بخش ۱اردو و نیاز به ادارهشدن؛ حکومت
این درس: صفحههای ۵۱ تا ۵۲ کتاب درسی
یادت هست؟#
-
وقتی چند نفر در یک گروه کار میکنند، چرا بهتر است هر کس نقش و وظیفهٔ خودش را بداند؟
-
چرا گروهها قبل از تصمیم گرفتن مشورت میکنند؟
جواب: ۱. تا کارها بین همه تقسیم شود و کاری فراموش نشود یا دوبار انجام نگیرد. ۲. تا تصمیم با فکر همهٔ اعضا گرفته شود و درستتر باشد.
چرا هر گروهی به ادارهشدن نیاز دارد؟#
یک کلاس سی نفره را تصور کن که سه روز به اردو میرود، جایی کنار جنگل و رود. اگر هیچ مدیر و هیچ معاونی همراهشان نباشد چه میشود؟ نمیدانند ساعت خواب و غذا چه موقع است، کسی مسئول پخش غذا نیست، اگر دو نفر دعوا کنند کسی به آن رسیدگی نمیکند و اگر کسی در رود زخمی شود معلوم نیست چه کسی مراقب بود.
حالا اردویی را در نظر بگیر که مدیر و چند معاون دارد. آنها قبل از رفتن با بچهها مشورت میکنند و قاعدههایی مینویسند: وقتهای غذا و خواب، اینکه کسی بدون اجازه از گروه دور نشود، و اینکه چه کسی مسئول غذاست، چه کسی مراقب ایمنی است و اگر مشکلی پیش آمد به چه کسی بگوییم. بچهها هم وظیفههایی دارند: بهموقع سوار شدن، تمیز کردن جای خودشان و کمک به جمعکردن زباله. اردو خوب میگذرد، چون قانون، تقسیم کار و کسی که هماهنگ کند، هر سه هست.
قبل از ادامه، حدس بزن: در این اردو چند نوع کار اصلی بود که باید انجام میشد؟ بعد شکل ۱ را ببین.
جواب حدس: سه کار اصلی: نوشتن مقررات، کارهای اجرایی (غذا، سرویس، نظم) و رسیدگی به اختلاف و حفظ ایمنی. هر کدام را چند نفر به عهده داشتند و مدیر هماهنگ میکرد. کتاب هم دربارهٔ اردوی دانشآموزان یک مدرسه همین را نشان میدهد؛ مثال ما نمونهای از خود ماست.
جواب فعالیت صفحهٔ ۵۱ کتاب: جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۵۱.
مثال ۱. در اردوی ما اگر دو نفر سر یک چیز اختلاف پیدا کنند، چه کسی رسیدگی میکند؟
- این کار «رسیدگی به اختلاف» است.
- در شکل ۱ این کار را دو بزرگتر به عهده دارند.
- پس اختلاف را آنها بررسی میکنند تا همه راضی شوند.
حکومت چیست؟#
حکومت همان کسانیاند که مسئولیت گرداندن کارهای مردم یک کشور را میپذیرند.
همانطور که اردو مدیر و معاون و قاعده میخواست، یک کشور هم کسانی را میخواهد که کارهایش را اداره کنند. مهمترین وظیفههای حکومتها اینهاست:
| وظیفه | یعنی چه؟ | نمونه |
|---|---|---|
| وضع قانون و مقررات | تعیین قاعدههایی که جامعه با آنها میچرخد | قانونی که میگوید در جاده چه سرعتی مجاز است |
| تأمین رفاه و پیشرفت | فراهم کردن وسایل آسایش و پیشرفت مردم | ساختن مدرسه، بیمارستان، جاده و پل؛ ایجاد کار |
| رسیدگی به شکایتها و اختلافها | شنیدن شکایت مردم و حل اختلاف | دادگاه که بین دو نفر قضاوت میکند |
| حفظ امنیت | نگذاشتن قانونشکنی و نگه داشتن آرامش مردم | پلیس و نیروهای انتظامی |
| دفاع از کشور | محافظت در برابر حملهٔ دشمن | نیروهای دفاعی کشور |
مثال ۲. ساختن یک بیمارستان تازه در شهر کدام وظیفهٔ حکومت است؟
- بیمارستان برای سلامت و آسایش مردم است.
- این همان «تأمین رفاه و پیشرفت» است.
- پس این کار از وظیفهٔ تأمین رفاه حکومت است.
راه دوم. برای فهمیدن اینکه یک کار مال کدام وظیفه است، میتوانی از خودت بپرسی: «این کار قاعده مینویسد، خدمت میدهد یا اختلاف حل میکند؟» یا آن را با نمونههای جدول مقایسه کنی. پرسش سریعتر است و نمونهها روشنتر.
جواب فعالیت صفحهٔ ۵۲ کتاب: جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۵۲.
جواب تمرینهای کتاب
اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسشها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.
جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۵۱
پرسش ۱ (فعالیت ۱)متن اردو را بخوان. فرض کن این گروه مدیر و معاونی نداشت؛ چه مشکلاتی پیش میآمد؟
پاسخ را ببین
چند مشکل: کسی نمیدانست ساعت غذا و خواب چه وقت است؛ برای مقررات توافق نمیشد و هر کس هر کاری میکرد؛ کارهایی مثل پخش غذا و مراقبت از بچهها یا انجام نمیشد یا چند نفر یک کار را میکردند؛ اگر دو نفر اختلاف پیدا میکردند کسی رسیدگی نمیکرد؛ و اگر حادثهای میشد کسی مسئول کمک نبود. نتیجه: کتاب این را نشان میدهد که هر گروه به کسی برای هماهنگی، قاعده و تقسیم کار نیاز دارد.
جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۵۲
پرسش ۱ (فعالیت ۲)میان وظایف اصلی حکومتها و وظایفی که در نمودار اردو میبینی چه شباهتهایی پیدا میکنی؟
پاسخ را ببین
سه شباهت: «وضع قانون و مقررات» در حکومت مثل «نوشتن مقررات اردو» است؛ «تأمین رفاه و پیشرفت» مثل «کارهای اجرایی» است، یعنی فراهم کردن غذا و امکانات؛ و «رسیدگی به شکایتها و حفظ امنیت» مثل «رسیدگی به اختلافها و حفظ ایمنی» است. فرق در این است که حکومت این کارها را برای مردم یک کشور و اردو آنها را برای یک گروه کوچک انجام میدهد.
تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۳ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
یک کار بنویس که در اردو «کار اجرایی» و یک کار که «نوشتن مقررات» است.
چرا ساختن مدرسه جزو «رفاه و پیشرفت» است و نه «حفظ امنیت»؟
دو شباهت بین یک گروه کوچک و یک کشور بنویس.
اشتباههای رایج ۳
اشتباهحکومت یعنی فقط پلیس و ارتش.
پلیس و ارتش بخشی از وظایفاند، ولی حکومت قانون هم میگذارد، مدرسه و بیمارستان میسازد و به شکایت مردم هم رسیدگی میکند.
درستحکومت پنج وظیفهٔ اصلی دارد؛ حفظ امنیت و دفاع تنها دو تایشاناند.
اشتباهگروههای کوچک به قاعده نیاز ندارند.
حتی یک اردوی سهروزه بدون قاعده و تقسیم کار نظم ندارد؛ کتاب هم همین را نشان میدهد.
درستهر گروه، کوچک یا بزرگ، به قاعده و تقسیم کار نیاز دارد.
اشتباهکارهای اجرایی یعنی نوشتن قاعده.
نوشتن قاعده «مقررات» است؛ اجرایی یعنی انجام دادن کارها مثل پخش غذا یا ساختن جاده.
درستقاعده نوشتن ≠ اجرا کردن.
فراتر از کتاباز اردو تا کشوربرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
ایدهٔ «قاعده، اجرا و رسیدگی» را در گروههای بسیار کوچک هم میبینی: در یک بازی گروهی، یک نفر قاعده را توضیح میدهد، دیگران اجرا میکنند و اگر اختلافی پیش بیاید داور تصمیم میگیرد. در برنامههای کامپیوتری هم همین است: بخشی از برنامه قاعدهها را نگه میدارد، بخشی کارها را اجرا میکند و بخشی خطاها را بررسی میکند. برنامهنویسها وقتی برنامهای مینویسند، کارها را به بخشهای جدا تقسیم میکنند تا هر بخش مسئولیت خودش را داشته باشد. حتی برنامههای هوش مصنوعی چند بخش دارند: یکی داده را میخواند، یکی تصمیم میگیرد و یکی جواب را کنترل میکند. اگر دلت میخواهد، با دوستانت یک بازی ساده بساز و قاعده، اجرا و داور را مشخص کن؛ ببین بدون این سه چه میشود.
بخش ۲حکومت در کشور ما؛ قانون اساسی، قوای سهگانه و رهبری
این درس: صفحههای ۵۳ تا ۵۴ کتاب درسی
یادت هست؟#
-
حکومت از چه کسانی تشکیل میشود؟
-
یکی از وظایف حکومتها را بگو.
جواب: ۱. از افرادی که ادارهٔ امور مردم یک کشور را به عهده میگیرند. ۲. مثلاً وضع قانون، تأمین رفاه، رسیدگی به اختلافها، حفظ امنیت یا دفاع از کشور.
این درس فقط توضیح میدهد کتاب دربارهٔ ساختار و نقشهای حکومت چه میگوید. نظر و داوری در آن نیست.
حکومت در کشور ما چیست؟#
کتاب میگوید حکومت کشور ما «جمهوری اسلامی» است.
کتاب این دورهٔ تاریخی را اینطور میگوید: انقلاب اسلامی در سال ۱۳۵۷ به پیروزی رسید و حکومت پیشین، یعنی پادشاهی (سلطنتی) پهلوی، پایان یافت؛ کتاب دربارهٔ آن حکومت میگوید مردم آن را با رأی خود انتخاب نکرده بودند. در فروردین ۱۳۵۸ مردم پای صندوقهای رأی رفتند. کتاب مینویسد بیش از ۹۸ درصد رأیدهندگان به حکومت جمهوری اسلامی «آری» گفتند. ایران در ۱۲ فروردین ۱۳۵۸ به جمهوری اسلامی تبدیل شد.
جمهوری اسلامی یعنی چه؟#
به نوشتهٔ کتاب، جمهوری اسلامی دو پایه دارد: قانونهایی که در کشور اجرا میشود اسلامی است، و مردم در گرداندن کشور و برگزیدن افراد شایسته برای حکومت سهم دارند.
یک راه ساده برای به خاطر سپردن: واژهٔ «جمهوری» به سهم مردم و رأی آنها اشاره دارد و واژهٔ «اسلامی» به قانونهایی که اجرا میشود.
قبل از ادامه، حدس بزن: بعد از انقلاب، مردم برای نوشتن مهمترین قانون کشور چه کاری کردند؟ (فکر کن: کسانی را انتخاب کردند یا خود حکومت بیخبر نوشت؟)
قانون اساسی چیست؟#
قانون اساسی بالاترین قانون یک کشور است؛ شیوهٔ گرداندن کشور را همین قانون تعیین میکند.
جواب حدس: کتاب میگوید مردم ایران بعد از انقلاب افراد شایستهای را انتخاب کردند تا قانون اساسی کشور را بنویسند. هر قانون دیگر باید با قانون اساسی جور باشد؛ برای همین به آن مهمترین قانون میگویند.
قوای سهگانه چیست؟#
حکومت کارهایش را میان سه بخش بزرگ، به نام «قوه»، پخش کرده تا بهتر از پسشان بربیاید؛ هر قوه سهمی از مسئولیتها را دارد: قوهٔ مقننه، قوهٔ مجریه و قوهٔ قضائیه. به این سه، «قوای سهگانه» میگویند.
نام هر قوه کارش را میگوید: «مقننه» از «تقنین» یعنی قانونگذاری، «مجریه» از «اجرا» و «قضائیه» از «قضا» یعنی داوری میان مردم.
مثل اردوی ما: یک بخش قاعده مینویسد، یک بخش کارها را اجرا میکند و یک بخش اختلاف را بررسی میکند. در نمودار کتاب هم چیزی که زیر هر قوه آمده این است: زیر قوهٔ مقننه مجلس شورای اسلامی و شورای نگهبان، زیر قوهٔ مجریه رئیسجمهور و وزیران، و زیر قوهٔ قضائیه رئیس قوهٔ قضائیه و دادگاهها و دادسراها.
رهبری در این ساختار چه نقشی دارد؟#
به نوشتهٔ کتاب، مقام رهبری کار هر سه قوه را زیر نظر دارد و راهشان را نشان میدهد؛ کتاب این دو کار را «نظارت» و «هدایت» مینامد.
کتاب میگوید طبق قانون اساسی، رهبری جامعه به عهدهٔ یک فقیه است؛ فقیه کسی است که احکام دین اسلام را بهخوبی میشناسد. کتاب ویژگیهایی را هم برای رهبر برمیشمارد: آگاه به مسائل زمان و اوضاع جامعه، دانا، عادل و شجاع، و پیرو دستورهای اسلام. کتاب همچنین از نخستین رهبر انقلاب نام میبرد و میگوید پس از درگذشت او در سال ۱۳۶۸ رهبر بعدی انتخاب شد. همکلاس نام صاحبان مقامها را نمیآورد و فقط ساختار و نقشها را توضیح میدهد.
مثال ۱. قانون اساسی چه کاری میکند؟
- مهمترین قانون کشور است.
- روش ادارهٔ کشور را در آن مشخص کردهاند.
- پس قانون اساسی مشخص میکند کشور چطور اداره شود.
مثال ۲. در نمودار کتاب، «شورای نگهبان» زیر کدام قوه آمده است؟
- در شکل ۲، زیر هر قوه نام بخشها و افرادش نوشته شده است.
- «شورای نگهبان» کنار «مجلس شورای اسلامی» و زیر قوهٔ مقننه آمده است.
- جواب: قوهٔ مقننه. پس مقننه فقط مجلس نیست؛ در نمودار کتاب دو بخش زیر آن آمده است.
راه دوم. بهجای حفظ کردن جای هر بخش در نمودار، از کار آن بپرس: بخشی که با قانونگذاری سروکار دارد زیر مقننه است، بخشی که کارها را اجرا میکند زیر مجریه و بخشی که داوری میکند زیر قضائیه. نگاه به نمودار سریعتر است، ولی پرسیدن از کار وقتی نمودار جلوی چشمت نیست به کارت میآید.
تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۳ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
در قوای سهگانه، هر قوه چه کاری دارد؟ در یک جمله برای هر کدام بنویس.
چرا گفته میشود قانون اساسی «مهمترین قانون» است؟
در نمودار کتاب، زیر هر قوه چه بخشها یا افرادی آمده است؟ برای هر قوه یکی بنویس.
اشتباههای رایج ۳
اشتباهقوای سهگانه یعنی سه نفر که کشور را اداره میکنند.
قوه یک شخص نیست، بخشی از حکومت با وظایف مشخص است. هر قوه افراد و نهادهای مختلفی دارد.
درستقوه یعنی یک بخش از حکومت با مسئولیتهای ویژه.
اشتباهقانون اساسی همان قانونهایی است که مجلس هر سال تصویب میکند.
قانون اساسی مهمترین قانون کشور است و روش ادارهٔ کشور را مشخص میکند؛ قانونهای دیگر با آن جور هستند.
درستقانون اساسی با قانونهای معمولی فرق دارد.
اشتباهرهبری چهارمین قوه است و در کنار سه قوه قرار دارد.
کتاب میگوید رهبری بر فعالیتهای هر سه قوه نظارت دارد و آنها را هدایت میکند؛ پس در نمودار بالای آنهاست.
درستدر نمودار کتاب، رهبری بالای سه قوه است.
فراتر از کتابتقسیم کار در همهجابرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
ایدهٔ تقسیم کار بین چند بخش فقط مال حکومت نیست. مدرسهٔ تو هم مدیر، معاون و معلم دارد؛ شهرداری، بیمارستان و شرکتها هم همینطور. وقتی یک بخش بزرگ را به چند بخش با وظیفهٔ روشن تقسیم کنیم، هر بخش فقط روی کار خودش تمرکز میکند و مسئولیتش معلوم است. همین ایده در برنامهنویسی هم هست: یک برنامهٔ بزرگ را به چند تابع و بخش کوچک تقسیم میکنند. در دورهٔ آیرو که برنامهنویسی را با ربات یاد میگیری، میبینی ربات هم برای دیدن، تصمیم گرفتن و حرکت کردن بخشهای جدا دارد. اگر دوست داری، ساختار مدرسهٔ خودت را مثل شکل ۲ روی کاغذ بکش و ببین هر کس چه وظیفهای دارد.
بخش ۳قوهٔ مقننه و مجریه و قضائیه
این درس: صفحههای ۵۵ تا ۵۶ کتاب درسی
یادت هست؟#
-
قوای سهگانه کداماند؟
-
چه کسی بر کار سه قوه نظارت دارد و آنها را هدایت میکند؟
جواب: ۱. مقننه، مجریه و قضائیه. ۲. مقام رهبری، طبق نوشتهٔ کتاب.
قوهٔ مقننه چه کار میکند؟#
قوهٔ مقننه قانون میگذارد؛ یعنی مقررات و قوانین را تعیین و تصویب میکند.
کتاب میگوید هر گروهی، حتی یک اردو، قاعدههایی لازم دارد. برای ادارهٔ یک کشور هم باید دربارهٔ فعالیتهای مختلف مقررات و قوانینی باشد؛ مثلاً اینکه از درآمد سال کشور چقدر برای آموزش و پرورش بماند یا جوانان چه مدت سربازی بروند. به نوشتهٔ کتاب، در کشور ما قوهٔ مقننه وظیفهٔ قانونگذاری را به عهده دارد و نمایندگان مجلس شورای اسلامی هر چهار سال یک بار با رأی مردم انتخاب میشوند.
قوهٔ مجریه چه کار میکند؟#
کار قوهٔ مجریه این است که قانونها را عملی کند و برای آسایش و پیشرفت مردم امکانات بسازد و فراهم کند.
قوهٔ مجریه همان دولت است. دولت از رئیسجمهور و هیئت وزیران تشکیل شده و رئیسجمهور هر چهار سال یک بار با رأی مردم انتخاب میشود. دولت کارهای زیادی میکند: ساختن جاده و پل و بیمارستان، کمک به کشاورزی و صنعت، فراهم کردن امکانات آموزش و بهداشت و درمان، صادرات و واردات، روابط با کشورهای دیگر و حفظ امنیت مردم.
قوهٔ قضائیه چه کار میکند؟#
قوهٔ قضائیه مراقب است قانونها درست اجرا شوند و در دادگاهها به دعوا و شکایت مردم رسیدگی میکند.
نظارت یعنی مراقبت و دیدن اینکه کار درست انجام میشود. اگر جایی قانون رعایت نشود، قوهٔ قضائیه به آن رسیدگی میکند. این قوه از راه دادگاهها هم میان مردم داوری میکند.
قبل از ادامه، حدس بزن: «تصویب یک قانون دربارهٔ حداقل سن برای رانندگی» کار کدام قوه است؟ مقننه، مجریه یا قضائیه؟
جواب حدس: مقننه، چون تصویب قانون کار قوهٔ قانونگذار است.
| قوه | چه کار میکند؟ | نشانهٔ تشخیص در خبر |
|---|---|---|
| مقننه | قانون مینویسد و تصویب میکند | «تصویب شد»، «بررسی قانون» |
| مجریه | قانون را اجرا میکند و خدمت و امکانات فراهم میکند | «ساخته میشود»، «افتتاح شد»، یا کاری که رئیسجمهور یا یک وزیر انجام میدهد |
| قضائیه | نظارت بر اجرای درست قانون و رسیدگی به اختلاف | «اختلاف»، «شکایت»، «دادگاه» |
مثال ۱. «ساختن یک پل جدید در شهر» کار کدام قوه است؟
- ساختن پل خدمت به مردم و امکانات است.
- این کار «تأمین رفاه و پیشرفت» است و دولت انجامش میدهد.
- جواب: قوهٔ مجریه.
مثال ۲. «دو همسایه سر دیوار حیاط اختلاف دارند و به دادگاه رفتهاند» کار کدام قوه است؟
- این یک اختلاف بین دو نفر است.
- رسیدگی به اختلاف مردم از راه دادگاه کار قوهٔ قضائیه است.
- جواب: قوهٔ قضائیه.
راه دوم. برای تشخیص قوه میتوانی به فعل خبر نگاه کنی (تصویب = مقننه، اجرا = مجریه، رسیدگی = قضائیه)، یا از خودت بپرسی «قانون مینویسد، اجرا میکند یا اختلاف حل میکند؟». فعل خبر سریعتر است و پرسش وقتی خبر دو جور فهمیده میشود کمک میکند.
جواب فعالیتها و کاربرگهٔ ۹ در همین درس آمده است: جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۵۶.
جواب تمرینهای کتاب
اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسشها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.
جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۵۶
پرسش ۱ (فعالیت ۳)هماکنون رئیسجمهور ما چه کسی است؟ وزیر آموزش و پرورش کیست؟ جستوجو کن.
پاسخ را ببین
نامهای مسئولان با انتخابات و انتصابها عوض میشود، برای همین اینجا نمینویسیم تا درس کهنه نشود. برای پیدا کردن: از بزرگترها بپرس، در پایگاه رسمی دولت جستوجو کن یا خبر تازه را در یک خبرگزاری معتبر ببین و نام و سمت را در دفترت بنویس. دقت کن که طبق نمودار کتاب، رئیسجمهور و وزیران (از جمله وزیر آموزش و پرورش) در قوهٔ مجریهاند و هیئت وزیران را با هم میسازند. اگر بیرون از ایران زندگی میکنی، این فعالیت برایت اختیاری است؛ میتوانی همین جستوجو را برای رئیس دولت و وزیر آموزش کشور خودت بکنی.
پرسش ۲ (فعالیت ۴)در یک روزنامه خبری دربارهٔ مجلس شورای اسلامی یا دولت پیدا کن، جدا کن و به کلاس ببر.
پاسخ را ببین
روزنامه یا پایگاه خبری را باز کن و خبری را انتخاب کن که کار مجلس (مثل تصویب یا بررسی یک قانون) یا کار دولت (مثل ساختن یا افتتاح یک طرح) را میگوید. خبر را ببر و بگو کدام قوه است و چرا. نمونهٔ ساختگی: «ساخت یک پل تازه در شهر شروع شد» که چون ساختن امکانات است کار قوهٔ مجریه است؛ «مجلس طرح تازهای را دربارهٔ ایمنی مدرسهها بررسی کرد» کار قوهٔ مقننه است. خبر را از یک منبع معتبر بردار و نظر شخصی خودت را به آن اضافه نکن. اگر بیرون از ایران زندگی میکنی، این فعالیت برایت اختیاری است: میتوانی خبری دربارهٔ پارلمان یا دولت کشور محل زندگیات پیدا کنی و همینطور بگویی کار قانونگذاری است یا اجرا.
پرسش ۳ (فعالیت ۵: کاربرگهٔ ۹ (صفحهٔ ۶۴)، پرسش ۱)با همفکری همگروهیهایت نمودار را کامل کن: رهبری در بالا و زیرش سه قوه.
پاسخ را ببین
نمودار کاربرگه همان نمودار صفحهٔ ۵۳ است: «رهبری» در بالا و سه جعبه زیر آن. جعبهٔ سمت راست را کتاب خودش با «قوهٔ مقننه» پر کرده؛ جعبهٔ وسط را با «قوهٔ مجریه» و جعبهٔ سمت چپ را با «قوهٔ قضائیه» پر کن، به همان ترتیبی که در نمودار صفحهٔ ۵۳ آمده است. دلیل: حکومت به سه قوه تقسیم شده و رهبری بر هر سه نظارت دارد؛ شکل ۲ همین درس همین نمودار را با بخشهای زیر هر قوه نشان میدهد.
پرسش ۴ (فعالیت ۵: کاربرگهٔ ۹ (صفحهٔ ۶۴)، پرسش ۲)هر کدام از پنج خبر کاربرگه مربوط به فعالیتهای کدام قوه است؟
پاسخ را ببین
۱) خبر تصویب قانون مالیات شرکتها: قوهٔ مقننه، چون تصویب قانون کار قانونگذار است. ۲) خبر افتتاح کارخانهٔ فولاد به دست رئیسجمهور: قوهٔ مجریه، چون رئیسجمهور در قوهٔ مجریه است و افتتاح یک کارخانه کار اجرایی و برای پیشرفت کشور است. ۳) خبر اختلاف آقای سعیدی با یک نفر بر سر قرارداد خرید زمین: قوهٔ قضائیه، چون رسیدگی به اختلاف مردم از راه دادگاه کار این قوه است. ۴) خبر وزیر راه دربارهٔ ساختن خط آهن سریعالسیر: قوهٔ مجریه (این یکی را کتاب خودش نوشته است)، چون وزیر عضو هیئت وزیران است و ساختن راهآهن کار اجرایی است. ۵) خبر بررسی قوانین تازهٔ راهنمایی و رانندگی در مجلس: قوهٔ مقننه، چون مجلس قانون را بررسی و تصویب میکند.
تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۳ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
دو کار دولت بنویس که برای مردم خدمت است.
برای هر خبر قوه را بنویس: (الف) تصویب قانونی دربارهٔ ایمنی کودکان؛ (ب) ساخت پارک تازه در محله؛ (پ) حکم دادگاه برای حل یک اختلاف.
چرا بین کسی که قانون مینویسد و کسی که اجرایش میکند فرق میگذاریم؟
اشتباههای رایج ۳
اشتباهقوهٔ مجریه یعنی کسی که قانون مینویسد.
مجریه یعنی اجراکننده، یعنی قانون را اجرا میکند. نوشتن قانون کار مقننه است.
درستمقننه قانون مینویسد و مجریه اجرا میکند.
اشتباهقوهٔ قضائیه فقط پلیس است.
کتاب میگوید قضائیه بر اجرای درست قوانین نظارت میکند و از راه دادگاهها به اختلافها و شکایتها رسیدگی میکند.
درستقضائیه: نظارت و رسیدگی به اختلافها.
اشتباهرئیسجمهور و نمایندگان مجلس را مقام رهبری انتخاب میکند.
کتاب میگوید رئیسجمهور و نمایندگان مجلس هر چهار سال یک بار با رأی مردم انتخاب میشوند.
درسترئیسجمهور و نمایندگان: با رأی مردم، هر چهار سال.
فراتر از کتابخبر را چطور بخوانیم؟برای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
وقتی خبری میخوانی، میتوانی با نگاه به فعل آن بفهمی درباره کدام بخش حکومت است: «تصویب شد» یعنی قانونگذاری، «ساخته میشود» یعنی اجرا و «رسیدگی کرد» یعنی قضا. روزنامهنگارها خبر را از منبع معتبر میگیرند و رأی شخصی را در آن نمیآورند؛ تو هم وقتی فعالیت ۴ را انجام میدهی، همین کار را بکن. امروز برنامههای کامپیوتری و هوش مصنوعی میتوانند هزاران خبر را بخوانند و آنها را دستهبندی کنند؛ مثلاً بگویند هر خبر دربارهٔ کدام موضوع است. ولی آنها هم گاهی اشتباه میکنند و باید آدمها نتیجه را بررسی کنند. اگر دوست داری، پنج خبر نامرتبط را از یک منبع معتبر بردار و هر کدام را با کلمهٔ کلیدیاش دستهبندی کن.
بخش ۴به کار ببندیم و کاربرگهها
این درس: صفحههای ۵۷ تا ۶۴ کتاب درسی
یادت هست؟#
-
در نمودار ستونی، ستون بلندتر یعنی عدد بزرگتر یا کوچکتر؟
-
در یک جدول مقایسه، دو چیز را با چه چیزی با هم میسنجیم؟
جواب: ۱. عدد بزرگتر. ۲. با چند ویژگی مشترک که برای هر دو ستون یا ردیف جدا مینویسیم.
کاربرگه چه کار میکند؟#
کاربرگه برگهای است که با آن همان چیزی را که خواندهای عملی میکنی: میشماری، نمودار میکشی، جدول پر میکنی یا نقشه را برچسب میزنی.
این بخش شامل «به کار ببندیم» (صفحهٔ ۵۷) و هفت کاربرگه (۳ تا ۹) است. هر کاربرگه را فعالیتی در یکی از درسهای قبل فرستاده است؛ برای همین جوابش در همان درس آمده. جدول زیر نشان میدهد هر کدام چه مهارتی تمرین میدهد و جوابش کجاست:
| کاربرگه | موضوع و مهارت | جواب |
|---|---|---|
| ۳ | جمعیت مدرسهٔ ما؛ نمودار ستونی | جمعیت ایران |
| ۴ | تشکیل یک رود؛ برچسب زدن روی شکل | منابع آب ایران |
| ۵ | مواد اولیهٔ کارخانهها؛ دستهبندی | نواحی صنعتی |
| ۶ | بازدید از یک کارخانه؛ عوامل تولید | نواحی صنعتی |
| ۷ | رفتوآمد به مدرسه؛ شمارش و نمودار | راهها (۱) |
| ۸ | مقایسهٔ وسایل حملونقل؛ جدول مقایسه | راهها (۲) |
| ۹ | چه کسانی کشور را اداره میکنند؛ نمودار و دستهبندی | همین درس |
جوابهای «به کار ببندیم» صفحهٔ ۵۷ هم در همین درس است: جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۵۷.
مهارت ۱: از شمارش تا نمودار#
یک نظرسنجی سادهٔ ساختگی را ببین. از ۱۵ نفر پرسیدیم برای رفتن به مدرسه از چه وسیلهای استفاده میکنند. اول شمردیم، بعد نمودار کشیدیم.
قبل از ادامه، حدس بزن: در این نظرسنجی بیشتر آدمها با چه وسیلهای به مدرسه میروند؟
جواب حدس: پیاده، چون بلندترین میله مال پیاده است (۵ نفر).
مراحل ساختن نمودار از شمارش:
- هر پاسخ را با یک خط بشمار (هر پنجتا را در یک گروه بگذار).
- شمارش هر وسیله را بنویس.
- جمع را با کل نفرها کنترل کن: ۵ + ۴ + ۲ + ۲ + ۱ + ۱ = ۱۵.
- برای هر وسیله یک میله به اندازهٔ شمارشش بکش.
- از روی میلهها نتیجه بگیر.
مثال ۱. چند نفر پیاده نمیآیند؟
اول تخمین بزن: حدوداً چقدر میشود؟ از ۱۵ نفر، ۵ نفر پیادهاند؛ باقی تقریباً ۱۰ نفر است.
- کل ۱۵ و پیاده ۵ است.
- ۱۵ − ۵ = ۱۰.
- ۱۰ نفر پیاده نمیآیند. با حدسمان میخواند؟ بله، ۱۰ بود.
مثال ۲. بیشترین و کمترین شمارش چقدر با هم فرق دارند؟
- بیشترین ۵ (پیاده) و کمترین ۱ (مترو و دوچرخه).
- ۵ − ۱ = ۴.
- فرقشان ۴ نفر است.
راه دوم. شمردن با «خط و پنجتا»: برای هر پنج نفر یک خط میکشی که چهار خط را قطع میکند. این راه برای ۱۵ نفر سریعتر از شمردن یکیک است.
مهارت ۲: از ماده تا کالا#
برای دستهبندی در کاربرگهٔ مواد اولیه، به ترتیب فکر کن: مادهٔ اولیه چیزی است که وارد کارخانه میشود و کالا چیزی است که بیرون میآید. پنبه ← نخ ← پارچه ← لباس: هر بار خروجی یک کارخانه ورودی کارخانهٔ بعدی میشود. شیر ← پنیر، چوب ← کاغذ و آرد ← نان نمونههای سادهاند.
مهارت ۳: خواندن نمودار سازمانی#
نمودار سازمانی (مثل شکل ۲) را از بالا به پایین بخوان: بالاترین جعبه ناظر است و جعبههای زیر آن بخشهاییاند که هر کدام کاری دارند. خطها نشان میدهند چه چیزی به چه چیزی وصل است.
مهارت ۴: جدول مقایسه#
در جدول مقایسه، هر ردیف یک چیز و هر ستون یک ویژگی است. مثلاً دوچرخه و اتوبوس را از نظر سرعت، هزینه و آلودگی هوا مقایسه کن و در هر خانه یک کلمه یا یک نشانه بنویس. بعد نتیجه بگیر: هر وسیله برای کدام سفر مناسبتر است؟
جواب تمرینهای کتاب
اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسشها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.
جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۵۷
پرسش ۱ (به کار ببندیم ۱ (الف، ب))با جدول مصرف آب خانگی در یک روز، بیشترین و کمترین مصرف را پیدا کن و سه پیشنهاد برای صرفهجویی بده.
پاسخ را ببین
این فعالیت دربارهٔ آب است و فعالیت ۱۰ صفحهٔ ۳۳ آن را فرستاده؛ جواب کامل در درس ۶ آمده است: جواب «به کار ببندیم ۱» در درس ۶.
پرسش ۲ (به کار ببندیم ۲)یکی از دو فعالیت را انجام بده: پوستر دربارهٔ مصرف نادرست آب یا نمایش چرخهٔ آب.
پاسخ را ببین
این فعالیت هم همان درس آب است و جوابش در درس ۶ آمده است: جواب «به کار ببندیم ۲» در درس ۶.
پرسش ۳ (به کار ببندیم ۳)همراه معلم از یک رود، یک سد یا یک مرکز تصفیهٔ آب نزدیک محل زندگیات بازدید کن و گزارشی از آن بنویس.
پاسخ را ببین
گزارش خوب چند بخش دارد: ۱) کجا رفتیم، چه روزی و با چه کسی؛ ۲) چه دیدیم؛ ۳) آب آنجا از کجا میآید و به چه کاری میرسد؛ ۴) چه چیزهایی آب را آلوده یا هدر میکند؛ ۵) ما چه کاری میتوانیم بکنیم. چیزهایی که هنگام بازدید به آنها نگاه کن: پشت سد آب رود جمع و ذخیره میشود و از آن برای آب آشامیدنی شهرها، آبیاری کشاورزی و گاهی ساختن برق استفاده میکنند؛ در مرکز تصفیه، آب رود یا سد در چند مرحله از گلولای و آلودگی پاک میشود تا برای نوشیدن سالم شود؛ کنار رود هم ببین آیا زباله یا فاضلاب به آن میریزد. نمونهٔ پاسخ (ساختگی): «روز سهشنبه با معلم به مرکز تصفیهٔ آب شهر رفتیم. دیدیم آب رود اول در حوضچههای بزرگ میماند تا گلولایش تهنشین شود و بعد صاف و ضدعفونی میشود. فهمیدم هر لیتری که هدر میدهیم، یک لیتر آبی است که اینهمه کار رویش انجام شده.» ایمنی: بازدید فقط با معلم یا یک بزرگتر، و دور از لبهٔ آب. اگر بیرون از ایران زندگی میکنی یا بازدید برایت ممکن نیست، این فعالیت برایت اختیاری است: میتوانی دربارهٔ اینکه آب لولهکشی شهرت از کجا میآید از بزرگترها بپرسی یا جستوجو کنی و همین پنج بخش را بنویسی.
پرسش ۴ (به کار ببندیم ۴)اگر همیار پلیس راه باشی و خانوادهای بخواهد به سفر برود، چه توصیههایی میکنی؟
پاسخ را ببین
این فعالیت دربارهٔ ایمنی جاده است و جوابش در درس ۸ آمده: جواب «به کار ببندیم ۴» در درس ۸.
جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۵۸
پرسش ۱ (کاربرگهٔ ۳ (صفحهٔ ۵۸))جواب کاربرگهٔ ۳ (نمودار جمعیت مدرسه) کجا آمده است؟
پاسخ را ببین
این کاربرگه را فعالیت ۴ صفحهٔ ۲۴ فرستاده است، پس جوابش در درس ۵ آمده است: جواب کاربرگهٔ ۳ در درس ۵.
جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۵۹
پرسش ۱ (کاربرگهٔ ۴ (صفحهٔ ۵۹))جواب کاربرگهٔ ۴ (برچسب زدن روی شکل رود) کجا آمده است؟
پاسخ را ببین
این کاربرگه را فعالیت ۵ صفحهٔ ۳۰ فرستاده است، پس جوابش در درس ۶ آمده است: جواب کاربرگهٔ ۴ در درس ۶.
جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۶۰
پرسش ۱ (کاربرگهٔ ۵ (صفحهٔ ۶۰))جواب کاربرگهٔ ۵ (جور کردن مواد اولیه و کالا) کجا آمده است؟
پاسخ را ببین
این کاربرگه را فعالیت ۱ صفحهٔ ۳۴ فرستاده است، پس جوابش در درس ۷ آمده است: جواب کاربرگهٔ ۵ در درس ۷.
جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۶۱
پرسش ۱ (کاربرگهٔ ۶ (صفحهٔ ۶۱))جواب کاربرگهٔ ۶ (عوامل تولید) کجا آمده است؟
پاسخ را ببین
این کاربرگه را فعالیت ۳ صفحهٔ ۳۵ فرستاده است، پس جوابش در درس ۷ آمده است: جواب کاربرگهٔ ۶ در درس ۷.
جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۶۲
پرسش ۱ (کاربرگهٔ ۷ (صفحهٔ ۶۲))جواب کاربرگهٔ ۷ (نظرسنجی و نمودار رفتوآمد) کجا آمده است؟
پاسخ را ببین
این کاربرگه را فعالیت ۵ صفحهٔ ۴۱ فرستاده است، پس جوابش در درس ۸ آمده است: جواب کاربرگهٔ ۷ در درس ۸.
جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۶۳
پرسش ۱ (کاربرگهٔ ۸ (صفحهٔ ۶۳))جواب کاربرگهٔ ۸ (راه، وسیله و خوبیها و بدیها) کجا آمده است؟
پاسخ را ببین
این کاربرگه را فعالیت ۶ صفحهٔ ۵۰ فرستاده است، پس جوابش در درس ۹ آمده است: جواب کاربرگهٔ ۸ در درس ۹.
جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۶۴
پرسش ۱ (کاربرگهٔ ۹ (صفحهٔ ۶۴))جواب کاربرگهٔ ۹ (نمودار قوا و پنج خبر) کجا آمده است؟
پاسخ را ببین
این کاربرگه را فعالیت ۵ صفحهٔ ۵۶ فرستاده است، پس جوابش در همین درس، در بخش صفحهٔ ۵۶، آمده است: جواب کاربرگهٔ ۹ در صفحهٔ ۵۶.
تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۳ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
از ۲۰ نفر پرسیدند کدام میوه را بیشتر دوست دارند: سیب ۷، پرتقال ۵، موز ۶ و انگور ۲. جمع را کنترل کن و بگو بیشترین و کمترین چیست.
دو مادهٔ اولیه و یک کالا برای نان بنویس.
یک جدول مقایسه برای پیادهروی و دوچرخه با سه ستون (سرعت، هزینه، آلودگی هوا) بساز و پر کن.
اشتباههای رایج ۳
اشتباهدر نمودار نظرسنجی جمع میلهها لازم نیست با کل نفرها برابر باشد.
اگر برابر نباشد، یا کسی را نشمردهای یا دوبار شمردهای. کنترل جمع اشتباه را پیدا میکند.
درستجمع شمارشها همیشه باید برابر کل نفرها باشد.
اشتباهنمودار ستونی را میشود بدون شمارهٔ محور کشید.
بدون محور نمیدانی هر میله چند نفر است؛ باید عددها را روی محور یا بالای میله بنویسی.
درستمحور و عدد به نمودار معنی میدهند.
اشتباهدر نمودار سازمانی هر خط یعنی «دوست است».
خط نشان میدهد چه چیزی به چه چیزی وصل است و چه کسی بر چه بخشی نظارت دارد، نه دوستی.
درستخطها رابطهٔ وظیفهها را نشان میدهند.
فراتر از کتابداده و نمودار در زندگیبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
همین مهارتهایی که با کاربرگهها تمرین کردی، در کار دانشمندان داده هم به کار میرود: آنها اول میشمارند یا اندازه میگیرند، بعد در جدول و نمودار میگذارند و بعد نتیجه میگیرند. کامپیوترها میتوانند میلیونها عدد را در چند ثانیه بشمارند و نمودار بکشند؛ برنامههای هوش مصنوعی روی همین جدولها الگو پیدا میکنند، مثلاً میگویند ساعت چند خیابان شلوغتر است. ولی همیشه یک نفر باید بپرسد «آیا عددها درستاند؟ آیا جمعها با هم میخوانند؟». کنترل جمع، که در مهارت ۱ دیدی، یکی از سادهترین راههای پیدا کردن اشتباه است. اگر دوست داری، از خانوادهات بخواه یک نظرسنجی کوچک بسازید، مثلاً «هر کس چه ورزشی را دوست دارد»، و نتیجه را در یک نمودار بکشید.
آزمون درس ۱۰
۱۴ سؤال از همهٔ درسها، ۲۰ دقیقه.
پرسشهای رایج
کشور ما چگونه اداره میشود؟
به نوشتهٔ کتاب، حکومت کشور ما جمهوری اسلامی است. برای انجام بهتر وظایفش به سه قوه تقسیم شده: مقننه که قانون میگذارد، مجریه که قانون را اجرا میکند و قضائیه که بر اجرای درست قانون نظارت میکند و به اختلافها رسیدگی میکند؛ و مقام رهبری بر هر سه نظارت دارد.
قوای سهگانه چیست و هر قوه چه کاری میکند؟
قوای سهگانه مقننه، مجریه و قضائیهاند. مقننه قانون را تعیین و تصویب میکند، مجریه آن را اجرا و امکانات فراهم میکند، و قضائیه نظارت و رسیدگی به اختلاف را به عهده دارد.
رهبری در قوای سهگانه چه نقشی دارد؟
به نوشتهٔ کتاب، مقام رهبری بر کار هر سه قوه (مقننه، مجریه و قضائیه) نظارت دارد و آنها را هدایت میکند؛ برای همین در نمودار کتاب بالای سه قوه آمده است. کتاب میگوید طبق قانون اساسی رهبری به عهدهٔ یک فقیه آگاه به مسائل زمان است.
قانون اساسی چیست؟
قانون اساسی بالاترین قانون یک کشور است و شیوهٔ گرداندن کشور را تعیین میکند؛ قانونهای دیگر باید با آن جور باشند. به نوشتهٔ کتاب، پس از پیروزی انقلاب اسلامی مردم ایران افراد شایستهای را برگزیدند تا قانون اساسی را بنویسند.
جواب کاربرگهٔ ۹ (چه کسانی کشور ما را اداره میکنند؟) چیست؟
کاربرگهٔ ۹ را فعالیت ۵ صفحهٔ ۵۶ فرستاده است؛ جوابش، شامل کامل کردن نمودار و دستهبندی پنج خبر، در همین صفحه زیر «جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۵۶» در درس «قوهٔ مقننه و مجریه و قضائیه» آمده است.
جواب کاربرگههای ۳ تا ۸ کجاست؟
هر کاربرگه را فعالیتی در درس خودش فرستاده است و جوابش آنجاست: ۳ در درس ۵، ۴ در درس ۶، ۵ و ۶ در درس ۷، ۷ در درس ۸ و ۸ در درس ۹. جدولی با پیوند هر کدام در بخش «به کار ببندیم و کاربرگهها» همین صفحه است.
برای عمیقتر یاد گرفتن
فصلهای دیگر مطالعات اجتماعی پنجم دبستان: فصل ۱، من با دیگران ارتباط برقرار میکنم، فصل ۲، احساسات ما، فصل ۳، همدلی با دیگران، فصل ۴، من عضو گروه هستم، فصل ۵، جمعیت ایران، فصل ۶، منابع آب ایران، فصل ۷، نواحی صنعتی مهم ایران، فصل ۸، راهها و حملونقل (۱)، فصل ۹، راهها و حملونقل (۲)، فصل ۱۱، کشورهای همسایه، فصل ۱۲، حرکتهای زمین، فصل ۱۳، زندگی در نواحی مختلف جهان، فصل ۱۴، بازگشت از سفر حج، فصل ۱۵، مدینه، شهر پیامبر (ص)، فصل ۱۶، سفر به کربلا (۱)، فصل ۱۷، سفر به کربلا (۲)، فصل ۱۸، ایرانیان مسلمان حکومت تشکیل میدهند، فصل ۱۹، وزیران کاردان، شهرهای آباد، فصل ۲۰، کشورگشایان بیرحم، فصل ۲۱، بازسازی ویرانهها
