بخش ۱کشورهای همسایه و نقشهخوانی
این درس: صفحههای ۶۶ تا ۶۷ کتاب درسی
یادت هست؟#
-
به کسی که خانهاش کنار خانهٔ توست چه میگویند؟
-
اگر رو به شمال بایستی، شرق دست راستت است یا دست چپت؟
جواب: ۱. همسایه. ۲. دست راست؛ وقتی رو به شمال هستی، شرق راستت و غرب چپت است.
کشورهای همسایه یعنی چه؟#
همسایه یعنی کسی که نزدیک تو زندگی میکند. خانهها همسایه دارند، شهرها هم، و کشورها هم.
در این درس، همسایهٔ ایران یعنی کشوری که با ایران مرز خشکی مشترک دارد. از هر کدام میشود بدون سوار شدن بر کشتی، فقط از راه زمین، به ایران رسید.
ایران چند کشور همسایه دارد؟#
ایران از راه خشکی هفت کشور همسایه دارد. در شکل ۱ ایران و همسایههایش را ببین و بشمارشان.
قبل از ادامه، حدس بزن: بزرگترین همسایهٔ ایران از نظر مساحت کدام است؟ ترکیه، پاکستان یا ترکمنستان؟
جواب را کمی پایینتر میخوانی. اول ببین همسایهها کجا هستند:
نقشه را با جهتها بخوان. هر همسایه در یک سمت ایران است:
| جهت نسبت به ایران | کشورها |
|---|---|
| شمال | ارمنستان و جمهوری آذربایجان (گوشهٔ شمال غربی)، ترکمنستان (گوشهٔ شمال شرقی) |
| شرق | افغانستان و پاکستان |
| غرب | ترکیه و عراق |
ایران در شمال و جنوب هم به آب میرسد: در شمال دریای خزر و در جنوب خلیج فارس و دریای عمان. از میان همسایههای خشکی فقط دو کشور به دریای خزر میرسند: ترکمنستان و جمهوری آذربایجان. تنها همسایهای که به دریای عمان میرسد پاکستان است. ارمنستان به هیچ دریایی راه ندارد.
کشورهای دیگری هم هستند، مثل عربستان، کویت، قطر، بحرین، امارات و عمان، که آنسوی آبهای جنوب ایراناند. آنها مرز خشکی با ایران ندارند و در شکل ۱ بینام ماندهاند. این کشورها و کشورهای آنسوی دریای خزر (مثل روسیه و قزاقستان) از راه آب با ایران همسایهاند، ولی کتاب در این درس فقط همسایههای خشکی را میشمارد.
راهنمای نقشه چیست؟#
راهنمای نقشه جدول کوچکی است که میگوید هر نشانهٔ روی نقشه یعنی چه. مثلاً در نقشههای کتاب یک نقطه یعنی شهر، یک مربع یعنی پایتخت، خط آبی یعنی رود و رنگ نارنجی یعنی کوه. نقشهٔ ما هم نشانه دارد: دایرهای که عدد دارد شمارهٔ یک کشور است و زیر شکل میبینی هر شماره کدام کشور است.
نقشهخوان خوب سه کار میکند:
- عنوان را میخواند تا بداند نقشه دربارهٔ چیست.
- پیکان شمال را پیدا میکند. در بیشتر نقشهها بالا شمال است، پایین جنوب، راست شرق و چپ غرب؛ ولی گاهی نقشه میچرخد، پس همیشه به پیکان نگاه کن.
- راهنما را میخواند و بعد نامها را.
مثال ۱. ترکیه نسبت به ایران در کدام جهت است؟
- در شکل ۱ پیکان شمال به بالاست.
- ایران را پیدا میکنیم و به سمت چپ نگاه میکنیم؛ ترکیه آنجاست.
- چپ نقشه غرب است، پس ترکیه در غرب ایران است.
جدول کشورهای همسایه#
مساحت، جمعیت و پایتخت هفت همسایه را در جدول میبینی. اینها «عددهای جدول کتاب» هستند و ما هم با همین عددها حساب میکنیم. کتاب سال این عددها را نمینویسد و جمعیت هر کشور با گذشت سالها عوض میشود؛ پس آنها را برآورد بدان، نه عدد قطعی.
| کشور | مساحت (کیلومتر مربع) | جمعیت (میلیون نفر) | پایتخت |
|---|---|---|---|
| ترکمنستان | ۴۸۸٬۱۰۰ | ۶٫۳ | عشقآباد |
| جمهوری آذربایجان | ۸۶٬۶۰۰ | ۱۰٫۱ | باکو |
| ارمنستان | ۲۹٬۸۰۰ | ۲٫۷ | ایروان |
| عراق | ۴۳۸٬۳۱۷ | ۴۳٫۵ | بغداد |
| پاکستان | ۷۹۶٬۰۹۵ | ۲۳۱٫۴ | اسلامآباد |
| افغانستان | ۶۵۲٬۰۰۰ | ۴۰٫۱ | کابل |
| ترکیه | ۷۸۳٬۳۵۶ | ۸۴٫۷ | آنکارا |
نمودار میلهای مساحتها را یکجا نشان میدهد:
جواب حدس: پاکستان با ۷۹۶٬۰۹۵ کیلومتر مربع. ترکیه با ۷۸۳٬۳۵۶ خیلی نزدیک آن است. کتاب میگوید ایران از همهٔ همسایههایش پهناورتر است؛ مساحت ایران حدود ۱٫۶۵ میلیون کیلومتر مربع است (عدد تقریبی از منابع جغرافیایی رسمی)، یعنی نزدیک دو برابر پاکستان.
مثال ۲. کوچکترین همسایهٔ ایران از نظر مساحت کدام است؟
- مساحتها را نگاه میکنیم: کوچکترین عدد ۲۹٬۸۰۰ است.
- این عدد مال ارمنستان است.
- پس ارمنستان کموسعتترین (کوچکترین) همسایهٔ ایران است.
مثال ۳. ترکیه از عراق چند کیلومتر مربع بزرگتر است؟
اول تخمین بزن: حدوداً چقدر میشود؟ ۷۸۳٬۰۰۰ − ۴۳۸٬۰۰۰ تقریباً ۳۴۵٬۰۰۰ است.
- مساحت ترکیه ۷۸۳٬۳۵۶ و عراق ۴۳۸٬۳۱۷ است.
- بزرگتر منهای کوچکتر: ۷۸۳٬۳۵۶ − ۴۳۸٬۳۱۷ = ۳۴۵٬۰۳۹.
- ترکیه ۳۴۵٬۰۳۹ کیلومتر مربع بزرگتر است. با حدسمان میخواند؟ بله، حدس ۳۴۵ هزار بود.
راه دوم. برای مقایسهٔ مساحت دو راه داری: نگاه کردن به طول میلهها در نمودار، که سریع است ولی فقط میگوید «بزرگتر یا کوچکتر»؛ و کم کردن عددها، که کندتر است ولی اندازهٔ دقیق تفاوت را میدهد.
وسعت و جمعیت یکی نیستند#
به دو ستون جدول دقت کن. ترکمنستان ۴۸۸٬۱۰۰ کیلومتر مربع جا دارد و از عراق (۴۳۸٬۳۱۷) وسیعتر است؛ ولی ترکمنستان ۶٫۳ و عراق ۴۳٫۵ میلیون نفر جمعیت دارد. کشوری میتواند بزرگ باشد و مردم کمی داشته باشد. درس ترکمنستان میگوید بخش بزرگی از آن بیابان است.
جواب تمرینهای کتاب
اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسشها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.
جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۶۶
پرسش ۱ (فعالیت ۱ (نقشهخوانی))روی نقشه ببین کدام کشورها در شمال ایران قرار دارند.
پاسخ را ببین
ارمنستان، جمهوری آذربایجان و ترکمنستان. پیکان شمال را پیدا کن و از ایران به بالا نگاه کن: ارمنستان و آذربایجان بالای گوشهٔ غربی ایراناند و ترکمنستان بالای گوشهٔ شرقی. بین آنها دریای خزر هم هست که کشور نیست.
پرسش ۲ (فعالیت ۲)همسایههای شرقی ایران کدام کشورها هستند؟
پاسخ را ببین
افغانستان و پاکستان. هر دو در سمت راست ایران روی نقشهاند و راست نقشه، وقتی پیکان شمال به بالا باشد، شرق است.
پرسش ۳ (فعالیت ۳)آیا ترکیه و عراق همسایههای غربی ایراناند؟
پاسخ را ببین
بله. هر دو در سمت چپ ایران روی نقشهاند و چپ نقشه غرب است. ترکیه در گوشهٔ شمال غربی و عراق در غرب و جنوب غربی قرار دارد.
پرسش ۴ (فعالیت ۴)کوچکترین همسایهٔ ایران از نظر وسعت کدام است؟
پاسخ را ببین
ارمنستان. در جدول کتاب مساحتها را مقایسه میکنیم: ارمنستان ۲۹٬۸۰۰ کیلومتر مربع دارد و بعد از آن جمهوری آذربایجان با ۸۶٬۶۰۰ میآید. کوچکترین عدد، کموسعتترین کشور را نشان میدهد.
پرسش ۵ (فعالیت ۵)کدام همسایهها مثل ایران به دریای خزر راه دارند؟
پاسخ را ببین
ترکمنستان و جمهوری آذربایجان. در نقشه هر دو کنار دریای خزرند. ارمنستان با اینکه در شمال غربی ایران است ساحل ندارد و به این دریا نمیرسد.
پرسش ۶ (فعالیت ۶)کدام همسایه مثل ایران به دریای عمان راه دارد؟
پاسخ را ببین
پاکستان. در جنوب شرقی ایران، سمت راست پایین نقشه، پاکستان ساحل دریای عمان را دارد و فقط همین همسایه به آن دریا میرسد.
پرسش ۷ (فعالیت ۷)آیا تا حالا به یکی از کشورهای همسایه سفر کردهای؟ به کدام؟
پاسخ را ببین
نمونهٔ پاسخ: «بله، به ترکیه رفتهام و چند شهرش را دیدهام» یا «هنوز نرفتهام، ولی دوست دارم ارمنستان را ببینم چون کوهستانی است». این پرسش جواب درست و غلط ندارد؛ بگو کجا رفتهای یا کجا دوست داری بروی و یک دلیل بیاور. اگر بیرون از ایران زندگی میکنی، میتوانی کشورهایی را نام ببری که تا حالا دیدهای.
تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۳ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
کدام همسایههای ایران در غرباند و کدام در شمال؟ همه را بنویس.
جمعیت پاکستان ۲۳۱٫۴ و ترکیه ۸۴٫۷ میلیون نفر است (طبق جدول کتاب). پاکستان چند میلیون نفر بیشتر دارد؟
مساحت ارمنستان و جمهوری آذربایجان را جمع کن. آیا از مساحت عراق بیشتر میشود؟ حدوداً چند برابر کمتر است؟
اشتباههای رایج ۳
اشتباهایران با عربستان و کویت هم مرز خشکی دارد، پس ده کشور همسایه دارد.
عربستان، کویت، قطر، بحرین، امارات و عمان آنسوی آبهای جنوب ایراناند و راه زمینی مشترک با ایران ندارند. هر کشور باید مرز خشکی داشته باشد تا همسایهٔ خشکی حساب شود.
درستایران هفت همسایهٔ خشکی دارد؛ کشورهای آنسوی آب را با آبها نشان میدهیم.
اشتباهارمنستان در شمال غربی ایران است، پس به دریای خزر میرسد.
ارمنستان کنار ایران است ولی ساحلی ندارد. فقط ترکمنستان و جمهوری آذربایجان از میان همسایهها به خزر میرسند.
درستهر بار روی نقشه ببین کشور واقعاً به آب میرسد یا نه؛ نزدیک آب بودن کافی نیست.
اشتباهترکمنستان بزرگتر از عراق است، پس باید جمعیتش هم بیشتر باشد.
وسعت و جمعیت دو ستون جدا در جدولاند. ترکمنستان بخش بزرگی بیابان دارد و مردمش کماند.
درستبرای هر سؤال ستون درست را بخوان: مساحت برای وسعت و جمعیت برای شمار مردم.
فراتر از کتابنقشهخوانی با ماهواره و گوشیبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
نقشههای امروزی را ماهوارهها از آسمان عکس میگیرند و کامپیوتر آنها را به نقشه تبدیل میکند. گوشی تو هم با گیرندهٔ جیپیاس میفهمد کجایی؛ برای همین برنامهٔ نقشه میتواند راه را به تو نشان بدهد. برنامههای هوش مصنوعی هم با نگاه به عکسهای ماهوارهای میتوانند جادهها، مزرعهها و ساختمانها را پیدا کنند و حتی بعد از سیل یا زلزله ببینند کجا آسیب دیده است. ولی هیچ برنامهای جای دانستن اصول نقشهخوانی را نمیگیرد: باید بدانی بالای نقشه کدام سمت است، راهنما چه میگوید و عددها کدام کشور را نشان میدهند. یک تمرین ساده: نقشهای در گوشیات باز کن، شمالش را پیدا کن و بگو ایران چند همسایهٔ خشکی دارد.
بخش ۲جمهوری آذربایجان و ارمنستان
این درس: صفحههای ۶۸ تا ۷۱ کتاب درسی
یادت هست؟#
-
کوچکترین همسایهٔ ایران از نظر مساحت کدام است؟
-
کدام دو همسایه در گوشهٔ شمال غربی ایراناند؟
جواب: ۱. ارمنستان با ۲۹٬۸۰۰ کیلومتر مربع. ۲. جمهوری آذربایجان و ارمنستان.
صفحههای این چهار کشور در کتاب برچسب «مطالعه برای انجام فعالیت» دارند: آنها را میخوانی تا کاربرگههای ۱۰ و ۱۱ را حل کنی، و کتاب به معلمها گفته از متن این صفحهها در امتحان کتبی پرسش نیاید. پس لازم نیست جزئیات را حفظ کنی؛ بفهم و برای جواب کاربرگهها از آنها استفاده کن. پرسشهای این صفحه هم برای تمرین خودت است.
جمهوری آذربایجان کجاست و چه ویژگیهایی دارد؟#
جمهوری آذربایجان کشوری در شمال غربی ایران و کنار دریای خزر است.
قبل از ادامه، حدس بزن: کشوری که به دریا راه دارد با کشوری که ندارد چه فرقی میکند؟ فکر کن و بعد ادامه بده.
نقشه نکتهٔ جالبی دارد: جمهوری آذربایجان دو بخش جدا از هم دارد. بخش بزرگتر کنار دریای خزر است و بخش کوچکتر، نخجوان، آنطرف ارمنستان است. پس ارمنستان بین این دو بخش قرار گرفته است.
| موضوع | جمهوری آذربایجان |
|---|---|
| زمین | بیشترش سرزمین کوهستانی است؛ در درون و شرق کشور جلگههای پست و آبرفتی هم هست؛ کوههای قفقاز در شمال و غرباند |
| آبوهوا | کوهستانها سردند؛ کنار دریا هوا معتدل و مرطوب است |
| کار | کشاورزی (باغهای انگور، مزارع پنبه و توتون)، نفت و گاز، ماهیگیری، سفالگری، فلزکاری و فرش |
| مردم | بیشترشان مسلماناند و به زبان ترکی (آذربایجانی) حرف میزنند |
| جشن | نوروز را هر سال باشکوه برگزار میکنند |
| ورزش و خوراک | کشتی و شطرنج؛ چای سیاه، پیتی (نوعی آبگوشت)، دلمه و باقلوا |
کتاب میگوید آذربایجان نفت و گاز دارد و برای همین «ثروتمند» است. ماهیگیری هم از دریای خزر میآید: کشوری که ساحل دارد میتواند ماهی بگیرد و با کشتی رفتوآمد کند.
جواب حدس: کشوری که به دریا راه دارد میتواند بندر بسازد، با کشتی کالا ببرد و بیاورد، ماهی بگیرد و گردشگر دریایی داشته باشد. کشوری که به دریا راه ندارد باید همهٔ این کارها را از راه خشکی انجام دهد.
ارمنستان: کشوری کوهستانی#
ارمنستان کشوری کوچک و کوهستانی در شمال غربی ایران است و به هیچ دریایی راه ندارد.
| موضوع | ارمنستان |
|---|---|
| زمین | کوهستانی؛ بعضی قلهها بیش از ۴۰۰۰ متر بلندی دارند |
| آب | دریاچهٔ آب شیرین سوان بزرگترین دریاچهٔ این کشور است |
| آبوهوا | زمستان بسیار سرد با برف فراوان؛ تابستان معتدل ولی خشک |
| منابع | کموسعت و فقیر از نظر معدن؛ صنایع الکتریکی، شیمیایی و لاستیکسازی دارد ولی مواد اولیهٔ آنها را از خارج وارد میکند |
| صنایع دستی | منبتکاری روی چوب، عروسکهای چوبی، فرش و گلیم، جواهرسازی با سنگهای تزیینی |
| مردم | کتاب میگوید ۹۸ درصد مردم ارمنی و پیرو دین مسیحاند و زبانشان ارمنی است؛ کشور را به همین دلیل ارمنستان مینامند |
| دیدنیها و خوراک | کلیساها، پیستهای اسکی و کوهنوردی؛ شطرنج؛ کباب، دلمه و آش با ادویهٔ تند؛ ماهی ایشخان |
مثال ۱. چرا ارمنستان مواد اولیهٔ کارخانههای خود را بیشتر از خارج وارد میکند؟
- کارخانهها برای ساختن کالا مواد اولیه میخواهند.
- ارمنستان کموسعت است و معدن کمی دارد.
- پس آن مواد را از کشورهای دیگر میخرد و وارد میکند.
مثال ۲. جمهوری آذربایجان تقریباً چند برابر ارمنستان است؟
اول تخمین بزن: حدوداً چقدر میشود؟ ۹۰٬۰۰۰ ÷ ۳۰٬۰۰۰ برابر ۳ است.
- مساحت آذربایجان ۸۶٬۶۰۰ و ارمنستان ۲۹٬۸۰۰ کیلومتر مربع است.
- ۸۶٬۶۰۰ ÷ ۲۹٬۸۰۰ تقریباً ۲٫۹ میشود.
- آذربایجان حدود ۳ برابر ارمنستان است. با حدسمان میخواند؟ بله، حدس ۳ بود.
راه دوم. تفاوت را با کم کردن هم میشود گفت: ۸۶٬۶۰۰ − ۲۹٬۸۰۰ = ۵۶٬۸۰۰ کیلومتر مربع. «سه برابر» نسبت دو کشور را میگوید و «۵۶٬۸۰۰ بیشتر» فاصلهٔ آنها را.
این دو کشور با ایران چه چیزهای مشترکی دارند؟#
هر دو کشور با ایران مرز دارند و رود ارس در بخشهایی از مرزشان قرار دارد. در نقشهٔ کتاب شهری به نام آستارا هم در ایران و هم در جمهوری آذربایجان، کنار مرز، دیده میشود. نوروز در جمهوری آذربایجان هم مثل ایران جشن گرفته میشود، بیشتر مردمش مسلماناند و فرش و چای در هر دو کشور آشناست. در ارمنستان هم کوهستان و صنایع دستیای مثل فرش و گلیم هست. زبان و دین و جشنهایشان با هم فرق میکند و این تفاوتها بخشی از زیبایی دنیاست.
جواب تمرینهای کتاب
اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسشها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.
جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۷۱
پرسش ۱ (فعالیت ۸)درسهای ارمنستان و آذربایجان را بخوان و کاربرگهٔ ۱۰ را در کلاس انجام بده.
پاسخ را ببین
این فعالیت یک تکلیف است: اول دو درس (صفحههای ۶۸ تا ۷۱) را بخوان، بعد با گروهت کاربرگهٔ ۱۰ را (چاپشده در صفحهٔ ۸۸) جواب بده. جواب همهٔ بخشهای آن کاربرگه در همین صفحه، پایینتر، آمده است.
پرسش ۲ (کاربرگهٔ ۱۰ (صفحهٔ ۸۸)، الف ۱)نام رشتهکوه اصلی جمهوری آذربایجان را بنویس.
پاسخ را ببین
قفقاز. در نقشهٔ این کشور، کوههای قفقاز در شمال و غرب کشور با همین نام آمدهاند.
پرسش ۳ (کاربرگهٔ ۱۰، الف ۲)کدام رود بین ایران و جمهوری آذربایجان است و به کجا میریزد؟
پاسخ را ببین
رود ارس، که در بخشهایی از مرز دو کشور قرار دارد. ارس به رود کورا میپیوندد و کورا به دریای خزر میریزد؛ پس جواب نهایی دریای خزر است.
پرسش ۴ (کاربرگهٔ ۱۰، الف ۳)کدام شهر جمهوری آذربایجان با یک شهر ایران همنام است؟
پاسخ را ببین
آستارا. در نقشه میبینی که یک شهر آستارا در جمهوری آذربایجان و یک آستارا در ایران، کنار مرز، قرار دارد.
پرسش ۵ (کاربرگهٔ ۱۰، الف ۴)اگر کسی بخواهد در تعطیلات نوروز به جمهوری آذربایجان سفر کند، چه لباسی همراه ببرد و چرا؟
پاسخ را ببین
نمونهٔ پاسخ: لباسهای لایهلایه. نوروز اول بهار است و کنار دریا هوا معتدل و مرطوب است، پس لباس سبک و یک بارانی یا چتر لازم میشود؛ ولی کوهستانها سردند و اگر به آنجا بروی کاپشن گرم هم میخواهی. دلیل را از آبوهوای کتاب آوردهایم: کوهستان سرد، ساحل معتدل و مرطوب.
پرسش ۶ (کاربرگهٔ ۱۰، الف ۵)چرا ماهیگیری در جمهوری آذربایجان رونق دارد؟
پاسخ را ببین
چون این کشور ساحل دریای خزر دارد و دریا ماهی دارد. هرجا مردم به آب پر از ماهی دسترسی داشته باشند، ماهیگیری یکی از کارهایشان میشود.
پرسش ۷ (کاربرگهٔ ۱۰، الف ۶)چرا کشاورزی در جمهوری آذربایجان بسیار پررونق است؟
پاسخ را ببین
کتاب باغهای انگور و مزارع پنبه و توتون را در درون کشور و کوهپایهها نام میبرد. دلیلش (استنتاج ما از درس) خاک آبرفتی جلگههای پست درون و شرق، آب رودها مثل کورا و هوای معتدل است. این سه چیز کشت را آسان میکنند.
پرسش ۸ (کاربرگهٔ ۱۰، الف ۷)جمهوری آذربایجان در چه زمینههایی با ایران مشترک است؟
پاسخ را ببین
چند نمونه: مرز مشترک و رود ارس، آستارا که در هر دو کشور هست، دریای خزر، جشن نوروز، مسلمان بودن بیشتر مردم و فرشبافی. هر مورد را بنویس و کنارش یک جمله دلیل بیاور؛ لازم نیست همهٔ نمونهها را بیاوری.
پرسش ۹ (کاربرگهٔ ۱۰، ب ۱)کدام رود ایران را از ارمنستان جدا میکند؟
پاسخ را ببین
رود ارس. در نقشهٔ ارمنستان خط آبی ارس در جنوب این کشور روی مرز ایران کشیده شده است.
پرسش ۱۰ (کاربرگهٔ ۱۰، ب ۲)دسترسی ارمنستان به دریا را با جمهوری آذربایجان مقایسه کن. دسترسی به دریا چه فایدههایی دارد؟
پاسخ را ببین
جمهوری آذربایجان ساحل دریای خزر دارد، ولی ارمنستان به هیچ دریایی راه ندارد (فقط دریاچهٔ سوان را دارد). دریا فایده دارد: بندر و کشتی برای صادرات و واردات، ماهیگیری، گردشگری ساحلی و حملونقل ارزان. کشور بدون ساحل برای رسیدن به دریا باید از خاک کشور دیگر عبور کند.
پرسش ۱۱ (کاربرگهٔ ۱۰، ب ۳)چرا ارمنستان بیشتر مواد اولیهٔ کارخانههایش را از خارج وارد میکند؟
پاسخ را ببین
کتاب میگوید ارمنستان کموسعت است و معدن کمی دارد. کارخانههای صنایع الکتریکی، شیمیایی و لاستیکسازی مواد اولیه میخواهند و چون در خود کشور کم است، آنها را از کشورهای دیگر میخرد.
پرسش ۱۲ (کاربرگهٔ ۱۰، ب ۴)اگر به ارمنستان سفر کنی، چه غذایی سفارش میدهی و چه سوغاتی برای دوستانت میآوری؟
پاسخ را ببین
نمونهٔ پاسخ: غذا، کباب یا دلمه یا آش و برای کنجکاوی ماهی ایشخان (البته غذاهای تند ارمنستان با ادویه است؛ اگر تند نمیخوری بگو کمادویه باشد). سوغات: یک عروسک یا وسیلهٔ چوبی منبتکاریشده، یک گلیم کوچک یا جواهری با سنگ تزیینی. بگو چرا انتخاب کردهای.
پرسش ۱۳ (کاربرگهٔ ۱۰، ب ۵)چرا به این کشور ارمنستان میگویند؟
پاسخ را ببین
چون کتاب میگوید ۹۸ درصد مردمش ارمنیاند و ارمنی حرف میزنند. نام کشور از نام مردمش آمده است.
تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۳ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
چرا ارمنستان با اینکه به دریا راه ندارد، یک دریاچهٔ بزرگ دارد و چرا آن دریاچه جای دریا را نمیگیرد؟ دو دلیل بنویس.
برای سفر به ارمنستان در اوایل دیماه چه لباسهایی میبری و چرا؟
جمهوری آذربایجان چه کارهایی برای مردمش در آمد دارد؟ سه کار از درس بنویس و هر کدام را به یک ویژگی طبیعی وصل کن.
اشتباههای رایج ۳
اشتباهجمهوری آذربایجان و ارمنستان هر دو به دریای خزر میرسند.
فقط جمهوری آذربایجان ساحل دریای خزر دارد. ارمنستان ساحل ندارد و کتاب به همین دلیل آن را بدون دریا معرفی میکند.
درستآذربایجان به خزر میرسد؛ ارمنستان فقط دریاچهٔ سوان دارد.
اشتباهنخجوان یک کشور جداست و با جمهوری آذربایجان کار ندارد.
نخجوان بخش کوچکتر خود جمهوری آذربایجان است که ارمنستان آن را از بخش بزرگ جدا کرده است.
درستجمهوری آذربایجان دو بخش دارد: بخش بزرگتر کنار خزر و نخجوان.
اشتباهارمنستان کارخانه ندارد چون کشور فقیری است.
ارمنستان صنایع الکتریکی، شیمیایی و لاستیکسازی دارد؛ ولی چون معدن کم دارد، مواد اولیهشان را وارد میکند.
درستارمنستان کارخانه دارد و مواد اولیه را بیشتر از خارج میخرد.
فراتر از کتابنوروز در چند کشوربرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
در درس دیدی که نوروز در جمهوری آذربایجان هر سال باشکوه جشن گرفته میشود. نوروز فقط جشن یک کشور نیست؛ مردم کشورهای زیادی در آسیا و اطراف آن آن را جشن میگیرند. در سال ۲۰۰۹ میلادی یونسکو نوروز را در فهرست میراث فرهنگی ناملموس بشریت ثبت کرد و بعدتر کشورهای دیگری هم به آن پیوستند. این یعنی چند کشور با زبان و دین و غذای مختلف، یک جشن مشترک دارند. اگر خانوادهٔ تو نوروز را جشن میگیرد، میتوانی از آنها بپرسی سفرهٔ هفتسین چه چیزهایی دارد و آیا در خانوادهٔ دیگری هم همین چیزها را میگذارند. شاید دوستی داشته باشی که نوروز را جور دیگری جشن میگیرد؛ مقایسهٔ این جشنها خودش یک پژوهش جالب برای کلاس است.
بخش ۳پاکستان و ترکمنستان
این درس: صفحههای ۷۲ تا ۷۵ کتاب درسی
یادت هست؟#
-
کدام همسایهٔ ایران به دریای عمان میرسد؟
-
جمهوری آذربایجان تقریباً چند برابر ارمنستان است؟
جواب: ۱. پاکستان. ۲. حدود ۳ برابر (۸۶٬۶۰۰ ÷ ۲۹٬۸۰۰ تقریباً ۲٫۹).
پاکستان کجاست و چه ویژگیهایی دارد؟#
جمهوری اسلامی پاکستان کشوری در شرق ایران است که در شمال و غرب کوههای بلند دارد.
قبل از ادامه، حدس بزن: جمعیت پاکستان طبق جدول کتاب چند میلیون نفر است؟ ۲۳ میلیون، ۲۳۱ میلیون یا ۲ میلیارد؟
جواب حدس: ۲۳۱٫۴ میلیون نفر. پاکستان پرجمعیتترین همسایهٔ ایران است.
| موضوع | پاکستان |
|---|---|
| زمین | بیشترش جلگههای پست و کمارتفاع است؛ در شمال و غرب کوههای بلند دارد؛ قلهٔ «کی ۲» بیش از ۸۰۰۰ متر بلندی دارد |
| آبوهوا | شمال و غرب مرتفع: معتدل با زمستان سرد؛ مرکز و جنوب نزدیک اقیانوس هند: گرم و مرطوب |
| کار | کشاورزی (برنج، پنبه و کنف)، بافتن پارچههای پنبهای (کتانی)، فولاد، سیمان، نساجی و مخابرات |
| بندر | کراچی کنار اقیانوس هند، از مهمترین مراکز تجارت و صادرات و واردات |
| صنایع دستی | گلیم و فرش دستباف، آینهدوزی و نقرهدوزی روی پارچه، کار چرمی |
| مردم | بیشترشان مسلماناند؛ زبان رسمی اردو، ولی انگلیسی هم کاربرد زیادی دارد |
| ورزش و خوراک | هاکی روی چمن ورزش ملی است؛ برنج قورمهگوشت و پاکورا (نوعی سمبوسه)؛ نوشیدنی ویژهای با عصارهٔ نیشکر که بیشتر در لاهور مینوشند |
رود سند از میان پاکستان میگذرد و جلگهٔ وسیع مرکزی را ساخته است. چرا خاک این جلگه برای کشت خوب است؟ چون رود هر سال از کوهستان خاک و مواد معدنی میآورد و در دشت میگذارد. به این خاک تهنشینشده آبرفت میگویند. برنج و پنبه جای گرم و پرآب میخواهند و جلگهٔ سند همین را دارد.
عید فطر و عید قربان مهمترین عیدهای مردم پاکستان است. بعضی نواحی نوروز را هم جشن میگیرند و در آن بادبادک به هوا میفرستند.
ترکمنستان: صحرای بزرگ و گازِ فراوان#
جمهوری ترکمنستان کشوری در شمال شرقی ایران است که بخش عمدهٔ آن را بیابان گرفته است.
| موضوع | ترکمنستان |
|---|---|
| زمین | بیابان بزرگ قرهقوم؛ در جنوب و جنوب غربی رشتهکوهها تا کنارهٔ دریای خزر کشیده شدهاند |
| آبوهوا | خشک؛ دامنهٔ رشتهکوه کپهداغ، نزدیک مرز ایران، آبوهوای مناسبتری دارد |
| منابع | یکی از تولیدکنندگان بزرگ گاز در جهان؛ نفت هم فراوان است |
| کار | کشاورزی و دامپروری: پنبه، میوه، انگور و گندم |
| صنایع دستی | فرشبافی، گلیمبافی، نمدمالی و قلمکاری روی نقره و طلا |
| مردم | بیشترشان مسلماناند و ترکمنی حرف میزنند |
| ورزش و خوراک | سوارکاری و اسبهای ترکمن؛ پلوف و چوربا؛ نوعی دوغ به نام کفیر؛ نوروز باشکوه |
مثال ۱. چرا جلگهٔ سند برای کشت برنج و پنبه خوب است؟
- رود سند هر سال آبرفت میآورد و خاک جلگه حاصلخیز میشود.
- آب رود برای آبیاری هست.
- مرکز و جنوب پاکستان گرم و مرطوب است و برنج و پنبه این هوا را دوست دارند.
مثال ۲. جمعیت پاکستان حدوداً چند برابر جمعیت ترکمنستان است؟
اول تخمین بزن: حدوداً چقدر میشود؟ ۲۳۰ ÷ ۶ حدود ۳۸ است.
- جمعیت پاکستان ۲۳۱٫۴ و ترکمنستان ۶٫۳ میلیون است.
- ۲۳۱٫۴ ÷ ۶٫۳ تقریباً ۳۶٫۷ میشود.
- پاکستان حدود ۳۷ برابر ترکمنستان جمعیت دارد. با حدسمان میخواند؟ بله، نزدیک ۳۸ بود.
راه دوم. میتوانی هر دو عدد را گرد کنی (۲۳۰ و ۶) و سریع تقسیم کنی. جواب تقریبی است ولی برای دیدن «چند برابر» کافی است. اگر عدد دقیقتر بخواهی، با ماشینحساب تقسیم کن.
چه چیزهایی بین ایران، پاکستان و ترکمنستان مشترک است؟#
ایران و پاکستان مرز خشکی مشترک دارند و هر دو به دریای عمان میرسند. هر دو کشور اکثریت مسلمان دارند و عید فطر و قربان را جشن میگیرند. فرش و صنایع دستی در هر سه کشور مهم است. ایران و ترکمنستان هم مرز دارند، رشتهکوه کپهداغ در امتداد مرزشان است، هر دو کنار دریای خزرند و نوروز را جشن میگیرند. با اینهمه هر کشوری تاریخ و زبان و آداب خودش را دارد.
جواب تمرینهای کتاب
اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسشها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.
جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۷۵
پرسش ۱ (فعالیت ۹)درسهای پاکستان و ترکمنستان را بخوان و کاربرگهٔ ۱۱ را در کلاس انجام بده.
پاسخ را ببین
این فعالیت هم تکلیف است: اول دو درس (صفحههای ۷۲ تا ۷۵) را بخوان و بعد با گروهت کاربرگهٔ ۱۱ را (چاپشده در صفحهٔ ۸۹) پر کن. جواب همهٔ بخشهای کاربرگه در همین صفحه، پایینتر، آمده است.
پرسش ۲ (کاربرگهٔ ۱۱ (صفحهٔ ۸۹)، الف ۱)جلگهٔ وسیع مرکزی پاکستان از آبرفتهای کدام رود پدید آمده است؟
پاسخ را ببین
رود سند. سند از میان پاکستان میگذرد و آبرفتش، یعنی خاک و رسوب تهنشینشده، جلگهٔ وسیع را ساخته است.
پرسش ۳ (کاربرگهٔ ۱۱، الف ۲)بندر مهم پاکستان کنار اقیانوس هند چه نام دارد؟ چرا جهانی است؟
پاسخ را ببین
کراچی. این بندر یکی از مهمترین مراکز تجارت و صادرات و واردات دنیاست؛ یعنی کشتیهای زیادی از کشورهای مختلف کالا به آن میآورند و از آن میبرند.
پرسش ۴ (کاربرگهٔ ۱۱، الف ۳)چرا کشت برنج و پنبه در پاکستان رونق دارد؟
پاسخ را ببین
چون جلگههای وسیع و حاصلخیز دارد، رود سند آب و آبرفت میدهد و هوای مرکز و جنوبش گرم و مرطوب است. برنج و پنبه این هوا و آب را دوست دارند.
پرسش ۵ (کاربرگهٔ ۱۱، الف ۴)فرض کن دوستت به پاکستان سفر میکند. یک سوغات نام ببر که برای تو بیاورد.
پاسخ را ببین
نمونهٔ پاسخ: یک روکش کوسن آینهدوزیشده، چون کتاب آینهدوزی را از صنایع دستی پاکستان میداند. میتوانی گلیم، پارچهٔ نقرهدوزی یا یک وسیلهٔ چرمی هم بنویسی. دلیل انتخابت را هم بگو.
پرسش ۶ (کاربرگهٔ ۱۱، الف ۵)چرا کوهنوردان کشورهای مختلف به سفر به پاکستان علاقه دارند؟
پاسخ را ببین
چون شمال و غرب پاکستان کوههای بلند دارد و قلهای مثل «کی ۲» بیش از ۸۰۰۰ متر بلند است. کوهنوردان دوست دارند از قلههای بلند بالا بروند.
پرسش ۷ (کاربرگهٔ ۱۱، الف ۶)ایران و پاکستان در چه چیزهایی مشترکاند؟
پاسخ را ببین
چند نمونه: مرز خشکی مشترک، دریای عمان، مسلمان بودن بیشتر مردم، عید فطر و قربان، جشن نوروز در بعضی نواحی پاکستان، فرش و صنایع دستی و علاقه به غذای ادویهدار. چند مورد را بنویس و برای هر کدام دلیلت را بگو.
پرسش ۸ (کاربرگهٔ ۱۱، ب ۱)نام صحرای بزرگ ترکمنستان که بخش عمدهای از آن را فرا گرفته چیست؟
پاسخ را ببین
قرهقوم. این بیابان بخش بزرگ ترکمنستان را پوشانده است.
پرسش ۹ (کاربرگهٔ ۱۱، ب ۲)رود آمو (آمودریا) به کدام دریاچه میریزد؟
پاسخ را ببین
به دریاچهٔ آرال. در نقشهٔ کتاب آمودریا از جنوب شرقی ترکمنستان به شمال میرود و به آرال میرسد. در سالهای اخیر دریاچهٔ آرال بسیار کوچک شده است؛ نقشهٔ کتاب وضع کلی را نشان میدهد.
پرسش ۱۰ (کاربرگهٔ ۱۱، ب ۳)پایتخت و یک شهر مهم ترکمنستان را نام ببر.
پاسخ را ببین
پایتخت عشقآباد است. شهر مرو هم در نقشهٔ کتاب، در جنوب شرق کشور و کنار رود مرغاب، نشان داده شده است.
پرسش ۱۱ (کاربرگهٔ ۱۱، ب ۴)چرا قالیبافی از صنایع دستی عمدهٔ ترکمنستان است؟
پاسخ را ببین
چون در این کشور فرشبافی از سالهای دور رایج بوده و آوازهای جهانی دارد. (دلیل کمکی ما: مردم دامپروری هم میکنند و از پشم دام برای بافتن استفاده میشود.)
پرسش ۱۲ (کاربرگهٔ ۱۱، ب ۵)مردم ترکمنستان به کدام ورزش علاقهٔ زیادی دارند؟ چرا؟
پاسخ را ببین
سوارکاری. اسبهای ترکمن در جهان مشهورند و سوارکاری ورزشی است که طرفداران زیادی دارد. دلیل را از متن کتاب آوردهایم: اسبهای ترکمن بسیار معروفاند.
پرسش ۱۳ (کاربرگهٔ ۱۱، ب ۶)ایران و ترکمنستان در چه چیزهایی مشترکاند؟
پاسخ را ببین
چند نمونه: مرز مشترک، رشتهکوه کپهداغ در امتداد مرز، دریای خزر، جشن نوروز، مسلمان بودن بیشتر مردم و فرشبافی. چند مورد را بنویس و برای هر کدام یک جمله دلیل بیاور.
تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۳ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
جمعیت پاکستان حدوداً چند برابر جمعیت ارمنستان است؟ (۲۳۱٫۴ و ۲٫۷ میلیون)
چرا کراچی برای پاکستان مهم است؟ دو فایده بنویس.
ترکمنستان وسیع و کمجمعیت است. یک دلیل از درس برای کمجمعیت بودنش بنویس.
اشتباههای رایج ۳
اشتباههمهٔ پاکستان گرم و مرطوب است.
فقط مرکز و جنوب نزدیک اقیانوس هند گرم و مرطوباند. شمال و غرب مرتفعاند و زمستان سرد دارند.
درستپاکستان بسته به ارتفاع و نزدیکی به اقیانوس هوای متفاوتی دارد.
اشتباهترکمنستان به دریا راه ندارد چون بیابان است.
ترکمنستان به دریای خزر راه دارد؛ رشتهکوههایش تا کنارهٔ خزر کشیده شدهاند. بیابان بودن بخش بزرگ کشور ربطی به ساحل ندارد.
درستترکمنستان هم بیابان دارد هم ساحل خزر.
اشتباهرود آمودریا در پاکستان است.
آمودریا در ترکمنستان (و همسایههایش) جاری است و به دریاچهٔ آرال میرود. رود پاکستان سند است.
درستسند در پاکستان است و آمودریا در ترکمنستان.
فراتر از کتابکی ۲ و قرهقومبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
کتاب میگوید قلهٔ «کی ۲» در پاکستان بیش از ۸۰۰۰ متر بلندی دارد. این قله حدود ۸٬۶۱۱ متر است و بعد از اورست دومین قلهٔ بلند زمین به شمار میآید. بالا رفتن از آن بسیار سخت است و فقط کوهنوردان آموزشدیده با تجهیزات ویژه تلاش میکنند. در سمت دیگر، «قرهقوم» در زبانهای ترکی یعنی «ماسهٔ سیاه». دانشمندان و مهندسان امروز با ماهواره و کامپیوتر بیابانها را نقشهبرداری میکنند تا ببینند ماسهها در طول سالها چطور جابهجا میشوند، یا کجا برای گیاهان آب هست. برنامههای هوش مصنوعی روی عکسهای ماهوارهای میتوانند نواحی سبز و خشک را از هم جدا کنند. اگر به نقشهبرداری علاقه داری، همین امروز یک نقشهٔ ماهوارهای باز کن و بیابان قرهقوم را با جلگهٔ سند مقایسه کن.
آزمون درس ۱۱
۱۴ سؤال از همهٔ درسها، ۱۸ دقیقه.
پرسشهای رایج
ایران چند کشور همسایه دارد؟
ایران از راه خشکی هفت کشور همسایه دارد: ارمنستان، جمهوری آذربایجان و ترکمنستان در شمال، افغانستان و پاکستان در شرق، ترکیه و عراق در غرب. کشورهای آنسوی آبهای جنوب، مثل عربستان و امارات، مرز خشکی با ایران ندارند.
کوچکترین همسایهٔ ایران کدام است؟
طبق جدول کتاب ارمنستان با ۲۹٬۸۰۰ کیلومتر مربع کوچکترین همسایهٔ ایران از نظر مساحت است. پرجمعیتترین همسایه پاکستان با ۲۳۱٫۴ میلیون نفر است.
کدام همسایههای ایران به دریای خزر و کدام به دریای عمان میرسند؟
ترکمنستان و جمهوری آذربایجان به دریای خزر میرسند و پاکستان به دریای عمان. ارمنستان، افغانستان، ترکیه و عراق در میان همسایههای خشکی به این دو دریا راه ندارند.
جواب کاربرگهٔ ۱۰ (جمهوری آذربایجان و ارمنستان) چیست؟
جواب کامل همهٔ بخشهای کاربرگهٔ ۱۰ در همین صفحه، زیر «جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۷۱» در درس «جمهوری آذربایجان و ارمنستان» آمده است. اول خودت فکر کن، بعد «پاسخ را ببین» را بزن.
جواب کاربرگهٔ ۱۱ (پاکستان و ترکمنستان) چیست؟
جواب همهٔ بخشهای کاربرگهٔ ۱۱ در همین صفحه، زیر «جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۷۵» در درس «پاکستان و ترکمنستان» آمده است؛ هر پرسش به شمارهٔ خودش جواب دارد.
جمعیت و مساحت کشورها را از کجا بدانم؟
عددهای این صفحه از جدول کتاباند و سال آنها را کتاب نمیگوید؛ جمعیت هر کشور با گذشت سالها عوض میشود. برای عدد تازه به سایت آمار رسمی همان کشور یا سازمانهای جهانی نگاه کن.
برای عمیقتر یاد گرفتن
فصلهای دیگر مطالعات اجتماعی پنجم دبستان: فصل ۱، من با دیگران ارتباط برقرار میکنم، فصل ۲، احساسات ما، فصل ۳، همدلی با دیگران، فصل ۴، من عضو گروه هستم، فصل ۵، جمعیت ایران، فصل ۶، منابع آب ایران، فصل ۷، نواحی صنعتی مهم ایران، فصل ۸، راهها و حملونقل (۱)، فصل ۹، راهها و حملونقل (۲)، فصل ۱۰، کشور ما چگونه اداره میشود؟، فصل ۱۲، حرکتهای زمین، فصل ۱۳، زندگی در نواحی مختلف جهان، فصل ۱۴، بازگشت از سفر حج، فصل ۱۵، مدینه، شهر پیامبر (ص)، فصل ۱۶، سفر به کربلا (۱)، فصل ۱۷، سفر به کربلا (۲)، فصل ۱۸، ایرانیان مسلمان حکومت تشکیل میدهند، فصل ۱۹، وزیران کاردان، شهرهای آباد، فصل ۲۰، کشورگشایان بیرحم، فصل ۲۱، بازسازی ویرانهها
