بخش ۱تشکیل حکومت بنیعباس
این درس: صفحهٔ ۱۱۴ کتاب درسی
یادت هست؟#
-
با آمدن اسلام به ایران، کدام حکومت ایرانی از میان رفت؟
-
در درس پیش، بعد از خلفای نخستین چه کسانی خلیفه شدند؟
جواب: ۱. حکومت ساسانیان. ۲. خلفای بنیامیه.
کتاب در آغاز این درس یادآوری میکند که مردم ایران کمکم مسلمان شدند و با این کار دورهٔ تازهای در تاریخ ایران شروع شد: ایران بخشی از سرزمینهای اسلامی شد. این درس روایت کتاب را به زبان خودمان میگوید، بیداوری و نظر شخصی.
حکومت بنیعباس چگونه تشکیل شد؟#
بنیعباس خاندانی بودند که با کمک ایرانیانِ ناراضی، بنیامیه را کنار زدند و خودشان خلیفه شدند؛ پایتختشان بغداد بود.
ماجرا را قدم به قدم ببین:
- نارضایتی. به روایت کتاب، خلفای بنیامیه به قانون و عدالت اسلام پایبند نبودند، امامان به دست آنها به شهادت رسیدند و عرب را از مردمان دیگر برتر میشمردند. نتیجه این شد که در جاهای زیادی مردم بر ضد آنها قیام کردند.
- تبلیغ. خاندان بنیعباس هم از ناراضیان بودند. آنها در میان ایرانیان بسیار تبلیغ کردند و هوادار زیادی پیدا کردند. شعارشان این بود که با ستم میجنگند و خون امام حسین (ع) و یارانش را طلب میکنند.
- جنگ. فرماندهی این گروهها با یک ایرانی بود: ابومسلم خراسانی. سپاه او چند بار بر سپاه بنیامیه پیروز شد. به یارانش «سیاهجامگان» میگفتند، چون بیشترشان جامهٔ سیاه به تن میکردند.
- خلافت. با این پیروزیها، خلافت به بنیعباس رسید.
قبل از ادامه، حدس بزن: بنیعباس بعد از رسیدن به قدرت، به وعدهشان وفادار ماندند یا نه؟
جواب حدس: به روایت کتاب، نه. مدتی که گذشت، بنیعباس هم راه ستم را پیش گرفتند: به دستورهای اسلام بیتوجه شدند و امامان شیعه و پیروانشان را آزار دادند. دو امامی که آرامگاهشان در کاظمین عراق است، امام موسی کاظم (ع) و امام محمدتقی (ع)، به نوشتهٔ کتاب به دست بنیعباس به شهادت رسیدند.
چرا خلفای عباسی وزیر ایرانی داشتند؟#
چون قلمروشان بسیار بزرگ بود و به گفتهٔ کتاب راه درست ادارهٔ کشور را نمیدانستند، بیشتر وزیرانشان را از ایرانیان برمیگزیدند.
بغداد مرکز خلافت عباسی بود و فرمان خلیفه در بیشتر سرزمینهای اسلامی، ایران هم، اجرا میشد. اداره کردن چنین سرزمین پهناوری کار هر کسی نبود. ایرانیان پیش از اسلام قرنها کشوری بزرگ را اداره کرده بودند؛ برای همین خلیفهها کار وزارت را بیشتر به آنها میسپردند.
مثال ۱. در درس دو بار «نارضایتی» هست. هر بار مردم از چه کسانی ناراضی بودند؟
- بار اول از بنیامیه؛ همین نارضایتی بنیعباس را به قدرت رساند.
- بار دوم از خود بنیعباس، وقتی پس از مدتی ستم را آغاز کردند.
- پس نارضایتی هم دلیل آمدن بنیعباس بود و هم دلیل ناخشنودی مردم از آنان.
مثال ۲. بنیامیه حدود چند سال خلافت کردند؟ (کتاب سالها را نمینویسد؛ سالهای تقریبی شکل ۱: از حدود ۴۱ تا ۱۳۲ هجری قمری.)
اول تخمین بزن: میلهٔ بنیامیه روی شکل ۱ از کمی پیش از ۵۰ تا کمی بعد از ۱۰۰ است؛ پس کمتر از ۱۰۰ سال.
- سال پایان منهای سال آغاز: ۱۳۲ − ۴۱.
- ۱۳۲ − ۴۱ = ۹۱.
- حدود ۹۰ سال. با حدسمان میخواند؟ بله، کمتر از ۱۰۰ بود.
راه دوم. برای ترتیب حکومتها یا شکل را از چپ به راست بخوان، یا جملهٔ «بنیعباس جای بنیامیه را گرفت» را به یاد بیاور. شکل سریعتر است و فاصلهٔ زمانی را هم نشان میدهد؛ جمله فقط ترتیب را میگوید.
تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۳ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
دو دلیل نارضایتی ایرانیان از بنیامیه را از درس بنویس.
اگر خلافت بنیامیه حدود ۹۱ سال طول کشید و در سال ۱۳۲ هجری قمری تمام شد، از چه سالی شروع شده بود؟
مردم یک بار به امید بنیعباس بر ضد بنیامیه قیام کردند و بعد از خود بنیعباس هم ناراضی شدند. به روایت کتاب چرا؟
اشتباههای رایج ۳
اشتباهبنیعباس همیشه محبوب مردم بودند.
کتاب میگوید در آغاز با وعدهٔ مبارزه با ظلم طرفدار پیدا کردند، ولی پس از مدتی مردم از آنان هم ناراضی شدند.
درستنارضایتی از بنیامیه بنیعباس را بالا آورد و بعد از بنیعباس هم ناراضی شدند.
اشتباهبغداد پایتخت بنیامیه بود.
کتاب بغداد را مرکز خلافت عباسی مینامد؛ بنیعباس پس از بنیامیه آمدند.
درستبغداد پایتخت بنیعباس بود.
اشتباهخلفای عباسی خودشان همهٔ کارهای کشورداری را میدانستند.
کتاب میگوید شیوهٔ درست کشورداری را نمیدانستند و اغلب وزیران را از ایرانیان انتخاب میکردند.
درستخلفای عباسی برای ادارهٔ کشور بیشتر وزیر ایرانی برمیگزیدند.
فراتر از کتابخط زمان و دانشمندان دادهبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
مورخها برای هر حکومت سال آغاز و پایان مینویسند، ولی منبعها گاهی چند سال با هم فرق دارند؛ مثلاً یکی آغاز سامانیان را وقتی میگیرد که آن خاندان حاکم چند شهر شدند (حدود سال ۲۰۴) و دیگری وقتی که خلیفه فرمانروایی همهٔ ماوراءالنهر را به آنها داد (حدود ۲۶۱). خط زمان کتاب دومی را نشان میدهد. برای همین در این درس سالها «تقریبی» نوشته شدهاند. امروز پژوهشگران اسناد قدیمی را اسکن میکنند و با برنامههای رایانهای سالها را از منبعهای گوناگون کنار هم میگذارند تا ببینند کجا با هم نمیخوانند. اگر دوست داری، خط زمان زندگی خودت را از سال تولدت تا امروز بکش و رویدادهای مهمش را رویش بنویس.
بخش ۲حکومتهای ایرانی و رونق فرهنگ و هنر
این درس: صفحههای ۱۱۵ تا ۱۱۷ کتاب درسی
یادت هست؟#
-
پایتخت خلفای عباسی کدام شهر بود؟
-
خلفای عباسی وزیرانشان را بیشتر از میان چه کسانی برمیگزیدند؟
جواب: ۱. بغداد. ۲. از میان ایرانیان.
حکومتهای ایرانی کدام بودند؟#
از اوایل قرن سوم هجری، ایرانیان کمکم در گوشه و کنار ایران حکومتهای خودشان را برپا کردند: طاهریان، صفاریان، سامانیان، علویان و آلبویه.
این حکومتها کاملاً جدا از خلیفه نبودند؛ هنوز در محدودهٔ خلافت عباسی بودند و بخشی از آن به حساب میآمدند. در شکل ۱ (درس قبل) میبینی که همهٔ میلههایشان زیر میلهٔ بنیعباس است. رابطهشان با خلیفه یکسان نبود: بعضی با او دوست بودند و بعضی با او مخالفت میکردند. آلبویه دشمن خلیفهٔ عباسی بودند؛ یکی از فرمانروایانشان بغداد را گرفت و خلیفه را زندانی کرد. علویان و آلبویه شیعه بودند.
قبل از ادامه، حدس بزن: از این سه حکومت، کدام بیشتر سال دوام آورد؟ طاهریان، سامانیان یا علویان؟
کتاب برای هر حکومت یک نقشه دارد. نقشهها جای پایتخت را با مربع نشان میدهند:
| حکومت | پایتخت روی نقشهٔ کتاب | آنچه کتاب از آن میگوید |
|---|---|---|
| طاهریان | نیشابور (خراسان) | به آبادی علاقه داشتند و از کشاورزان پشتیبانی میکردند |
| صفاریان | زرنج (سیستان) | به زبان فارسی اهمیت میدادند؛ مجسمهٔ یعقوب لیث صفاری در زابل است |
| سامانیان | بخارا | به زبان فارسی اهمیت میدادند؛ رودکی شاعر این دوره بود |
| علویان | آمل (کنار دریای خزر) | شیعه بودند؛ قلمروشان باریکهای در جنوب دریای خزر بود |
| آلبویه | قلمروی بزرگ از بغداد تا کرمان | شیعه و دشمن خلیفه بودند؛ در بغداد بیمارستان ساختند |
جواب حدس: سامانیان. در شکل ۱ میلهٔ سامانیان از میلهٔ طاهریان و علویان بلندتر است. با سالهای تقریبی شکل: سامانیان ۳۸۹ − ۲۶۱ = ۱۲۸ سال، طاهریان ۲۵۹ − ۲۰۵ = ۵۴ سال و علویان ۳۱۶ − ۲۵۰ = ۶۶ سال.
رونق فرهنگ و هنر در دورهٔ حکومتهای ایرانی#
وقتی فرمانروایان ایرانی به زبان فارسی، دانش و آبادی اهمیت دادند، شعر فارسی، علم و ساختن بناهای سودمند رونق گرفت.
- زبان و شعر فارسی: سامانیان و صفاریان زبان فارسی را ارج مینهادند و شاعران و دانشمندان را تشویق میکردند. معروفترین شاعر دورهٔ سامانیان رودکی است که به او «پدر شعر فارسی» میگویند.
- آبادی و کشاورزی: آلبویه و طاهریان به ساختن و آباد کردن علاقه داشتند و پشتیبان کشاورزان بودند. بند امیر در استان فارس را عضدالدوله، از فرمانروایان آلبویه، ساخت؛ بند آب رودخانه را برای کشتزارها نگه میداشت.
- پزشکی و دانش: آلبویه در بغداد بیمارستان بزرگی ساختند و آموزش پزشکی را هم راه انداختند. ابوعلی سینا، دانشمند، فیلسوف و پزشک بزرگ ایرانی، وزیر یکی از شاهزادگان آلبویه بود. در دورهٔ آلبویه مراکز علمی شیعه هم گستردهتر شد.
کتاب از هر حکومت یک یادگار نشان میدهد: ظرف سفالی دورهٔ طاهریان که در نیشابور پیدا شده، آرامگاه امیر اسماعیل سامانی در بخارا (در کشور ازبکستان)، آرامگاه ناصرالحق اطروش از امیران علوی در آمل، و بند امیر.
مثال ۱. چرا شعر و زبان فارسی در این دوره رونق گرفت؟
- فرمانروایانی مثل سامانیان و صفاریان به زبان فارسی اهمیت میدادند.
- شاعران و دانشمندان را تشویق و پشتیبانی میکردند.
- وقتی شاعر پشتیبان داشته باشد، شعر بیشتری میسراید و فارسی رونق میگیرد؛ رودکی نمونهٔ همین دوره است.
مثال ۲. سامانیان حدود چند سال حکومت کردند؟ (سالهای تقریبی شکل ۱: از حدود ۲۶۱ تا ۳۸۹ هجری قمری.)
اول تخمین بزن: از حدود ۲۵۰ تا حدود ۴۰۰ میشود حدود ۱۵۰ سال؛ پس جواب نزدیک ۱۵۰ ولی کمتر از آن است.
- سال پایان منهای سال آغاز: ۳۸۹ − ۲۶۱.
- ۳۸۹ − ۲۶۱ = ۱۲۸.
- حدود ۱۳۰ سال. با حدسمان میخواند؟ بله، کمی کمتر از ۱۵۰ است.
راه دوم. برای پیدا کردن طولانیترین حکومت یا میلهها را با چشم مقایسه کن (سریع)، یا سال آغاز را از سال پایان کم کن (دقیقتر، وقتی میلهها نزدیک به هماند).
کتاب در صفحهٔ ۱۱۵ از تو میخواهد با دیدن نقشهها و خط زمان حکومتها را نام ببری، و در صفحهٔ ۱۱۷ سه فعالیت دارد. جوابها:
جواب تمرینهای کتاب
اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسشها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.
جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۱۱۵
پرسش ۱ (پرسش متن (نقشهها و خط زمان))کتاب میخواهد با دیدن نقشهها و خط زمان، حکومتهای ایرانی این دوره را نام ببری.
پاسخ را ببین
پنج حکومت: طاهریان، صفاریان، سامانیان، علویان و آلبویه. خط زمان نشان میدهد همهٔ آنها در دورهٔ خلافت بنیعباس بودند (میلههایشان زیر میلهٔ بنیعباس است) و از قرن سوم تا قرن پنجم هجری حکومت کردند. نقشهها پایتخت چهار حکومت را با مربع نشان میدهند: طاهریان در نیشابور، صفاریان در زرنج، سامانیان در بخارا و علویان در آمل؛ قلمرو آلبویه از بغداد تا کرمان کشیده شده بود.
جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۱۱۷
پرسش ۱ (فعالیت ۱)دو پرسش: ایرانیان چرا به بنیعباس کمک کردند تا به قدرت برسند؟ و بعد چرا از خود بنیعباس هم ناخشنود شدند؟
پاسخ را ببین
بخش اول: ایرانیان از بنیامیه ناراضی بودند، چون به روایت کتاب آنها به قانون و عدالت اسلام پایبند نبودند، امامان به دستشان به شهادت رسیدند و عرب را برتر از دیگران میشمردند. بنیعباس وعده دادند با ستم بجنگند و خون امام حسین (ع) را طلب کنند؛ برای همین ایرانیان به رهبری ابومسلم خراسانی به آنها پیوستند. بخش دوم: پس از مدتی بنیعباس هم ستم را آغاز کردند، به دستورهای اسلام بیتوجه شدند و امامان شیعه و پیروانشان را آزار دادند؛ کارشان با وعدهشان نمیخواند و مردم ناراضی شدند.
پرسش ۲ (فعالیت ۲)دلیل رونق گرفتن هنر و زبان فارسی در روزگار حکومتهای ایرانی را بگو.
پاسخ را ببین
دلیل اصلی پشتیبانی فرمانروایان بود. سامانیان و صفاریان به زبان فارسی اهمیت میدادند و شاعران و دانشمندان را تشویق میکردند؛ رودکی، پدر شعر فارسی، در همین دورهٔ سامانیان میزیست. آلبویه و طاهریان هم به آبادی و ساختن علاقه داشتند و بناهایی مثل بند امیر و بیمارستان بغداد ساختند. وقتی حکومت از شاعر، دانشمند و سازنده پشتیبانی کند، شعر و دانش و هنر رشد میکنند.
پرسش ۳ (فعالیت ۳)از آنچه امسال در کتاب فارسی دربارهٔ ابوعلی سینا خواندهای، یک نمونه از هوشمندیاش را تعریف کن.
پاسخ را ببین
نمونهٔ پاسخ از حکایت «بوعلی و بانگ گاو» در فارسی پنجم: بیماری باور کرده بود گاو شده و غذا نمیخورد. ابوعلی سینا با دلیل آوردن با او بحث نکرد؛ مثل قصابی وارد شد که برای کشتن گاو آمده، بیمار را وارسی کرد و گفت این گاو لاغر است و اول باید چاق شود. بیمار برای چاق شدن شروع به خوردن کرد، کمکم نیرو گرفت و بیماریاش هم برطرف شد. هوشمندی او این بود که درمان را از راه فکر خود بیمار پیش برد. نمونهٔ دیگر در درس «وقتی بوعلی کودک بود» است: او در کودکی با پرسیدن و دقت کردن خیلی زود خواندن و نوشتن را یاد گرفت. اگر کتاب فارسیات چیز دیگری دارد، همان را بگو.
تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۳ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
دو کار آلبویه را بنویس که برای مردم فایده داشت.
با سالهای تقریبی شکل ۱، سامانیان حدود ۱۲۸ سال و طاهریان حدود ۵۴ سال حکومت کردند. سامانیان چند سال بیشتر ماندند؟
چرا شاعران در دورهٔ سامانیان شعر فارسی میگفتند؟
اشتباههای رایج ۳
اشتباههمهٔ این حکومتهای ایرانی از خلیفه جدا و دشمن او بودند.
کتاب میگوید بعضی از آنها با خلفای عباسی رابطهٔ دوستانه داشتند و بعضی برعکس.
درستبعضی دوستانه و بعضی دشمنانه بودند.
اشتباهفارسی در این دوران هیچ ارزشی نداشت.
کتاب میگوید برخی حکومتها مثل سامانیان و صفاریان به فارسی اهمیت میدادند و شاعران را تشویق میکردند.
درستفارسی با حمایت این حکومتها رونق گرفت.
اشتباهابوعلی سینا شاعر دربار سامانیان بود.
کتاب ابوعلی سینا را دانشمند، فیلسوف و پزشک مینامد و میگوید وزیر یکی از شاهزادگان آلبویه بود. شاعر معروف دورهٔ سامانیان رودکی است.
درستابوعلی سینا: دانشمند و پزشک، وزیر شاهزادهای از آلبویه. رودکی: شاعر دورهٔ سامانیان.
فراتر از کتابپزشکی و کتابهای قدیمیبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
ابوعلی سینا کتاب بزرگی در پزشکی نوشت به نام «قانون» که قرنها، هم در سرزمینهای اسلامی و هم در اروپا، در آموزش پزشکی خوانده میشد. امروز پزشکان با رایانه و ابزارهای هوش مصنوعی عکسهای پزشکی را بررسی میکنند، ولی کار هنوز از همان چیزی شروع میشود که پزشکان قدیم هم به آن تکیه داشتند: دیدن دقیق و نوشتن آنچه دیدهاند. بسیاری از کتابخانههای بزرگ دنیا نسخههای خطی قدیمی را اسکن کردهاند و هر کس میتواند آنها را روی اینترنت ببیند. اگر دوست داری، با یک بزرگتر بگرد و یک نسخهٔ خطی قدیمی فارسی را روی اینترنت پیدا کن و ببین خطش با خط امروز چه فرقی دارد.
آزمون درس ۱۸
۱۳ سؤال از همهٔ درسها، ۱۸ دقیقه.
پرسشهای رایج
حکومت بنیعباس چگونه تشکیل شد؟
به روایت کتاب، مردم از ستم بنیامیه ناراضی بودند. بنیعباس با تبلیغ در میان ایرانیان هوادار پیدا کردند و ابومسلم خراسانی، فرماندهٔ ناراضیان، سپاه بنیامیه را شکست داد؛ خلافت به بنیعباس رسید و پایتختشان بغداد شد.
حکومتهای ایرانی پس از اسلام در قرن سوم و چهارم هجری کداماند؟
طاهریان (پایتخت نیشابور)، صفاریان (زرنج)، سامانیان (بخارا)، علویان (آمل) و آلبویه. همه از اوایل قرن سوم هجری به بعد پدید آمدند و هنوز در محدودهٔ خلافت عباسی بودند.
رودکی و ابوعلی سینا کیستند؟
رودکی شاعر معروف دورهٔ سامانیان و پدر شعر فارسی است. ابوعلی سینا دانشمند، فیلسوف و پزشک بزرگ ایرانی و وزیر یکی از شاهزادگان آلبویه بود.
جواب فعالیتهای صفحهٔ ۱۱۷ مطالعات اجتماعی پنجم چیست؟
فعالیت ۱: ایرانیان از ستم بنیامیه ناراضی بودند و به وعدهٔ بنیعباس دل بستند، ولی بنیعباس هم پس از مدتی ستم کردند. فعالیت ۲: سامانیان و صفاریان به فارسی اهمیت میدادند و شاعران را تشویق میکردند. فعالیت ۳: نمونهٔ هوشمندی ابوعلی سینا در حکایت «بوعلی و بانگ گاو». جواب کامل هر کدام در بخش «جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۱۱۷» آمده است.
برای عمیقتر یاد گرفتن
فصلهای دیگر مطالعات اجتماعی پنجم دبستان: فصل ۱، من با دیگران ارتباط برقرار میکنم، فصل ۲، احساسات ما، فصل ۳، همدلی با دیگران، فصل ۴، من عضو گروه هستم، فصل ۵، جمعیت ایران، فصل ۶، منابع آب ایران، فصل ۷، نواحی صنعتی مهم ایران، فصل ۸، راهها و حملونقل (۱)، فصل ۹، راهها و حملونقل (۲)، فصل ۱۰، کشور ما چگونه اداره میشود؟، فصل ۱۱، کشورهای همسایه، فصل ۱۲، حرکتهای زمین، فصل ۱۳، زندگی در نواحی مختلف جهان، فصل ۱۴، بازگشت از سفر حج، فصل ۱۵، مدینه، شهر پیامبر (ص)، فصل ۱۶، سفر به کربلا (۱)، فصل ۱۷، سفر به کربلا (۲)، فصل ۱۹، وزیران کاردان، شهرهای آباد، فصل ۲۰، کشورگشایان بیرحم، فصل ۲۱، بازسازی ویرانهها
