سم در باغ و مزرعه که با باران یا آب به رود میرسد. آب آلوده برای انسان، جانوران و کشاورزی خطرناک است. پس باید فاضلاب را پیش از رسیدن به رود تصفیه (پاک) کرد و زباله را در رود نریخت.
جواب فعالیتهای ۱۰ تا ۱۲ و تصویرهای این صفحه در جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۳۳ آمده است.
جواب تمرینهای کتاب
اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسشها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.
جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۳۳
پرسش ۱ (تصاویر «نمونههایی از مصرف نادرست آب»)چهار تصویر مصرف نادرست آب را شرح بده و برای مصرف درست در هر مورد یک پیشنهاد بده.
پاسخ را ببین
در تصویرهای کتاب: کسی مسواک میزند و شیر آب باز است؛ کسی حیاط را با شلنگ میشوید؛ کسی زیر دوش آواز میخواند و آب میریزد؛ کسی ماشین را با شلنگ میشوید. پیشنهادها: شیر را هنگام مسواک ببند و با یک لیوان آب دهان را بشوی؛ حیاط را جارو کن و با سطل بشوی؛ دوش را کوتاه کن و هنگام صابون زدن شیر را ببند؛ ماشین را با سطل و دستمال تر بشوی. در هر چهار مورد آب بیدلیل میرود.
پرسش ۲ (تصویر «نمونههایی از راههای آلوده کردن آب»)چه عواملی موجب آلودگی آب میشود؟ توضیح بده.
پاسخ را ببین
در تصویر کتاب، کارخانهها مواد زائد را به رود میفرستند، ماشینی زباله یا خاک را به رود میریزد، لولههای فاضلاب به آب میرسند و در باغ از مواد شیمیایی استفاده میشود. همهٔ اینها آب رود را آلوده میکنند و آب آلوده به مردم، ماهیها و مزرعهها آسیب میزند. جلوگیری: تصفیهٔ فاضلاب، نریختن زباله در رود و کم کردن مواد شیمیایی.
پرسش ۳ (فعالیت ۱۰: به کار ببندیم ۱ (صفحهٔ ۵۷)، الف)به جدول مصرف آب خانگی در یک روز نگاه کن. بیشترین و کمترین مصرف در چه مواردی است؟
پاسخ را ببین
بیشترین مصرف حمام است با ۵۰ لیتر. کمترین مقدار ۵ لیتر است و سه مورد با هم آن را دارند: آشامیدن، کولر و «سایر موارد»؛ پس جواب کامل هر سه را نام میبرد. درستی جدول را با جمع بنگر: ۵ + ۱۰ + ۵۰ + ۲۰ + ۳۰ + ۱۰ + ۵ + ۱۵ + ۵ = ۱۵۰ لیتر. حمام یکسوم کل است (۵۰ ÷ ۱۵۰).
پرسش ۴ (فعالیت ۱۰: به کار ببندیم ۱ (صفحهٔ ۵۷)، ب)سه مورد از جدول را انتخاب کن و برای هر کدام پیشنهادی بده تا آب کمتری مصرف شود.
پاسخ را ببین
نمونهٔ پاسخ: حمام: دوش کوتاه و بستن شیر هنگام صابون زدن. لباسشویی: فقط وقتی ماشین پر است روشن کنیم. ظرفشویی: ظرفها را در یک تشت بشوییم، نه زیر شیر باز. موردهای دیگر هم میشود انتخاب کرد: دستشویی (چکهکردن شیر را درست کنیم)، نظافت خانه (با سطل و نه با شلنگ)، کولر (آب آن را هدر ندهیم).
پرسش ۵ (فعالیت ۱۰: به کار ببندیم ۲ (صفحهٔ ۵۷))یکی از دو فعالیت را انجام بده: (الف) پوستر دربارهٔ مصرف نادرست آب بساز یا (ب) نمایش چرخهٔ آب را اجرا کن.
پاسخ را ببین
الف) پوستر: یک تصویر ساده از شیر باز و جملهٔ کوتاهی مثل «آب را هدر نده، فردا هم لازم است». مهم این است که پوستر یک پیام روشن داشته باشد و نقاشی و نوشته خوانا باشند. ب) نمایش: یک نفر دریا، یکی ابر، یکی کوه، یکی رود. دریا بخار میدهد (بخار میشود)، ابر باران یا برف میریزد، کوه آب را میگیرد و جویبار میسازد، رود آب را به دریا میبرد و دوباره از اول. هر نفر کار خودش را برای کلاس توضیح بدهد.
پرسش ۶ (فعالیت ۱۱)چرا آب بعضی از رودهای کشور برای کشاورزی مناسب نیست؟
پاسخ را ببین
چون بعضی رودها از نمکزارها میگذرند و شور میشوند. گیاه با آب شور خوب رشد نمیکند و خاک هم شور میشود. پس کشاورز باید از آب رودی استفاده کند که شور نباشد.
پرسش ۷ (فعالیت ۱۲)دربارهٔ سرگذشت یک رود انشا بنویس و در آن از زبان رود مسئلهٔ آلودگی آب و راههای جلوگیری از آن را شرح بده.
پاسخ را ببین
نمونهٔ پاسخ (از زبان رود): «من از کوهی بلند شروع شدم؛ برف آب شد و من جویبار کوچکی بودم. از دشت و روستا گذشتم و به مزرعهها آب دادم. ولی کارخانهای فاضلابش را در من ریخت و بعضیها زباله انداختند. ماهیهای من بیمار شدند. اگر مردم فاضلاب را تصفیه کنند و زباله نریزند، دوباره زلال میشوم و به دریا میرسم.» نکتهٔ مهم: سرچشمه، مسیر، آلودگی و راه جلوگیری در انشا بیاید.
تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۳ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
در جدول مصرف خانه، لباسشویی ۲۰ و ظرفشویی ۱۵ لیتر است. این دو کار با هم چند لیتر آب میخواهند؟
خانوادهای پنجنفره است. اگر هر نفر روزی ۱۵۰ لیتر مصرف کند، مصرف خانواده در یک روز چند لیتر است؟
برای سه مورد از جدول (حمام، لباسشویی و ظرفشویی) یک پیشنهاد صرفهجویی بنویس.
اشتباههای رایج ۳
اشتباهفاضلاب را کنار رود میریزم؛ آب همهچیز را میبرد.
آلودگی از بین نمیرود؛ همراه آب به پایین میرود و برای مردم و جانوران دیگر مشکل میسازد.
درستفاضلاب را باید تصفیه کرد و به رود نریخت.
اشتباه۱۵۰ لیتر مصرف همهٔ خانواده در یک روز است.
کتاب این عدد را برای هر نفر در یک روز میگوید.
درست۱۵۰ لیتر برای هر نفر در یک روز است؛ خانوادهٔ چهارنفره ۴ × ۱۵۰ = ۶۰۰ لیتر.
اشتباهایران اینقدر دریا دارد که اگر آب را هدر بدهیم اشکالی ندارد.
آب دریا شور است و آب شیرین ایران کم است. هدر رفتن آب، کمآبی را بیشتر میکند.
درستآب شیرین باید با حساب مصرف شود.
فراتر از کتابتصفیهٔ آب؛ از رود تا شیر خانهبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
آبی که از رود برمیدارند، پیش از رسیدن به خانهها معمولاً از مرحلههایی میگذرد که تصفیه نام دارند: اول آب از صافیها میگذرد تا شن و گلولای آن گرفته شود، بعد آن را پاک و ضدمیکروب میکنند. در بسیاری از جاها حسگرهایی پیوسته میسنجند آب پاک است یا نه. بعضی کشورها از هوش مصنوعی هم کمک میگیرند تا از عددهای این حسگرها بفهمند در کجا نشت آب هست. ولی همهٔ این کارها هزینه دارند؛ بهترین راه این است که آب کمتر آلوده شود و کمتر هدر برود. تو هم میتوانی اگر شیری چکه میکند، به بزرگترها خبر بدهی؛ چکههای یک شیر خراب در چند روز آب زیادی هدر میدهد.
آزمون درس ۶
۱۴ سؤال از همهٔ درسها، ۱۸ دقیقه.
پرسشهای رایج
رود چگونه تشکیل میشود؟
رود از چهار مرحله ساخته میشود: سرچشمه در کوه، جویبارها، به هم پیوستن جویبارها و ساخته شدن رود، و دهانه که رود در آن به دریا میریزد. شکل ۱ درس همین را نشان میدهد.
قنات چیست؟
قنات راه آبی کندهشده در زیر زمین است: تونلی کمشیب که آب سفرهٔ زیرزمینی را بدون پمپ، فقط با سرازیری، به جای کمآب میرساند. سه جای مهم دارد: مادرچاه، تونل و مظهر قنات. چاه گودالی است که آب آن را با پمپ بالا میآورند.
سفیدرود از کدام رودها ساخته میشود و به کجا میریزد؟
سفیدرود از به هم پیوستن قزلاوزن و شاهرود ساخته میشود و به دریای خزر میریزد.
چرا ایران کشوری کمآب است؟
چون میزان متوسط باران ایران کمتر از ۲۵۰ میلیمتر در سال است (حدود ۲۵ سانتیمتر) و بیشتر رودها فصلیاند و بعضی هم شورند. به همین دلیل باید در مصرف آب صرفهجویی کنیم.
جواب کاربرگهٔ ۴ «تشکیل یک رود» چیست؟
این کاربرگه را فعالیت ۵ صفحهٔ ۳۰ میخواهد. در بخش اول جای هشت چیز (سرچشمه، جویبار، رود، دهانه، دریا، زمینهای زراعی، دریاچه، روستا) را روی تصویر با شماره میگذاری و در بخش دوم سه پیشنهاد برای استفادهٔ بهتر روستاییان از آب مینویسی. توضیح هر مورد در همین صفحه، زیر «جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۳۰» آمده است.
جواب «به کار ببندیم» صفحهٔ ۵۷ دربارهٔ مصرف آب خانگی چیست؟
بیشترین مصرف در جدول حمام است (۵۰ لیتر) و کمترین ۵ لیتر است که سه مورد دارند: آشامیدن، کولر و «سایر موارد». برای صرفهجویی مثلاً دوش را کوتاه میکنیم و ماشین را فقط پر روشن میکنیم. جواب کامل در «جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۳۳» همین صفحه است.
برای عمیقتر یاد گرفتن
فصلهای دیگر مطالعات اجتماعی پنجم دبستان: فصل ۱، من با دیگران ارتباط برقرار میکنم، فصل ۲، احساسات ما، فصل ۳، همدلی با دیگران، فصل ۴، من عضو گروه هستم، فصل ۵، جمعیت ایران، فصل ۷، نواحی صنعتی مهم ایران، فصل ۸، راهها و حملونقل (۱)، فصل ۹، راهها و حملونقل (۲)، فصل ۱۰، کشور ما چگونه اداره میشود؟، فصل ۱۱، کشورهای همسایه، فصل ۱۲، حرکتهای زمین، فصل ۱۳، زندگی در نواحی مختلف جهان، فصل ۱۴، بازگشت از سفر حج، فصل ۱۵، مدینه، شهر پیامبر (ص)، فصل ۱۶، سفر به کربلا (۱)، فصل ۱۷، سفر به کربلا (۲)، فصل ۱۸، ایرانیان مسلمان حکومت تشکیل میدهند، فصل ۱۹، وزیران کاردان، شهرهای آباد، فصل ۲۰، کشورگشایان بیرحم، فصل ۲۱، بازسازی ویرانهها
