بخش ۱مغولها و حملهٔ آنها به ایران
این درس: صفحههای ۱۲۲ تا ۱۲۳ کتاب درسی
یادت هست؟#
-
در دورهٔ کدام حکومت، ایران از سمت شرق همسایهٔ مغولها شد؟
-
حکومت خوارزمشاهیان چگونه برچیده شد؟
جواب: ۱. خوارزمشاهیان، در زمان سلطان محمد. ۲. با حملهٔ مغولها به ایران.
این درس روایت کتاب را بیداوری میگوید. کتاب نام درس را «کشورگشایان بیرحم» گذاشته است؛ ما هم همان واژههای کتاب را به کار میبریم و چیزی بر آن نمیافزاییم.
مغولها چه کسانی بودند؟#
مغولها قبیلههای بیابانگردی بودند که در مغولستان، سرزمینی سرد و خشک در شرق ایران و شمال چین، میزیستند.
زمین سرد و خشک خوراک زیادی نمیداد و قبیلههای مغول همیشه با کمبود غذا دستوپنجه نرم میکردند. به روایت کتاب، روزگارشان بیشتر با دستبرد به کاروانها یا تاختن به سرزمینهای همسایه میگذشت. همزمان با سلطان محمد خوارزمشاه، فرمانروای مغولستان چنگیزخان بود.
چنگیزخان که بود؟#
چنگیزخان فرمانروای مغولها بود که کتاب او را مردی بسیار بیرحم و خشن میخواند. نخستین هدفش چین بود: به آنجا لشکر کشید، دارایی مردم را برد و مردم شهرها را کشت. پس از آن چند بازرگان را برای داد و ستد به سوی ایران فرستاد.
ماجرای اترار چه بود؟#
ماجرای اترار کشته شدن بازرگانان چنگیزخان در شهر مرزی اُترار بود که بهانهٔ حملهٔ مغول به ایران شد.
- بازرگانان به اترار رسیدند. حاکم شهر، غایرخان، آنها را گرفت.
- غایرخان برای سلطان محمد خوارزمشاه پیام فرستاد که اینها جاسوساند و بهتر است کشته شوند. سلطان حرف او را قبول کرد.
- حاکم بازرگانان را کشت و داراییشان را برداشت.
- چنگیزخان خبردار شد و از سلطان محمد خواست غایرخان را به او بسپارد. سلطان نپذیرفت.
قبل از ادامه، حدس بزن: چنگیزخان بعد از این ماجرا چه کرد؟ دوباره بازرگان فرستاد یا به ایران لشکر کشید؟
مغولها چگونه به ایران حمله کردند؟#
جواب حدس: لشکر کشید. کتاب میگوید چنگیزخان مدتی بود دنبال دلیلی برای حمله به ایران میگشت و کشته شدن بازرگانانش همین بهانه را به او داد. ایران هم در آن روزگار آمادهٔ دفاع نبود: حکومت سست شده بود و همهجا دعوا و آشفتگی بود.
حملهٔ مغول به روایت کتاب یکی از ویرانگرترین حملههای تاریخ ایران بود. رویدادهایش به ترتیب:
- فرار سلطان: سلطان محمد خوارزمشاه به جای جنگیدن با مغولها گریخت.
- ویرانی شهرها: مغولها در هر شهری که میگرفتند مردم را بیرحمانه میکشتند و داراییشان را غارت میکردند. کتابخانههای زیادی در آتش سوخت و بسیاری از آثار هنری نابود شد.
- ایستادگی جلالالدین: پسر سلطان محمد، سلطان جلالالدین خوارزمشاه، با مغولها جنگید و چند بار پیروز شد، ولی آخر سر از چنگیزخان شکست خورد.
- حملهٔ دوباره: پس از مرگ چنگیز، پسرانش تصمیم گرفتند باز به ایران بتازند.
- قیام مردم: مردم مسلمان ایران فرمانروایی مغولها را قبول نداشتند و در برخی شهرها و روستاها بر ضد حاکمان مغول به پا خاستند.
کتاب در صفحهٔ ۱۲۳ همین ماجرا را به شکل یک گفتوگو میآورد: پسری میپرسد حملهٔ مغول با زندگی مردم چه کرد و بزرگتری جواب میدهد. جواب آن پرسش و فعالیت ۱ در بخش جواب تمرینهاست.
مثال ۱. از حملهٔ چنگیز تا لشکرکشی هلاکو چند سال گذشت؟ (هر دو سال را کتاب در خط زمان صفحهٔ ۱۲۵ نوشته است.)
اول تخمین بزن: ۶۵۰ − ۶۲۰ = ۳۰؛ پس کمی بیشتر از ۳۰ سال.
- حملهٔ چنگیز ۶۱۶ و لشکرکشی هلاکو ۶۵۱ هجری قمری.
- ۶۵۱ − ۶۱۶ = ۳۵.
- ۳۵ سال. با حدسمان میخواند؟ بله، کمی بیشتر از ۳۰ است.
در درس بعدی کتاب میخوانی که هلاکو «چهل سال بعد از حملهٔ چنگیز» آمد. این دو با هم دعوا ندارند: «چهل سال» عددی گرد است. هلاکو در ۶۵۱ راه افتاد و چند سال بعد، در سال ۶۵۶ هجری قمری، بغداد را گرفت؛ از ۶۱۶ تا ۶۵۶ درست ۴۰ سال است. در امتحان، اگر پرسیدند «چند سال بعد» به روایت متن کتاب، بنویس «حدود چهل سال».
مثال ۲. چرا مغولها توانستند بهآسانی در ایران پیش بروند؟
- حکومت خوارزمشاهی سست بود و همهجا اختلاف بود.
- سلطان محمد به جای جنگیدن گریخت.
- پس کسی نبود که همهٔ نیروها را جلوی مغولها جمع کند؛ ایستادگی جلالالدین هم دیر و تنها بود.
راه دوم. فاصلهٔ دو رویداد را یا با کم کردن سالها پیدا کن (دقیق)، یا روی شکل ۱ فاصلهٔ دو نقطه را با فاصلهٔ ۵۰ سالههای محور مقایسه کن (سریع و تقریبی).
جواب تمرینهای کتاب
اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسشها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.
جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۱۲۳
پرسش ۱ (فعالیت ۱ (به کار ببندیم ۱، صفحهٔ ۱۲۸))کتاب از تو میخواهد با گروهت نمایشی کوتاه بنویسی و در کلاس اجرا کنی: آمدن بازرگانان چنگیزخان به ایران و رفتار حاکم اترار با آنها.
پاسخ را ببین
نمونهٔ پاسخ (گفتوگوها ساختهٔ ماست؛ فقط رویدادها از کتاب است). نقشها: راوی، دو بازرگان مغول، نگهبان دروازه، غایرخان، پیک، سلطان محمد خوارزمشاه، فرستادهٔ چنگیزخان. صحنهٔ ۱، دروازهٔ اترار: بازرگانان با بار پارچه و کالا میرسند و میگویند برای داد و ستد آمدهاند. صحنهٔ ۲، کاخ حاکم: غایرخان به بازرگانان بدگمان میشود، دستور میدهد آنها را بگیرند و پیکی با این پیام نزد سلطان میفرستد که اینها جاسوساند. صحنهٔ ۳، دربار سلطان: سلطان پیام را میپذیرد؛ راوی میگوید بازرگانان کشته شدند و داراییشان گرفته شد. صحنهٔ ۴: فرستادهٔ چنگیزخان میآید و میخواهد غایرخان را به او بسپارند؛ سلطان نمیپذیرد. پایان، راوی: این ماجرا بهانهٔ حملهٔ مغول به ایران شد. برای اجرای خوب، نمایش کوتاه باشد (۳ تا ۵ دقیقه)، هر کس یک نقش داشته باشد و رویدادها به همان ترتیب کتاب بیاید. اگر گروه نداری، میتوانی همین صحنهها را به شکل یک داستان کوتاه بنویسی.
پرسش ۲ (پرسش گفتوگو)در گفتوگوی این صفحه، پسری میپرسد حملهٔ مغولها چه اثری بر زندگی مردم ایران گذاشت.
پاسخ را ببین
جواب از خود گفتوگوی کتاب درمیآید: مردم شهرهایی که مغولها میگرفتند کشته یا غارت شدند؛ کتابخانهها سوخت و آثار هنری از میان رفت؛ پادشاه کشور، سلطان محمد، گریخت و کشور بیدفاع ماند، و پس از مرگ چنگیز هم خطر حملهٔ دوباره بود. از سوی دیگر، مردم آرام ننشستند: سلطان جلالالدین مدتی جنگید و مردم مسلمان در برخی شهرها و روستاها بر ضد حاکمان مغول قیام کردند. پس زندگی مردم با ترس، ویرانی، فقر و از دست رفتن کتاب و هنر همراه شد.
تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۳ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
سه دلیل حملهٔ مغولها را از درس بنویس.
حملهٔ چنگیز ۶۱۶ و آغاز حملههای تیمور ۷۸۳ هجری قمری بود (خط زمان کتاب). فاصله چند سال است و با «حدود ۱۶۰ سال» کتاب جور است؟
کتاب میگوید هنگام حملهٔ مغول حکومت ایران سست بود. دو نشانهاش را از درس بنویس.
اشتباههای رایج ۳
اشتباهمغولها قبل از خوارزمشاهیان به ایران آمدند.
خوارزمشاهیان پیش از مغولها بودند و حکومتشان با حملهٔ مغولها برچیده شد.
درستخوارزمشاهیان ← مغولها.
اشتباهسلطان محمد تا پایان با مغولها جنگید.
کتاب میگوید او به جای ایستادگی فرار کرد؛ فرزندش جلالالدین ایستادگی کرد.
درستسلطان محمد فرار کرد؛ جلالالدین مقاومت کرد.
اشتباهمردم ایران حکومت مغولها را پذیرفتند.
کتاب میگوید مردم مسلمان ایران حکومت مغولها را نمیپذیرفتند و در بعضی شهرها قیام کردند.
درستدر بعضی جاها بر ضد حاکمان مغول قیام شد.
فراتر از کتابابریشم، راهها و خبربرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
در قرنهایی که بازرگانان از شرق به غرب کاروان میبردند، شهرهایی مثل اترار نقطهٔ مهمی بودند و حاکم شهر مسئول امنیت بازرگانان بود. ماجرای اترار نشان میدهد یک تصمیم عجولانه چه پیامدهای بزرگی دارد. امروز تاریخنگاران با کمک کامپیوتر میتوانند کاروانراهها را روی نقشه ببینند و هوش مصنوعی برای خواندن اسناد قدیمی به آنها کمک میکند. ولی همیشه چند منبع متفاوت را کنار هم میگذارند، چون هر منبع از دید خودش مینویسد. اگر دوست داری، خودت هم برای یک رویداد کوچک مدرسه (مثلاً یک دعوا) دو روایت از دو نفر بپرس و ببین چه فرقهایی دارند.
بخش ۲حملهٔ هلاکو و تیمور
این درس: صفحهٔ ۱۲۴ کتاب درسی
یادت هست؟#
-
بهانهٔ حملهٔ چنگیزخان به ایران چه بود؟
-
چه کسی چند بار مغولها را شکست داد، ولی سرانجام شکست خورد؟
جواب: ۱. کشته شدن بازرگانان مغول در اترار. ۲. سلطان جلالالدین خوارزمشاه.
حملهٔ هلاکو به ایران#
هلاکوخان، نوهٔ چنگیز، دومین حملهٔ بزرگ مغول را به ایران آورد، به بغداد رفت و به خلافت عباسیان پایان داد.
کتاب میگوید هلاکو چهل سال پس از حملهٔ چنگیز با لشکری بزرگ به ایران آمد (دربارهٔ این عدد و سال ۶۵۱ خط زمان، درس قبل را ببین). سپس به بغداد تاخت، آخرین خلیفهٔ عباسی را کشت و حکومت عباسیان را که از سال ۱۳۲ هجری برقرار بود، برانداخت. سپاه هلاکو هر جا میرسید ویران میکرد؛ برای همین بسیاری از شهرهای ایران خراب شد.
ایلخانان چه کسانی بودند؟#
ایلخانان حکومتی بودند که هلاکو پس از گرفتن ایران بنیاد گذاشت؛ پایتختش شهر مراغه بود. پس ایلخانان نام یک خاندان مغول است که در ایران فرمانروایی کرد. در درس بعد میبینی که همین حکومت کمکم چه تغییری کرد.
حملهٔ تیمور به ایران#
تیمور فرماندهی بیرحم بود که حدود ۱۶۰ سال پس از حملهٔ چنگیز در ماوراءالنهر به قدرت رسید و چند بار به ایران تاخت.
- قدرت گرفتن: تیمور کمکم فرمانروای ماوراءالنهر شد و میگفت از خویشان چنگیز است.
- حملهها: او چند بار با سپاهش به ایران آمد. حکومتهای محلی ایران یکی پس از دیگری از میان رفتند و بیشتر شهرها و روستاها، که تازه از حملهٔ مغول کمر راست کرده بودند، دوباره ویران شد. ویرانیاش به کشورهای اطراف ایران هم رسید.
- تیموریان: پس از تیمور، فرزندان و نوادگانش، که «تیموریان» نامیده میشوند، دهها سال بر ایران فرمان راندند.
قبل از ادامه، حدس بزن: از حملهٔ چنگیز (۶۱۶) تا آغاز حملههای تیمور (۷۸۳) چند سال گذشت؟ حدود ۱۰۰، ۱۶۰ یا ۳۰۰ سال؟
جواب حدس: ۷۸۳ − ۶۱۶ = ۱۶۷، یعنی نزدیک ۱۶۰. «حدود ۱۶۰ سال» کتاب دربارهٔ زمانی است که تیمور در ماوراءالنهر به قدرت رسید؛ حملههایش به ایران چند سال بعد، از ۷۸۳، شروع شد.
| حمله | سال (هجری قمری، از خط زمان کتاب) | پیامدی که کتاب میگوید |
|---|---|---|
| چنگیز | ۶۱۶ | کشتار و غارت، سوختن کتابخانهها، پایان خوارزمشاهیان |
| هلاکو | ۶۵۱ | ویرانی شهرها، پایان خلافت عباسیان، آغاز ایلخانان (مراغه) |
| تیمور | ۷۸۳ | پایان حکومتهای محلی، ویرانی دوبارهٔ شهرها و روستاها، آغاز تیموریان |
مثال ۱. از لشکرکشی هلاکو تا آغاز حملههای تیمور چند سال گذشت؟
اول تخمین بزن: ۷۸۰ − ۶۵۰ = ۱۳۰.
- هلاکو ۶۵۱ و تیمور ۷۸۳.
- ۷۸۳ − ۶۵۱ = ۱۳۲.
- ۱۳۲ سال. با حدسمان میخواند؟ بله، نزدیک ۱۳۰ است.
مثال ۲. چرا مردم ایران پس از این حملهها به یک دورهٔ طولانی بازسازی نیاز داشتند؟
- شهرها و روستاها چند بار ویران شده بودند.
- کتابخانهها و آثار هنری از میان رفته بود.
- ساختن دوباره زمان میخواست؛ درس ۲۱، «بازسازی ویرانهها»، دربارهٔ همین است.
راه دوم. برای شمردن فاصلهٔ سالها یا سال کوچکتر را از بزرگتر کم کن، یا روی شکل ۱ درس قبل هر ۵۰ سال را یک پله بشمار: از ۶۵۱ تا ۷۸۳ کمی بیشتر از دو پله و نیم است، یعنی کمی بیشتر از ۱۲۵ سال.
کتاب در صفحهٔ ۱۲۴ سه فعالیت دارد:
جواب تمرینهای کتاب
اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسشها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.
جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۱۲۴
پرسش ۱ (فعالیت ۲)دلیلهای حملهٔ مغولها به ایران را بشمار؛ بیش از یک دلیل بیاور.
پاسخ را ببین
سه دلیل از درس: ۱. زندگی سخت مغولها: مغولستان سرد و خشک بود، غذا کم بود و به روایت کتاب مغولها از راه دستبرد و تاختن به سرزمینهای دیگر زندگی میکردند. ۲. بهانهٔ اترار: کشته شدن بازرگانان چنگیزخان و نپذیرفتن خواستهٔ او برای سپردن غایرخان. کتاب میگوید چنگیز از پیش دنبال بهانه بود. ۳. سستی ایران: حکومت خوارزمشاهی ضعیف شده بود و همهجا اختلاف و آشفتگی بود.
پرسش ۲ (فعالیت ۳)نظرت را بگو: اگر ماجرای اترار پیش نمیآمد، باز هم مغولها به ایران میتاختند؟ دلیلت چیست؟
پاسخ را ببین
نمونهٔ پاسخ: به احتمال زیاد بله. دلیلها از خود کتاب: چنگیز پیش از ایران به چین هم حمله کرده بود؛ مغولها از راه تاختن به سرزمینهای دیگر زندگی میکردند؛ کتاب میگوید چنگیز «دنبال بهانه» بود، یعنی قصد حمله را داشت و ماجرای اترار فقط بهانه را جور کرد؛ و ایران سست و پراختلاف بود. ممکن است کسی بنویسد «شاید دیرتر یا نه»؛ این هم پذیرفتنی است اگر دلیلش را از درس بیاورد. مهم این است که فرق «بهانه» و «دلیل» را ببینی.
پرسش ۳ (فعالیت ۴)پیامدها (نتیجههای) حملههای چنگیز و تیمور برای ایران را توضیح بده.
پاسخ را ببین
پیامدهای حملهٔ چنگیز: کشته شدن مردم و غارت داراییها در شهرها، سوختن کتابخانهها و نابودی آثار هنری، و برچیده شدن حکومت خوارزمشاهیان. پیامدهای حملهٔ تیمور: از میان رفتن حکومتهای محلی ایران، ویرانی دوبارهٔ بیشتر شهرها و روستاها (و ویرانی در کشورهای اطراف)، و آغاز فرمانروایی تیموریان که دهها سال ادامه یافت. نتیجهٔ هر دو: ایران مدتها به بازسازی نیاز داشت؛ درس ۲۱ نشان میدهد این بازسازی چگونه انجام شد.
تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۳ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
دو پیامد حملهٔ هلاکو را بنویس.
فاصلهٔ حملهٔ چنگیز (۶۱۶) تا هلاکو (۶۵۱) و از هلاکو تا تیمور (۷۸۳) را حساب کن. کدام بیشتر است؟
به روایت کتاب، حملهٔ تیمور با حکومتهای محلی ایران و با شهرها چه کرد؟
اشتباههای رایج ۳
اشتباههلاکو پسر چنگیز بود.
کتاب میگوید هلاکو نوهٔ چنگیز بود.
درستهلاکو نوهٔ چنگیز.
اشتباهایلخانان و تیموریان یک حکومتاند.
ایلخانان حکومتی بود که هلاکو با پایتخت مراغه بنیاد گذاشت؛ تیموریان جانشینان تیمور بودند که بیش از یک قرن بعد آمد.
درستدو حکومت با دو بنیانگذار.
اشتباهتیمور در زمان چنگیز بود.
کتاب میگوید تیمور حدود ۱۶۰ سال پس از حملهٔ چنگیز در ماوراءالنهر به قدرت رسید.
درستتیمور حدود ۱۶۰ سال بعد.
فراتر از کتابچطور ویرانی را اندازه میگیرند؟برای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
تاریخنگاران وقتی از ویرانی شهرها مینویسند، به آثار باستانی، نوشتهها و حتی عکسهای ماهوارهای که خط شهرهای قدیمی را نشان میدهد نگاه میکنند. با کامپیوتر و هوش مصنوعی میشود چند هزار سند را مقایسه کرد و دید یک شهر در چه سالی بزرگتر یا کوچکتر شده است. ولی عددهای قدیمی همیشه دقیق نیستند و گاهی بزرگتر از واقعیت نوشته شدهاند؛ برای همین کتابها از کلمههایی مثل «بسیاری» استفاده میکنند. اگر دوست داری، دربارهٔ یک شهر خودت یا شهری که میشناسی بپرس در گذشته چه آسیبهایی دیده و چطور آباد شده است.
آزمون درس ۲۰
۱۳ سؤال از همهٔ درسها، ۱۸ دقیقه.
پرسشهای رایج
ماجرای اترار چه بود؟
به نوشتهٔ کتاب، غایرخان، حاکم اترار، بازرگانان مغول را دستگیر کرد و به سلطان محمد خوارزمشاه خبر داد که جاسوساند. سلطان پذیرفت و آنان کشته شدند. چنگیز خواست حاکم را تحویل دهد و سلطان قبول نکرد؛ این بهانهٔ حملهٔ مغولها شد.
چرا مغولها به ایران حمله کردند؟
طبق کتاب: مغولستان سرد و خشک بود و غذا کم داشت و مغولها از راه غارت و هجوم زندگی میکردند؛ ماجرای اترار بهانه داد؛ و حکومت ایران ضعیف و پراختلاف بود.
هلاکوخان و تیمور چه کردند؟
هلاکو، نوهٔ چنگیز، بغداد را گرفت، حکومت عباسیان را برانداخت و حکومت ایلخانان را با پایتخت مراغه ساخت. تیمور حدود ۱۶۰ سال پس از چنگیز حکومتهای محلی ایران را برانداخت و شهرها را ویران کرد؛ جانشینانش تیموریاناند.
جواب فعالیتهای صفحهٔ ۱۲۳ و ۱۲۴ مطالعات اجتماعی پنجم (درس ۲۰) چیست؟
فعالیت ۱ صفحهٔ ۱۲۳ همان «به کار ببندیم ۱» صفحهٔ ۱۲۸ است: نمایش کوتاه ماجرای اترار؛ نمونهٔ کامل صحنهها و نقشها در بخش «جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۱۲۳» آمده، با جواب پرسش گفتوگوی همان صفحه. جواب فعالیتهای ۲ (دلیلهای حمله)، ۳ (اگر ماجرای اترار نبود) و ۴ (پیامدهای حملههای چنگیز و تیمور) در بخش صفحهٔ ۱۲۴ است.
برای عمیقتر یاد گرفتن
فصلهای دیگر مطالعات اجتماعی پنجم دبستان: فصل ۱، من با دیگران ارتباط برقرار میکنم، فصل ۲، احساسات ما، فصل ۳، همدلی با دیگران، فصل ۴، من عضو گروه هستم، فصل ۵، جمعیت ایران، فصل ۶، منابع آب ایران، فصل ۷، نواحی صنعتی مهم ایران، فصل ۸، راهها و حملونقل (۱)، فصل ۹، راهها و حملونقل (۲)، فصل ۱۰، کشور ما چگونه اداره میشود؟، فصل ۱۱، کشورهای همسایه، فصل ۱۲، حرکتهای زمین، فصل ۱۳، زندگی در نواحی مختلف جهان، فصل ۱۴، بازگشت از سفر حج، فصل ۱۵، مدینه، شهر پیامبر (ص)، فصل ۱۶، سفر به کربلا (۱)، فصل ۱۷، سفر به کربلا (۲)، فصل ۱۸، ایرانیان مسلمان حکومت تشکیل میدهند، فصل ۱۹، وزیران کاردان، شهرهای آباد، فصل ۲۱، بازسازی ویرانهها
