بخش ۱راهها و حملونقل
این درس: صفحهٔ ۳۹ کتاب درسی
یادت هست؟#
۱. کالاهایی که مردم میخرند، چه کسی تولید میکند؟
۲. صنایع مصرفی بیشتر کجا هستند؟
جواب: ۱. کارخانهها و کارگاهها. ۲. اطراف شهرهای بزرگ، چون مشتری و کارگر زیاد است.
راه چیست؟#
هر بار که آدمی یا باری باید از جایی به جای دیگر برسد، مسیری لازم است که روی آن حرکت کند؛ به این مسیر راه میگوییم. خیلی از کارهای روزانه بیراه انجامشدنی نیست:
| نیاز | راه چه میکند؟ |
|---|---|
| رفتن به مدرسه یا محل کار | ما را به آنجا میرساند |
| رفتن به مغازه و خرید | مردم و کالا را به مغازه میرساند |
| رفتن به تعطیلات یا دیدن دوستان و اقوام | شهرها و روستاها را به هم وصل میکند |
| رسیدن غذا و مواد غذایی از جای دور | کالا را از مزرعه به شهر میبرد |
راهها مثل رشتههاییاند که خانه، مدرسه، مزرعه، کارخانه و شهرها را به هم گره میزنند. اگر جادهای بسته شود، جایی که پشت آن است از بقیه جدا میافتد.
وسایل حملونقل چیست؟#
ماشین، اتوبوس، قطار، کشتی و هواپیما همه یک کار میکنند: آدمها یا بارها را میبرند و میآورند. نام همهٔ اینها وسایل حملونقل است (حمل یعنی بردن بار، نقل یعنی جابهجا کردن). راه جای حرکت است و وسیلهٔ حملونقل چیزی است که روی راه حرکت میکند.
| نوع | راه | وسیلهٔ حملونقل |
|---|---|---|
| جادهای | جاده | ماشین، اتوبوس، کامیون |
| ریلی | ریل (راهآهن) | قطار |
قبل از ادامه، حدس بزن: اگر بین دو شهر هیچ راهی نبود، چه چیز اول از همه کم میشد: مواد غذایی تازه یا چراغهای روشن؟ (یکی را انتخاب کن.)
جواب حدس: مواد غذایی تازه؛ چون مواد غذایی باید از جاهای دور و نزدیک به دست ما برسند و بدون راه این کار ممکن نیست.
مثال ۱. در تصویر یک جادهٔ پهن شهر را به یک روستا و یک کارخانه وصل میکند. این جاده کدام نیازها را برآورده میکند؟
- مردم روستا میتوانند به شهر بروند.
- کارخانه میتواند کالا را به شهر ببرد.
- مردم میتوانند به مکان تفریحی و مزرعه برسند.
مثال ۲. مغازهای نان تازه میفروشد. نان از کجا میآید و چه وسیلهای لازم است؟
- نان در نانوایی پخته میشود.
- آرد از کارخانه یا مزرعه با کامیون میآید.
- مشتریها با پای پیاده یا با وسیله به مغازه میآیند. پس راه برای رسیدن مواد و مشتری لازم است.
راه دوم. برای فهمیدن نقش راه، دو سؤال میتوانی بپرسی: «مردم کجا میروند؟» و «کالا از کجا به کجا میرسد؟» هر دو نیاز به راه را نشان میدهند.
صفحهٔ ۳۹ فقط یک پرسش دارد؛ جوابش در جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۳۹ است.
جواب تمرینهای کتاب
اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسشها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.
جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۳۹
پرسش ۱ (پرسش متن (تصویر))به تصویر روستا، شهر، مزرعه، کارخانه و جاده نگاه کن. راهها کدام نیازهای مردم را رفع میکنند؟
پاسخ را ببین
راهها مردم روستا را به شهر، مزرعه، کارخانه و منطقهٔ تفریحی وصل میکنند. مردم برای رفتن به مدرسه و کار، خرید، تعطیلات و دیدن اقوام به راه نیاز دارند، و کالاها و مواد غذایی هم با راه از مزرعه و کارخانه به شهر میرسند. پس راهها نیاز به رفتوآمد و رسیدن کالا را برآورده میکنند.
تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۳ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
سه نیاز را بنویس که برای برآورده شدن به راه احتیاج دارند.
راه و وسیلهٔ حملونقل را برای «سفر با قطار» تعیین کن.
اگر جادهٔ یک روستا بسته شود، سه مشکل نام ببر.
اشتباههای رایج ۳
اشتباهماشین یعنی راه.
ماشین وسیلهٔ حملونقل است و روی راه حرکت میکند؛ راه خود جاده است.
درستجاده راه است و ماشین وسیله.
اشتباهراه فقط برای جابهجا کردن مردم است.
کالاها هم با راه از جایی به جای دیگر میروند.
درستراه برای جابهجایی مردم و کالاها است.
اشتباه۴ × ۵۰ = ۵۴.
۴ تا ۵۰ را باید جمع کرد: ضرب است نه جمع ۴ و ۵۰.
درست۴ × ۵۰ = ۲۰۰.
فراتر از کتابراهها از دیروز تا امروزبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
آدمها هزاران سال است که برای رفتن از جایی به جای دیگر راه میسازند. در گذشته راهها اغلب جادههای خاکی بودند که کاروانها در آنها رفتوآمد میکردند. امروز جادههای آسفالته، ریلها و حتی مسیرهای دریایی و هوایی داریم. بعضی کشورها از ماشینهای خودران آزمایشی استفاده میکنند که با دوربین و حسگر راه را میبینند و برنامهای که با هوش مصنوعی آموزش دیده تصمیم میگیرد. برنامههای نقشه هم از عددهای گوشیهای مردم میفهمند کجا ترافیک است و راه کوتاهتر را نشان میدهند. ولی هنوز آدمها تصمیم میگیرند راه کجا ساخته شود و چطور از آن مراقبت شود. تو هم میتوانی مسیر خانه تا مدرسهات را روی کاغذ بکشی و بنویسی با چه وسایلی میشود رفت.
بخش ۲حملونقل در گذشته و درونشهری
این درس: صفحهٔ ۴۰ کتاب درسی
یادت هست؟#
۱. وسیلهٔ حملونقل چیست؟
۲. دو وسیلهٔ حملونقل نام ببر.
جواب: ۱. وسیلهای که مردم و کالا را جابهجا میکند. ۲. مثلاً اتوبوس و قطار.
حملونقل در گذشته چگونه بود؟#
پیش از اختراع اتومبیل، مردم برای جابهجایی از وسایلی استفاده میکردند که با نیروی جانوران یا انسان حرکت میکردند، مثل اسب، الاغ، شتر و گاری. کتاب عکسهایی قدیمی از یک خودروی کهنه، یک کالسکه و یک درشکهٔ اسبی میآورد. کتاب میخواهد خودت پرسوجو کنی که وسایل گذشته چه تفاوتی با امروز داشتند.
| در گذشته | امروز |
|---|---|
| با اسب، الاغ، شتر و گاری | با ماشین، قطار، اتوبوس و هواپیما |
| آهسته و کمظرفیت | سریعتر و با ظرفیت بیشتر |
| سفر طولانی و سخت | سفر کوتاهتر و راحتتر |
| رساندن بیمار به درمانگاه ساعتها یا بیشتر طول میکشید | بیمار با آمبولانس در مدت کوتاه میرسد |
حملونقل درونشهری چیست؟#
حملونقل درونشهری یعنی جابهجایی مردم داخل شهر. مردم برای این کار وسایل گوناگون دارند: اتوبوس، مینیبوس، تاکسی، خودروی شخصی، دوچرخه و پیادهروی. شهرهای بزرگ قطار شهری (مترو) هم دارند: قطاری که بیشتر مسیرش در تونلهای زیر شهر است و چون به چراغ قرمز و ترافیک خیابان برنمیخورد، تند میرود.
اول تخمین بزن: اگر ۴۰ نفر با ۴۰ خودرو شخصی (هر کدام یک نفر) و ۴۰ نفر با یک اتوبوس بروند، کدام خیابان را شلوغتر میکند؟ حدس میزنیم اولی.
مثال ۱. ۴۰ نفر میخواهند از جایی به جای دیگر بروند. اگر هر خودرو یک نفر ببرد، چند خودرو لازم است؟ اگر یک اتوبوس ۴۰ نفر ببرد؟
- ۴۰ نفر ÷ ۱ نفر در هر خودرو = ۴۰ خودرو.
- ۴۰ نفر ÷ ۴۰ در یک اتوبوس = ۱ اتوبوس.
- با حدسمان میخواند: خودروها خیابان را بسیار شلوغتر میکنند.
مثال ۲. چرا مترو در شهر بزرگ سودمند است؟
- زیر زمین حرکت میکند، پس در ترافیک خیابانها گیر نمیکند.
- سرعت زیادی دارد.
- مسافر زیادی با هم جابهجا میکند.
راه دوم. برای انتخاب وسیله میشود سه چیز را مقایسه کرد: آلودگی هوا، ترافیک و هزینه. هر وسیلهای که اینها را کمتر کند بهتر است؛ پیادهروی و دوچرخه هوا را آلوده نمیکنند و مترو ترافیک را کم میکند.
جواب فعالیتهای ۱ تا ۳ صفحهٔ ۴۰ در جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۴۰ آمده است. فعالیتهای ۴ و ۵ صفحهٔ ۴۱ دربارهٔ حملونقل درونشهری است و جوابشان در صفحهٔ ۴۱ هست.
جواب تمرینهای کتاب
اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسشها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.
جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۴۰
پرسش ۱ (فعالیت ۱)پرسوجو کن پیش از اختراع اتومبیل مردم از چه وسایلی برای حملونقل استفاده میکردند و این وسایل چه تفاوتی با وسایل امروزی دارند.
پاسخ را ببین
نمونهٔ پاسخ: پیاده، اسب، الاغ، شتر و قاطر، گاری و درشکه، و در آب قایق. تفاوتها: وسایل گذشته با نیروی جانور یا آدم حرکت میکردند و آهسته بودند و کم مسافر یا بار میبردند؛ امروز موتور داریم، سریعتر و راحتتریم و بار و مسافر بیشتری میبریم.
پرسش ۲ (فعالیت ۲)پیش از اختراع اتومبیل، اگر فردی در یک روستا بیمار میشد، چگونه میتوانستند او را به درمانگاه برسانند؟ اگر در مسیر کوه بلند یا رودخانهٔ زیاد بود چطور؟
پاسخ را ببین
نمونهٔ پاسخ: او را بر پشت اسب یا الاغ یا در گاری یا با تختروان آهسته میبردند و این مسیر ساعتها یا روزها طول میکشید. اگر کوه بلند بود، باید از گذرگاه و راه پیچدرپیچ میرفتند. اگر رود بود، از پل یا از جای کمعمق رد میشدند یا قایق میگرفتند. سفر کند بود و برای بیمار سخت.
پرسش ۳ (فعالیت ۳)انسان همواره در آرزوی سفر به کرات دیگر مثل کرهٔ مریخ بوده است. به نظر تو در آینده این امکان فراهم خواهد شد؟
پاسخ را ببین
نظر تو جواب درست و غلط ندارد، ولی با دلیل بنویس. نمونه: «ممکن است، چون دانشمندان همین حالا رباتهایی به مریخ فرستادهاند و فناوری هر سال بهتر میشود؛ ولی سفر آدم سخت و گران است و باید خیلی ایمن شود.» تا امروز فقط رباتها و کاوشگرها به مریخ رفتهاند و انسان هنوز نرفته.
تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۳ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
دو تفاوت حملونقل گذشته و امروز را بنویس.
برای رفتن ۴۰ نفر به یک جای دور، اتوبوس بهتر است یا ۴۰ خودروی شخصی؟ سه دلیل بیاور.
چرا شهرهای بزرگ مترو دارند؟
اشتباههای رایج ۲
اشتباهقدیمیها فقط پیاده سفر میکردند.
آنها از اسب، الاغ، شتر و گاری هم استفاده میکردند.
درستدر گذشته از جانوران و وسایل ساده استفاده میشد.
اشتباهخودروی شخصی بهترین وسیله برای شهر شلوغ است.
خودروی شخصی ترافیک و آلودگی بیشتری میسازد.
درستوسایل همگانی مثل مترو و اتوبوس برای شهر شلوغ مناسبترند.
فراتر از کتابشهرهای هوشمند و حملونقلبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
امروز در بعضی شهرها چراغهای راهنما با کمک دوربین و برنامههای کامپیوتری عوض میشوند تا ترافیک کمتر شود. برنامههای هوش مصنوعی میتوانند از عددهای دوربینها بفهمند کجا شلوغ است و مسیرهای دیگر را نشان بدهند. بعضی شهرها دوچرخههای اشتراکی یا اتوبوسهای برقی دارند که دود ندارند. کار از راه دور و درسهای اینترنتی هم باعث میشوند رفتوآمد کمتر شود. ولی همهٔ اینها فقط کمکاند؛ مهمترین چیز این است که هر کسی تا جایی که میشود پیاده یا با وسیلهٔ همگانی برود. تو هم میتوانی روزی را «روز بدون ماشین» بنامی و ببینی چند نفر از خانوادهات حاضرند پیاده یا با دوچرخه بروند.
بخش ۳راهها و بازرگانی
این درس: صفحهٔ ۴۱ کتاب درسی
یادت هست؟#
۱. چرا شهر و روستا به راه نیاز دارند؟
۲. مترو بیشتر کجا حرکت میکند؟
جواب: ۱. برای رفتوآمد مردم و رسیدن کالا. ۲. زیر زمین.
راهها چه نقشی در بازرگانی دارند؟#
در درس ۷ دیدی که کالاها در کارخانه ساخته میشوند؛ ولی کارخانه معمولاً کنار خانهٔ ما نیست. کامیونها و وانتها کالا را از جادههای میان شهرها و روستاها میبرند تا به مغازه و فروشگاه برسد و ما بتوانیم بخریمش. بدون راه، کالای کارخانه همانجا میماند و به دست ما نمیرسد.
یک مسیر را دنبال کن: کارخانهٔ کمپوتسازی از باغ میوه میخرد، کمپوت میسازد و به فروشگاه میفرستد.
| گام | چه میشود | راه و وسیله |
|---|---|---|
| ۱ | میوه از باغ به کارخانه میرود | جاده و کامیون |
| ۲ | کارگرها به کارخانه میآیند | جاده، اتوبوس یا ماشین |
| ۳ | کمپوتها به فروشگاه میروند | جاده و کامیون |
| ۴ | مردم برای خرید به فروشگاه میروند | پیاده یا وسیلهای دیگر |
قبل از ادامه، حدس بزن: اگر جادهٔ بین کارخانه و فروشگاه بسته شود، چه میشود؟ کمپوت به فروشگاه نمیرسد یا کارگرها حقوق بیشتری میگیرند؟
جواب حدس: کمپوت به فروشگاه نمیرسد؛ پس راه برای رساندن کالا لازم است.
مثال ۱. کارخانهای روزی ۲۰۰ جعبه کمپوت میسازد. هر کامیون ۵۰ جعبه میبرد. در یک روز چند کامیون لازم است؟ (عددها فرضی است.)
اول تخمین بزن: ۵۰ تا ۲۰۰ چند بار جا میگیرد؟ حدود ۴ بار.
- ۲۰۰ جعبه را بر ۵۰ تقسیم میکنیم.
- ۲۰۰ ÷ ۵۰ = ۴.
- چهار کامیون لازم است. با حدسمان میخواند؟ بله.
مثال ۲. راه برای رساندن شیر تازه از روستا به شهر چه کمکی میکند؟
- شیر از روستایی که گاو دارد به شهر میرود.
- اگر راه نباشد، شیر خراب میشود.
- با راه و کامیون در مدت کوتاه به فروشگاه میرسد.
راه دوم. بهجای سؤال «چند کامیون؟» میشود پرسید «هر کامیون چه کسری از بار را میبرد؟». ۵۰ از ۲۰۰ میشود یکچهارم، پس ۴ کامیون لازم است. هر دو راه یک جواب میدهند.
صفحهٔ ۴۱ دو فعالیت دربارهٔ حملونقل درونشهری و یک فعالیت دربارهٔ همین بخش دارد؛ همهٔ جوابها در جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۴۱ آمده است.
جواب تمرینهای کتاب
اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسشها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.
جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۴۱
پرسش ۱ (فعالیت ۴، پرسش ۱ (موضوع بخش ۲))به نظر تو کدام یک از وسایل درونشهری که تصویرشان را دیدهای برای سفرهای درونشهری مناسبترند؟ کدام یک هوا را کمتر آلوده میکند؟
پاسخ را ببین
نمونهٔ پاسخ: اتوبوس، مترو و تاکسی برای سفر درونشهری مناسباند، چون مسافر زیادی با هم میبرند. دوچرخه و پیادهروی هوا را کمتر از همه آلوده میکنند چون دود ندارند. نظر هر کس با دلیل پذیرفته است.
پرسش ۲ (فعالیت ۴، پرسش ۲ (موضوع بخش ۲))با استفاده از کدام یک از آنها مشکل ترافیک کمتر میشود؟ کدام یک کمهزینهتر است؟ تعداد کدام یک را بهتر است در آینده در جامعه افزایش دهیم؟ چرا؟
پاسخ را ببین
نمونهٔ پاسخ: ترافیک را مترو و اتوبوس کم میکنند، چون با یک وسیله مسافر زیادی میبرند. پیادهروی و دوچرخه هم هزینه ندارند و کمهزینهترند. به نظر من بهتر است وسایل همگانی (مترو و اتوبوس) را بیشتر کنیم، چون هم ترافیک را کم میکنند و هم هوا را کمتر آلوده میکنند. موضوع، دلیل آوردن است.
پرسش ۳ (فعالیت ۴، پرسش ۳ (موضوع بخش ۲))چه فعالیتهایی از طریق اینترنت موجب کاهش رفتوآمد، حملونقل، ترافیک، آلودگی و صرفهجویی در انرژی میشود؟
پاسخ را ببین
نمونهٔ پاسخ: آموزش اینترنتی، کار از راه دور، جلسههای ویدیویی، پرداخت قبض و کارهای بانکی از راه اینترنت، و خرید اینترنتی که چند خرید را در یک بار ارسال جمع میکند. در همهٔ اینها آدمها کمتر از خانه بیرون میروند، پس ترافیک و آلودگی کمتر و سوخت کمتری مصرف میشود.
پرسش ۴ (فعالیت ۵ (موضوع بخش ۲): کاربرگهٔ ۷ (صفحهٔ ۶۲))از ۱۵ نفر از دانشآموزان و کارکنان مدرسه بپرس با چه وسیلهای به مدرسه میروند و میآیند. پاسخها را در جدول بزن، جمع هر ستون را بنویس، نتیجه بگیر و نمودار ستونی بکش.
پاسخ را ببین
روش: ۱۵ نفر را بپرس. برای هر نفر در یک ستون (پیاده، دوچرخه، اتوبوس، قطار شهری، خودروی شخصی، سرویس مدرسه، تاکسی، سایر) علامت بزن، بعد هر ستون را جمع کن؛ مجموع همهٔ ستونها باید ۱۵ شود. نمونه با عددهای فرضی: پیاده ۴، دوچرخه ۱، اتوبوس ۲، مترو ۱، خودروی شخصی ۳، سرویس ۳، تاکسی ۱، سایر ۰ (جمع ۱۵). نتیجه: بیشتر نفرات پیاده میآیند، بعد خودروی شخصی و سرویس هر کدام ۳ نفر. نمودار: روی محور افقی هر وسیله و روی محور عمودی تعداد (۰ تا ۱۵) را بنویس و برای هر وسیله یک ستون بهاندازهٔ تعدادش بکش. اگر مدرسهٔ تو در شهر یا روستای دیگری است یا مترو ندارد، عددهای تو فرق میکند.
پرسش ۵ (فعالیت ۶)تصویر کارخانهٔ کمپوتسازی را ببین. این کارخانه برای چه فعالیتهایی به راهها و وسایل حملونقل نیاز دارد؟
پاسخ را ببین
در تصویر، باغ میوه، کارخانه و فروشگاه با جاده به هم وصلاند. کارخانه برای این کارها به راه و وسیله نیاز دارد: رساندن میوه از باغ به کارخانه با کامیون، آمدن کارگران و کارمندان به کارخانه، بردن کمپوتها به فروشگاهها با کامیون و آمدن خریداران به فروشگاه. بدون راه هیچکدام ممکن نیست.
تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۳ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
مسیر گندم را از مزرعه تا نان در خانه با راهها و وسایل بنویس.
کارخانهای روزی ۲۴۰ جعبه شیر میسازد و هر کامیون ۸۰ جعبه میبرد. چند کامیون لازم است؟
سه کار را نام ببر که در یک کارخانهٔ کمپوتسازی به راه و وسایل حملونقل نیاز دارد.
اشتباههای رایج ۲
اشتباهراهها فقط برای رفتوآمد مردم است.
کالاها هم با راه به فروشگاهها میرسند.
درستراهها برای مردم و کالاهاست.
اشتباه۲۰۰ ÷ ۵۰ = ۱۵۰.
این کم کردن است نه تقسیم. تقسیم میگوید ۵۰ چند بار در ۲۰۰ جا میگیرد.
درست۲۰۰ ÷ ۵۰ = ۴.
فراتر از کتاباز دکمه تا درِ خانهبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
وقتی از اینترنت چیزی میخری، کالا باید از انبار تا در خانهٔ تو راهی را برود. شرکتها از برنامههایی استفاده میکنند که کوتاهترین مسیر را برای ماشین باربری پیدا میکنند و بستهها را روی نقشه دنبال میکنند. بعضی انبارها رباتهایی دارند که قفسهها را میگردند. هوش مصنوعی هم میتواند حدس بزند کدام کالا بیشتر فروش میرود و باید زودتر به کدام شهر برسد. ولی همهٔ این کارها بدون جاده، ریل و بنادر ممکن نیست؛ برای همین نگهداری راهها کار مهمی است. تو هم میتوانی از بستهای که در خانه دارید بپرسی از کجا آمده و در چه مسیری رفته است.
بخش ۴نقش راهها در صادرات و واردات
این درس: صفحهٔ ۴۲ کتاب درسی
یادت هست؟#
۱. راهها چه کمکی به بازرگانی میکنند؟
۲. یک کالا از کارخانه تا فروشگاه چه راهی میرود؟
جواب: ۱. کالا را به فروشگاه میرسانند. ۲. با وسیلهٔ حملونقل روی راه به فروشگاه میرسد.
چرا ناحیهها به هم کالا میدهند؟#
هیچ جایی همهٔ چیزهایی را که لازم دارد خودش نمیسازد: یکی محصول کشاورزی دارد، یکی معدن، یکی کارخانه. پس جاها به هم نیاز دارند. مثال کتاب گیلان است. باران و خاک گیلان برای برنج و چای خوب است و این دو آنجا بیش از مصرف مردم خودش به دست میآید، در حالی که در بیشتر جاهای کشور این دو خوب به عمل نمیآیند. در عوض، هوای مرطوب گیلان به درد خرما، پسته و زعفران نمیخورد. نتیجه این است که برنج و چای از گیلان بیرون میرود و خرما و پسته و زعفران از جاهای دیگر به گیلان میرسد.
صادرات چیست؟#
صادرات یعنی بیرون فرستادن: ناحیهای چیزی را که خودش ساخته یا کاشته، میفرستد تا در جاهای دیگر فروخته شود. مثال: برنج و چای گیلان که به شهرهای دیگر میرود.
واردات چیست؟#
واردات یعنی به درون آوردن: چیزی که جای دیگری ساخته یا کاشته شده، به ناحیه آورده میشود تا آنجا فروخته شود. مثال: پستهای که در مغازههای گیلان هست ولی در گیلان کاشته نمیشود.
بازرگانی چیست؟#
هر داد و ستدی که کالا را بخرد و بفروشد، چه میان دو شهر از یک کشور باشد و چه میان دو کشور، بازرگانی است. صادرات و واردات دو روی همین کارند. بدون راهها، کالاها نمیتوانند از جایی به جای دیگر برسند.
| کالا | کجا تولید میشود؟ | برای گیلان |
|---|---|---|
| برنج | گیلان | صادرات |
| چای | گیلان | صادرات |
| خرما | ناحیههای دیگر | واردات |
| پسته | ناحیههای دیگر | واردات |
قبل از ادامه، حدس بزن: اگر شهر تو پرتقال ندارد و از جای دیگر بیاورند، آن کالا برای شهر تو صادرات است یا واردات؟
جواب حدس: واردات؛ چون به شهر تو میآید.
مثال ۱. کالایی از شهر الف به شهر ب میرود. برای الف صادرات است یا واردات؟ برای ب؟
- از الف بیرون میرود: برای الف صادرات.
- به ب میرسد: برای ب واردات.
- یک کالا هم صادرات است و هم واردات، بسته به اینکه از کدام طرف نگاه کنی.
مثال ۲. گیلان ۳ کالا میفرستد و ۴ کالا میآورد (طبق شکل ۱). چند کالا بیشتر آورده است؟
- میفرستد: برنج، چای، زیتون = ۳.
- میآورد: نفت، خودرو، خرما، پسته = ۴.
- ۴ − ۳ = ۱. یک کالا بیشتر آورده است.
راه دوم. برای تشخیص صادرات از واردات این پرسش را بپرس: «از اینجا بیرون میرود؟» پس صادرات. «به اینجا میآید؟» پس واردات.
جواب پرسش صفحهٔ ۴۲ در جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۴۲ آمده است. فعالیتهای ۷ و ۸ صفحهٔ ۴۳ دربارهٔ همین موضوعاند؛ جوابشان در صفحهٔ ۴۳ هست.
جواب تمرینهای کتاب
اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسشها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.
جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۴۲
پرسش ۱ (پرسش متن (کالاهای وارداتی محل زندگی))آیا میتوانی چند کالا را نام ببری که در خارج از محل زندگی تو تولید میشود و سپس برای مصرف به محل زندگی تو حمل میشود؟
پاسخ را ببین
نمونهٔ پاسخ برای شهری در مرکز ایران (بسته به شهر تو فرق میکند): برنج و چای که بیشتر از شمال میآیند، میوههایی که در شهر تو نمیرسند، خودرو و بعضی لوازم خانگی که در کارخانههای شهرهای دیگر ساخته میشوند. روش: در خانه یا فروشگاه چند کالا را نگاه کن و روی بسته یا از بزرگترها بپرس در کجا تولید شدهاند. اگر بیرون از ایران زندگی میکنی، کالاهایی را بنویس که شهر شما نمیسازد ولی در فروشگاه میبینی.
تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۳ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
شهری موز ندارد و موز از جای دیگر به آن میآید. این کالا برای آن شهر صادرات است یا واردات؟ چرا؟
ناحیهای گندم زیاد دارد و آن را به جاهای دیگر میفرستد و میوه از جاهای دیگر میآورد. صادرات و واردات آن را بنویس.
چرا بدون راهها صادرات و واردات ممکن نیست؟
اشتباههای رایج ۲
اشتباهصادرات یعنی آوردن کالا.
کالایی که به یک جا میآید واردات است؛ صادرات یعنی بیرون فرستادن.
درستصادرات: فرستادن؛ واردات: آوردن.
اشتباهگیلان همهچیز دارد و از جای دیگر چیزی نمیخواهد.
گیلان برای خرما، پسته و زعفران شرایط کشت ندارد و آنها را از جاهای دیگر میآورد.
درستهر ناحیه به ناحیههای دیگر نیاز دارد.
فراتر از کتاببازرگانی ایران در جادههای قدیمبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
بازرگانی چیز تازهای نیست. هزاران سال پیش کاروانها کالا را از جایی به جای دیگر میبردند، از جمله از ایران تا سرزمینهای دور. بازرگانها ادویه، پارچه و فرش را میبردند و چیزهای دیگری میآوردند. در کاروانسراها، یعنی ساختمانهای میان راه، مسافران و حیوانها استراحت میکردند. امروز کامیونها، قطارها، کشتیها و هواپیماها این کار را میکنند و برنامههای کامپیوتری حساب میکنند کدام کالا را کجا بفرستند. بعضی برنامههای هوش مصنوعی از عددهای فروش حدس میزنند در کدام شهر چه چیزی بیشتر لازم میشود. ولی اصل کار همان است: کالا باید از جایی که هست به جایی که لازم است برسد. تو هم میتوانی نگاه کنی چند کالای خانهتان از شهرهای دیگر آمدهاند.
بخش ۵انواع راهها؛ حملونقل زمینی
این درس: صفحهٔ ۴۳ کتاب درسی
یادت هست؟#
۱. صادرات یعنی چه؟
۲. بازرگانی یعنی چه؟
جواب: ۱. فرستادن کالای یک ناحیه برای فروش به جاهای دیگر. ۲. خرید و فروش کالا در یک کشور یا با کشورهای دیگر.
راهها و وسایل حملونقل چند نوعاند؟#
بهطور کلی، راهها و وسایل حملونقل را به سه دسته تقسیم میکنیم:
| دسته | راه | مثال وسیله |
|---|---|---|
| زمینی | جاده، راهآهن | اتوبوس، کامیون، قطار |
| هوایی | آسمان | هواپیما |
| آبی | دریا و رود | کشتی |
در این درس سراغ حملونقل زمینی میرویم. دو نوع دیگر در درس بعد آمدهاند.
حملونقل زمینی چیست؟#
حملونقل زمینی یعنی جابهجایی مردم و کالا روی زمین. از دو راه انجام میشود: راههای جادهای و راهآهن. اتوبوس، خودرو و کامیون روی جادهاند و قطار روی راهآهن (ریل).
راههای جادهای چه ویژگیای دارند؟#
جادهها شهرها و روستاهای کشور را به هم وصل میکنند و بیشتر سفرها و بارها از آنها میگذرند. نوعی از جاده آزادراه نام دارد: میان دو طرف آن دیوارک یا نردهای کشیدهاند، پس ماشینهایی که میروند و ماشینهایی که برمیگردند هرگز در یک باند نیستند. برای همین در آزادراه دو ماشین کمتر از روبهرو به هم میخورند.
قبل از ادامه، حدس بزن: در جادهای که رفت و برگشت با مانع جدا نشده، خطر بیشتر از روبهرو آمدن ماشین است یا از پشت؟
جواب حدس: از روبهرو. آزادراه همین خطر را کم میکند.
مثال ۱. چرا تصادف روبهرو در آزادراه کمتر است؟
- مسیر رفت و برگشت با مانع جدا شده است.
- ماشینها نمیتوانند به مسیر مخالف بروند.
- پس خطر تصادف روبهرو کم میشود.
مثال ۲. برای فرستادن ۳۰ تن کالا، کامیون ۱۰ تنی چندتا لازم است؟ (عددها فرضی است.)
- ۳۰ ÷ ۱۰ = ۳.
- سه کامیون لازم است.
- قطار در یک بار شاید همین بار را با یک وسیله ببرد؛ پس برای بار سنگین و دور قطار هم گزینهای خوب است.
راه دوم. برای نامگذاری راهها دو پرسش بپرس: «روی چه چیزی؟» (روی زمین، آب یا هوا) و «روی چه نوع راهی؟» (جاده یا ریل). دو پرسش جواب دقیقتر میدهند.
فعالیتهای ۷ و ۸ بالای صفحهٔ ۴۳ دربارهٔ صادرات و وارداتاند و جوابشان در جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۴۳ آمده است. صفحهٔ ۴۴ نقشهٔ راههای اصلی زمینی و نکتهٔ ایمنی دارد.
جواب تمرینهای کتاب
اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسشها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.
جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۴۳
پرسش ۱ (پرسش متن (حملونقل زمینی))به تصویر نگاه کن و وسایل حملونقل زمینی را نام ببر.
پاسخ را ببین
در تصویر کتاب اتوبوس، خودروی سواری و کامیون روی جادهاند و قطار روی راهآهن است. اینها وسایل حملونقل زمینیاند. جادهای: اتوبوس، خودرو، کامیون؛ راهآهن: قطار.
پرسش ۲ (فعالیت ۷ (موضوع بخش ۴))به بستهبندی یک کالا نگاه کن و ببین کارخانهای که آن را تولید کرده در کجاست. مسیری را که این کالا طی کرده تا به شهر یا روستای تو برسد روی نقشه مشخص کن.
پاسخ را ببین
روش: روی بستهٔ یک کالا (مثلاً بیسکویت یا چای) نشانی کارخانه را پیدا کن، روی نقشه آن شهر و شهر خودت را پیدا کن و مسیر راههای اصلی بینشان را با مداد رنگی بکش. نمونه با اطلاعات فرضی: چای کارخانهای در لاهیجان: از لاهیجان به رشت، از آنجا از راه جادهٔ رشت–قزوین به قزوین و بعد به سمت کرج و تهران. اگر بیرون از ایران زندگی میکنی، این فعالیت برایت اختیاری است: میتوانی برای کالایی از فروشگاه شهر خودتان همین کار را روی نقشهٔ کشور خودتان انجام بدهی.
پرسش ۳ (فعالیت ۸ (موضوع بخش ۴))با پرسوجو از بزرگترها چند نمونه از میوهها یا سبزیجاتی را که در ناحیهٔ شما تولید نمیشود، اما در بازار محل زندگی شما وجود دارد نام ببر.
پاسخ را ببین
نمونهٔ پاسخ برای شهری در مرکز ایران (بسته به جای زندگی تو فرق میکند): پرتقال و نارنگی که بیشتر از ناحیههای شمالی یا جنوبی میآیند، موز و کیوی که معمولاً از جاهای گرمسیری یا از خارج میآیند. روش: یکبار به بازار یا میوهفروشی برو، از فروشنده بپرس هر میوه از کجا آمده، و فهرست بنویس. اگر بیرون از ایران زندگی میکنی، همین پرسش را برای بازار شهر خودتان انجام بده.
تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۳ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
سه وسیلهٔ حملونقل زمینی و راه هر کدام را بنویس.
فرق جادهٔ معمولی و آزادراه را بنویس.
۶۰ تن کالا را با کامیونهای ۱۵ تنی میفرستیم. چند کامیون لازم است؟
اشتباههای رایج ۲
اشتباهحملونقل زمینی یعنی فقط اتوبوس و خودرو.
قطار هم روی زمین (ریل) حرکت میکند و جزو حملونقل زمینی است.
درستحملونقل زمینی جادهای و راهآهن را هر دو دارد.
اشتباهآزادراه یعنی راهی که هر کسی هر طور بخواهد در آن میرود.
«آزاد» اینجا یعنی مسیر رفت و برگشت با مانع جدا شده است، نه اینکه قانون نداشته باشد.
درستآزادراه رفت و برگشت را با مانع جدا میکند و در آن هم باید قانون را رعایت کرد.
فراتر از کتابآزادراه، ریل و حملونقل آیندهبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
در بسیاری از کشورها آزادراهها و قطارهای تندرو شهرها را به هم وصل کردهاند. قطار با برق یا گازوئیل کار میکند و میتواند بار سنگین را دور ببرد. امروز دانشمندان دنبال راههایی هستند که حملونقل کمآلودگیتر شود: قطارها و اتوبوسهای برقی، خودروهای برقی و سیستمهایی که با دوربین و هوش مصنوعی ترافیک راه را پیشبینی میکنند. گاهی چراغها و تابلوهای بالای جاده به راننده میگویند جلوتر ترافیک یا تصادف هست. ولی فناوری نمیتواند جای مراقبت راننده را بگیرد: رعایت سرعت و بستن کمربند هنوز مهمترین کار است. تو هم میتوانی در سفر بعدی خانوادهات به نقشهٔ مسیر نگاه کنی و ببینی از کدام نوع راه میگذرید.
بخش ۶رعایت ایمنی در جادهها
این درس: صفحهٔ ۴۴ کتاب درسی
یادت هست؟#
۱. آزادراه چه ویژگی دارد؟
۲. حملونقل زمینی از چه راههایی انجام میشود؟
جواب: ۱. رفت و برگشت با مانع جدا شده است. ۲. جاده و راهآهن.
چرا ایمنی در جاده مهم است؟#
سفر جادهای وقتی شاد میماند که همه سالم برسند. چند قاعدهٔ ساده هست که اگر راننده و مسافر فراموششان کنند، یک لحظه میتواند به حادثهای تلخ برسد.
سه نکتهٔ ایمنی#
| نکته | چرا مهم است؟ |
|---|---|
| کمربند ایمنی برای همه: راننده، کنار راننده و صندلی عقب | کمربند در تصادف از پرتاب شدن آدم جلوگیری میکند |
| حواس راننده فقط به جاده: نه گفتوگو با تلفن یا سرنشینها، نه خوردن و نوشیدن پشت فرمان | حواسپرتی چند لحظهای هم کافی است تا حادثه رخ بدهد |
| رانندگی با سرعتی که تابلوها اجازه میدهند (کتاب میگوید بیشتر تصادفها از سرعت غیرمجاز است) | سرعت زیاد زمان واکنش را کم میکند و تصادف را سختتر میکند |
کتاب هم تأکید میکند که رانندگی با سرعت زیاد نشانهٔ مهارت و شجاعت نیست.
قبل از ادامه، حدس بزن: ماشینی با سرعت مجاز برود یا با سرعت خیلی زیاد؛ کدام در یک لحظهٔ ناگهانی راحتتر میایستد؟
جواب حدس: ماشینی که سرعت مجاز دارد، چون فرصت بیشتری برای ترمز دارد.
مثال ۱. مسیری ۱۲۰ کیلومتر است. اگر با سرعت ثابت ۶۰ کیلومتر در ساعت بروی، چند ساعت طول میکشد؟ (عددها فرضی است.)
اول تخمین بزن: ۶۰ کیلومتر در هر ساعت یعنی ۱۲۰ کیلومتر در حدود دو ساعت.
- زمان = مسافت ÷ سرعت.
- ۱۲۰ ÷ ۶۰ = ۲.
- دو ساعت. با حدسمان میخواند.
مثال ۲. چرا در ماشین کمربند عقب هم لازم است؟
- در تصادف همهٔ سرنشینان به جلو پرتاب میشوند.
- کتاب میگوید همهٔ سرنشینان، یعنی راننده و مسافران، باید ببندند.
- پس کمربند جلو و عقب هر دو لازم است.
راه دوم. برای یادآوری ایمنی میشود سه کلمه یاد گرفت: «کمربند، حواس، سرعت». هر کدام یک نکتهٔ کتاب است.
صفحهٔ ۴۴ در کتاب تمرین ندارد؛ دو پرسش اول از ماست و سومی «به کار ببندیم ۴» صفحهٔ ۵۷ است که موضوعش همین بخش است: جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۴۴.
جواب تمرینهای کتاب
اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسشها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.
پرسشهای ما دربارهٔ صفحهٔ ۴۴
پرسش ۱ (پرسش ما (صفحهٔ ۴۴ در کتاب تمرین ندارد))طبق کتاب، سه نکتهٔ ایمنی در سفر جادهای را نام ببر.
پاسخ را ببین
یکم: همهٔ سرنشینان، یعنی راننده و مسافران، کمربند ایمنی ببندند. دوم: راننده حواسش جمع باشد و هنگام رانندگی با تلفن همراه یا دیگران صحبت نکند و نخورد و نیاشامد. سوم: سرعت مجاز را رعایت کنند، چون بیشتر تصادفها از سرعت غیرمجاز است و سرعت زیاد نشانهٔ مهارت نیست.
پرسش ۲ (پرسش ما (صفحهٔ ۴۴ در کتاب تمرین ندارد))روی نقشهٔ راههای اصلی کتاب (و شکل ۲ همین درس)، از تهران به کدام شهرهای بزرگ راه اصلی میرود؟ دو شهر را نام ببر.
پاسخ را ببین
در نقشهٔ کتاب از تهران چند راه اصلی و آزادراه به شهرهای دیگر میرود، مثل تبریز، مشهد، اصفهان و رشت. در شکل ۲ ما هم تهران مرکز چند خط است. هر دو شهر از اینها جواب درست است.
پرسش ۳ (به کار ببندیم ۴ (صفحهٔ ۵۷؛ موضوعش همین درس است))اگر همیار پلیس راه باشی و خانوادهای بخواهد به مسافرت برود، چه توصیههایی میکنی؟
پاسخ را ببین
نمونهٔ پاسخ: ۱. همه، چه جلو چه عقب، کمربند ببندند. ۲. راننده خسته یا خوابآلود نرود و در راه استراحت کند. ۳. با سرعت مجاز برود و حواسش به جاده باشد و با تلفن صحبت نکند. ۴. پیش از سفر چراغها، ترمز و لاستیکهای ماشین را بررسی کنند. ۵. بچهها در ماشین آرام بنشینند و حواس راننده را پرت نکنند.
تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد میدهد.
تمرین گامبهگام ۳ مسئله
اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.
سه نکتهٔ ایمنی از درس را بنویس و دلیل یکی را بگو.
مسیری ۱۸۰ کیلومتر است. با سرعت ثابت ۹۰ کیلومتر در ساعت چند ساعت طول میکشد؟
دوستی میگوید «من کمربند عقب نمیبندم چون راننده نیستم». چه جوابی میدهی؟
اشتباههای رایج ۳
اشتباهمسافر عقب نیاز به کمربند ندارد.
کتاب میگوید همهٔ سرنشینان، راننده و مسافران، کمربند را ببندند.
درستهمهٔ سرنشینان کمربند میبندند.
اشتباههر کس سریعتر برود رانندهای ماهرتر است.
سرعت زیاد نشانهٔ مهارت نیست و بیشتر تصادفها از سرعت غیرمجاز است.
درسترانندهای که سرعت مجاز را رعایت میکند، مراقبتر است.
اشتباه۱۲۰ ÷ ۶۰ = ۶۰.
تقسیم نشان میدهد ۶۰ چند بار در ۱۲۰ جا میگیرد، نه خود ۶۰.
درست۱۲۰ ÷ ۶۰ = ۲.
فراتر از کتابایمنی را فناوری هم کمک میکندبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمیآید.
خودروهای امروزی چیزهایی دارند که ایمنی را بیشتر میکنند: کیسهٔ هوا، ترمز ضدقفل و حسگرهایی که فاصلهٔ خودرو با ماشین جلو را میسنجند. بعضی خودروها دوربینی دارند که خطهای جاده را میبیند و اگر راننده بیدلیل از خط بیرون برود، هشدار میدهد. برنامههای هوش مصنوعی این عکسها را تحلیل میکنند. پلیس راه هم از دوربینهایی استفاده میکند که سرعت را میسنجند؛ هدفشان جریمه کردن نیست، کم کردن حادثه است. با همهٔ اینها، مهمترین عامل ایمنی خود آدم است: بستن کمربند و رعایت سرعت را هیچ دستگاهی به جای تو انجام نمیدهد. تو هم وقتی سوار ماشین میشوی، اول کمربندت را ببند و به بقیه هم یادآوری کن.
آزمون درس ۸
۱۴ سؤال از همهٔ درسها، ۲۰ دقیقه.
پرسشهای رایج
راه و وسیلهٔ حملونقل چه فرقی دارند؟
راه مسیر جابهجایی است، مثل جاده و ریل. وسیلهٔ حملونقل چیزی است که روی راه حرکت میکند و مردم و کالا را میبرد، مثل اتوبوس و قطار.
صادرات و واردات یعنی چه؟
صادرات یعنی کالایی که در یک ناحیه تولید شده برای فروش به جاهای دیگر فرستاده شود. واردات یعنی کالایی که بیرون از ناحیه تولید شده برای فروش به آنجا بیاید. مثلاً برنج و چای گیلان صادرات و پسته و خرما برای گیلان واردات است.
آزادراه چیست؟
راهی است که مسیر رفت و برگشتش با مانع از هم جدا شده است. به همین دلیل خطر تصادف از روبهرو کمتر است.
جواب کاربرگهٔ ۷ «رفتوآمد به مدرسه» چیست؟
این کاربرگه را فعالیت ۵ صفحهٔ ۴۱ میخواهد: از ۱۵ نفر بپرس با چه وسیلهای به مدرسه میآیند، در جدول علامت بزن، هر ستون را جمع کن و نمودار ستونی بکش. نمونهٔ عددهای فرضی و روش کامل در این صفحه، زیر «جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۴۱» آمده است.
جواب «به کار ببندیم ۴» دربارهٔ همیار پلیس راه چیست؟
توصیههایی مثل بستن کمربند برای همه، سرعت مجاز، خوابآلود نرفتن، بیتوجه نبودن به جاده و بررسی ماشین پیش از سفر. توضیح بیشتر در «جواب تمرینهای کتاب، صفحهٔ ۴۴» همین صفحه آمده است.
برای عمیقتر یاد گرفتن
فصلهای دیگر مطالعات اجتماعی پنجم دبستان: فصل ۱، من با دیگران ارتباط برقرار میکنم، فصل ۲، احساسات ما، فصل ۳، همدلی با دیگران، فصل ۴، من عضو گروه هستم، فصل ۵، جمعیت ایران، فصل ۶، منابع آب ایران، فصل ۷، نواحی صنعتی مهم ایران، فصل ۹، راهها و حملونقل (۲)، فصل ۱۰، کشور ما چگونه اداره میشود؟، فصل ۱۱، کشورهای همسایه، فصل ۱۲، حرکتهای زمین، فصل ۱۳، زندگی در نواحی مختلف جهان، فصل ۱۴، بازگشت از سفر حج، فصل ۱۵، مدینه، شهر پیامبر (ص)، فصل ۱۶، سفر به کربلا (۱)، فصل ۱۷، سفر به کربلا (۲)، فصل ۱۸، ایرانیان مسلمان حکومت تشکیل میدهند، فصل ۱۹، وزیران کاردان، شهرهای آباد، فصل ۲۰، کشورگشایان بیرحم، فصل ۲۱، بازسازی ویرانهها
