آموزش مطالعات اجتماعی پنجم دبستان · فصل ۷

نواحی صنعتی مهم ایران، به زبان ساده

مقداری مواد اولیه (پنبه، چوب، سنگ آهن و شیشهٔ نفت)، کارخانهٔ کوچک چوبی با دودکش و روبان‌هایی که از مواد به آن می‌رسند، کالاهای ساخته‌شده مثل پارچه، مداد، قابلمه و اسباب‌بازی، و یک چرخ‌دنده و چکش

کارخانه مواد اولیه را به کالا تبدیل می‌کند. می‌بینی صنایع مادر و مصرفی چه فرقی دارند، ذوب‌آهن و پتروشیمی کجا هستند و معدن‌ها چه نقشی دارند.

صفحه‌های ۳۴ تا ۳۸ کتاب۳ بخش۳۴ سؤالآزمون ۱۸ دقیقه

هدف‌ها، پیش‌نیاز و منبع این فصل

بعد از این فصل:

  • صنعت و مواد اولیه را با مثال تعریف کنی و عوامل تولید را نام ببری
  • صنایع مادر و مصرفی را از هم جدا کنی و برای هر کدام مثال بزنی
  • روی نقشه چند شهر صنعتی را پیدا کنی و نقش معدن‌ها را توضیح بدهی
  • بگویی چرا صنایع مصرفی اطراف شهرهای بزرگ‌اند

پیش‌نیاز: دانستن منابع طبیعی، خواندن نمودار ستونی و آشنایی با نقشهٔ ایران

مطابق فهرست کتاب درسی رسمی «مطالعات اجتماعی (پنجم)»، چاپ ۱۴۰۵-۱۴۰۶، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی⁠. توضیح‌ها، مثال‌ها و تمرین‌ها نوشتهٔ یادستان است.

هر صفحهٔ مطالعات اجتماعی پنجم دبستان کدام درس است؟

بخش ۱صنعت و مواد اولیه

این درس: صفحه‌های ۳۴ تا ۳۵ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. چند نمونه از منابع طبیعی نام ببر.

۲. گندم از کجا می‌آید: از منابع طبیعی یا ساختهٔ دست انسان؟

جواب: ۱. نفت و گاز، سنگ‌های معدنی، خاک و گیاهان. ۲. گندم یک گیاه است، پس از منابع طبیعی می‌آید.

صنعت چیست؟#

هر کالایی که مصرف می‌کنیم، از منابع طبیعی ساخته شده یا از آن‌ها به دست آمده. وقتی یک کارخانه از این منابع کالا می‌سازد، می‌گوییم صنعت کار می‌کند.

صنعت یعنی همین کارِ ساختن در کارخانه: ماده‌ای خام وارد می‌شود، کارگرها و دستگاه‌ها شکل یا جنسش را تغییر می‌دهند و چیزی بیرون می‌آید که مردم لازم دارند.

مواد اولیه چیست؟#

مواد اولیه همان «مادهٔ خامِ» هر کارخانه است: چیزی که از بیرون به کارخانه می‌رسد و پس از کار روی آن، کالا از آن ساخته می‌شود. کالا محصولی است که از کارخانه بیرون می‌آید.

مواد اولیه کارخانه کالا
نخ پارچه‌بافی پارچه
آرد ماکارونی‌سازی ماکارونی
شیر لبنیات پنیر و ماست
چوب مدادسازی مداد

مواد اولیهٔ کارخانه‌ها از منابع طبیعی به دست می‌آید. مثلاً نخ از پنبه (گیاه) یا پشم گوسفند (جانور) ساخته می‌شود.

مثال ۱. مواد اولیه و کالای یک کارخانهٔ ماست‌سازی را بگو.

  1. ماست‌سازی از شیر ماست درست می‌کند.
  2. مواد اولیه: شیر.
  3. کالا: ماست. شیر از جانوران، یعنی منبع طبیعی، می‌آید.

کارخانه فقط مواد اولیه نمی‌خواهد#

کارخانه برای تولید کالا به چند چیز دیگر هم نیاز دارد. به این‌ها در این درس عوامل تولید می‌گوییم:

عامل یعنی چه؟
مواد اولیه چیزی که به کالا تبدیل می‌شود
نیروی کار کارگران و کارمندان
سرمایه پول برای ساختمان، ماشین، مواد و دستمزد
ماشین‌آلات و ابزار دستگاه‌هایی که کار را انجام می‌دهند
دانش و فناوری دانستن راه ساختن و ابزار مناسب
انرژی مثلاً برق برای کار ماشین‌ها (شکل کتاب پنج عامل اول را نشان می‌دهد؛ انرژی در کاربرگهٔ ۶ آمده است)

قبل از ادامه، حدس بزن: یک کفاش در کارگاه کوچک در گذشته روزی چند جفت کفش درست می‌کرد، و یک کارخانهٔ کفش امروز روزی چند جفت؟

جواب حدس: کفاش روزی چند جفت، ولی کارخانه روزی صدها جفت. دلیلش ماشین، کارگر زیاد و سرمایه است.

مثال ۲. فرض کن کفاشی روزی ۳ جفت کفش و کارخانه‌ای روزی ۳۰۰ جفت می‌سازد. کارخانه چند برابر کفاش تولید می‌کند؟

اول تخمین بزن: ۳۰۰ صد برابر ۳ است.

  1. دو عدد را تقسیم می‌کنیم: ⁦۳۰۰ ÷ ۳⁩.
  2. ⁦۳۰۰ ÷ ۳ = ۱۰۰⁩.
  3. کارخانه ۱۰۰ برابر تولید می‌کند. با حدسمان می‌خواند؟ بله.

راه دوم. از ضرب برو: ۳ را در چند ضرب کنیم تا ۳۰۰ شود؟ ⁦۳ × ۱۰۰ = ۳۰۰⁩، پس ۱۰۰ برابر. این راه برای امتحان کردن جواب تقسیم سریع‌تر است.

جواب فعالیت‌ها و کاربرگه‌های صفحه‌های ۳۴ و ۳۵ در جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۳۴ و صفحهٔ ۳۵ آمده است.

جواب تمرین‌های کتاب

اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسش‌ها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۳۴

پرسش ۱ (پرسش متن (شکل نخ و پارچه))به شکل مواد اولیه، کارخانه و کالا توجه کن. چه چیزی مشاهده می‌کنی؟ توضیح بده.

پاسخ را ببین

در شکل، از چند قرقرهٔ نخ در سمت چپ پیکانی به یک کارخانه می‌رسد و از کارخانه پارچه بیرون می‌آید. یعنی نخ مادهٔ اولیه است، کارخانه پارچه‌بافی آن را تغییر می‌دهد و پارچه کالاست. شکل ۱ همین درس همان رابطه را نشان می‌دهد.

پرسش ۲ (پرسش متن (منبع طبیعی نخ))به نظر تو برای تهیهٔ نخ از کدام منبع طبیعی استفاده می‌شود؟

پاسخ را ببین

نخ را می‌توان از پنبه ساخت که گیاه است، یا از پشم گوسفند که از جانور می‌آید. پس منبع طبیعی آن گیاهان یا جانوران است. جواب «گیاهان» (پنبه) به‌تنهایی هم درست است.

پرسش ۳ (فعالیت ۱: کاربرگهٔ ۵ (صفحهٔ ۶۰))در کاربرگهٔ «مواد اولیهٔ کارخانه‌ها» برای هر کالا مواد اولیهٔ مناسب را از جدول انتخاب کن و بنویس.

پاسخ را ببین

هر کالا را به چیزی وصل می‌کنیم که از آن ساخته می‌شود: رب گوجه‌فرنگی: گوجه‌فرنگی. ماکارونی: آرد. پنیر و ماست: شیر. کتاب: کاغذ. خودرو: فولاد، شیشه، ورقهٔ فلزی، چرم و مس (کتاب این را داده است). پتو: پشم (یا نخ). قابلمه: ورقهٔ فلزی (فولاد) یا مس. مداد: چوب و زغال (کتاب داده است). تنگ و لیوان: شیشه. مبلمان: چوب و پارچه. کیسهٔ زباله: پلاستیک. کیف: چرم. بعضی کالاها چند مادهٔ اولیه دارند و مواد دیگری هم می‌شود نوشت، به شرط این‌که واقعاً در ساخت آن کالا به کار برود.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۳۵

پرسش ۱ (پرسش متن (نیازهای کارخانه))یک کارخانه برای تولید کالا، علاوه بر مواد اولیه، به چه چیزهای دیگری نیاز دارد؟

پاسخ را ببین

شکل کتاب پنج چیز را نشان می‌دهد: مواد اولیه، سرمایه (پول)، دانش و فناوری، نیروی کار (کارگر) و ماشین‌آلات و ابزار. پس غیر از مواد اولیه، به پول، کارگر، ماشین و ابزار و دانستن راه ساختن نیاز دارد. انرژی مثل برق هم لازم است (کاربرگهٔ ۶ آن را می‌پرسد).

پرسش ۲ (فعالیت ۲)صاحبان کارخانه‌ها باید همهٔ کارگران را بیمه کنند. بیمه چیست و چه فایده‌ای دارد؟

پاسخ را ببین

بیمه یعنی کارگر هر ماه با کمک کارفرما مبلغی برای خودش کنار می‌گذارد تا اگر مشکلی پیش آمد، پول به او برسد. فایده: بعد از بازنشستگی یا اگر در کار آسیب ببیند، از بیمه پول می‌گیرد و زندگی‌اش می‌گذرد. برای پرس‌وجوی بیشتر از یک بزرگ‌تر بپرس که در کارش بیمه دارد یا نه.

پرسش ۳ (فعالیت ۳: کاربرگهٔ ۶ (صفحهٔ ۶۱))متن بازدید از کارخانهٔ خودروسازی را بخوان و جدول عوامل تولید را کامل کن.

پاسخ را ببین

نیروی کار: حدود ۶۵۰۰ کارگر در تولید و ۹۰۰ کارمند در بخش اداری (مدیر، معاون، مهندس، نگهبان، نظافتچی و دیگران). انرژی مورد نیاز: بیشتر دستگاه‌ها با برق کار می‌کنند. مواد اولیه: پلاستیک، فولاد، چرم، چوب، شیشه و مانند آن که از کارخانه‌های دیگر خریده می‌شود. سرمایه و ماشین‌آلات (کتاب نوشته): ساختمان کارخانه، ۷ سالن تولید، ماشین‌آلات، پول خرید مواد اولیه و دستمزد کارکنان. در این کارخانه روزانه حدود ۵۰۰ تا ۶۰۰ خودرو تولید می‌شود.

پرسش ۴ (فعالیت ۴)همراه معلم از یک کارخانه بازدید کن و به‌طور گروهی گزارش بازدیدت را بنویس و به کلاس ارائه کن.

پاسخ را ببین

نمونهٔ گزارش (کارخانهٔ فرضی ماکارونی‌سازی): ۱. مواد اولیه: آرد گندم و آب. ۲. کالا: انواع ماکارونی. ۳. نیروی کار: حدود ۲۰ کارگر و ۵ کارمند. ۴. ماشین‌آلات: دستگاه خمیرگیر و برش. ۵. انرژی: برق. ۶. ما یاد گرفتیم که کالا از چند مرحله می‌گذرد. روش: پیش از بازدید چند پرسش بنویسید، در بازدید یادداشت بردارید، بعد گزارش را بین اعضای گروه تقسیم کنید. اگر بازدید ممکن نبود، با پرس‌وجو از یک بزرگ‌تر یا خواندن دربارهٔ یک کارخانه همین گزارش را بنویس.

تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱صنعت یعنی چه؟
۲هر مادهٔ اولیه را به کالایی که از آن ساخته می‌شود وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۳کدام یک از عوامل تولید نیست؟
۴جمله را کامل کن.

روی یک واژه بزن تا در نخستین جای خالی بنشیند. برای برداشتن، روی همان واژه در جملهٔ بالا بزن.

کارخانه را می‌گیرد و با کمک ماشین‌آلات به تبدیل می‌کند.

۵کفاشی روزی ۴ جفت کفش و کارخانه‌ای روزی ۴۰۰ جفت کفش می‌سازد. کارخانه چند برابر کفاش تولید می‌کند؟
برابر
۶این مراحل را به ترتیب مرتب کن.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
  4. ۴خالی

تمرین گام‌به‌گام ۳ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

کارخانهٔ نان‌سازی را در نظر بگیر. دو مادهٔ اولیه و یک کالای آن را بنویس.

برای ساختن یک کارخانهٔ کوچک مداد، شش عامل تولید را با یک مثال برای هر کدام بنویس.

کارخانه‌ای هر روز ۵۰۰ خودرو می‌سازد. در ۱۰ روز چند خودرو می‌سازد؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهکارخانه فقط به مواد اولیه نیاز دارد.

بدون کارگر، ماشین، پول و برق، مواد اولیه به کالا تبدیل نمی‌شود.

درستکارخانه به عوامل تولید نیاز دارد: مواد اولیه، نیروی کار، سرمایه، ماشین‌آلات، دانش و انرژی.

اشتباهکالا و مواد اولیه یکی هستند.

مادهٔ اولیه چیزی است که وارد کارخانه می‌شود و کالا چیزی است که از کارخانه بیرون می‌آید.

درستنخ مواد اولیه است و پارچه کالا.

اشتباه⁦۳۰۰ ÷ ۳ = ۱۰⁩.

⁦۳ × ۱۰ = ۳۰⁩ است، نه ۳۰۰. برای ۳۰۰ باید ۱۰۰ را در ۳ ضرب کنی.

درست⁦۳۰۰ ÷ ۳ = ۱۰۰⁩.

فراتر از کتاباز کارگاه کوچک تا ربات‌های کارخانهبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

در گذشته هر خانواده بیشتر چیزهایش را خودش می‌ساخت و بعضی کارگاه‌های کوچک چند جفت کفش یا یک فرش در هفته درست می‌کردند. با آمدن ماشین‌ها کارخانه‌ها توانستند در یک روز صدها کالای یکسان بسازند. امروز در بسیاری از کارخانه‌ها ربات‌ها کارهای تکراری مثل جوشکاری یا جابه‌جا کردن قطعه‌ها را انجام می‌دهند و حسگرها و برنامه‌های هوش مصنوعی عیب کالا را زود پیدا می‌کنند. با این حال هنوز آدم‌ها کارخانه را طراحی می‌کنند و ماشین‌ها را تعمیر می‌کنند. اگر دوست داری، می‌توانی در خانه یک «کارخانهٔ کوچک» بازی کنی: چند نفر با هم مداد رنگی‌ها را مرتب کنید و ببینید تقسیم کار چقدر کار را سریع‌تر می‌کند.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

بخش ۲صنایع کارخانه‌ای ایران و پراکندگی صنایع مادر

این درس: صفحه‌های ۳۶ تا ۳۷ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. مواد اولیه چیست؟

۲. دو عامل تولید نام ببر.

جواب: ۱. چیزهایی که به کارخانه می‌برند تا کالا شوند. ۲. مثلاً نیروی کار و ماشین‌آلات.

صنایع مادر و صنایع مصرفی چه فرقی دارند؟#

کارخانه‌های ایران دو دسته‌اند:

دسته چه کالایی می‌سازد؟ مثال
صنایع مادر کالایش به دست کارخانهٔ دیگری می‌رسد و آن‌جا مادهٔ ساختِ کالای دیگری می‌شود؛ به خانه‌ها نمی‌رود ورقهٔ فولادی که یخچال و خودرو از آن ساخته می‌شود
صنایع مصرفی کالایش به خانه‌ها می‌رسد و مردم خودشان آن را به کار می‌برند یخچال، قابلمه و لوازم خانگی

قبل از ادامه، حدس بزن: ورقهٔ فولادی را مردم از کجا می‌خرند؟ از فروشگاه کالای خانگی یا کارخانه‌های دیگر؟

جواب حدس: کارخانه‌های دیگر؛ پس فولاد از صنایع مادر است.

صنایع مادر چیست؟ سه نمونهٔ مهم#

صنایع مادر مادر صنایع دیگرند، چون کالاشان مواد اولیهٔ کارخانه‌های دیگر می‌شود. کتاب سه نمونهٔ مهم می‌آورد:

  1. ذوب‌آهن: سنگ آهن را در کوره‌های بسیار داغ ذوب می‌کنند و آهن می‌سازند؛ از آن فولاد و ورقه‌های آهنی درست می‌شود. اولین کارخانهٔ ذوب‌آهن ایران نزدیک اصفهان ساخته شده و سنگ آهنش از معادن استان یزد می‌آید.
  2. پتروشیمی: نفت و گاز را به مواد شیمیایی تبدیل می‌کند. از این مواد رنگ، چسب، کود شیمیایی، لاستیک و مواد شوینده (مثل پودر لباس‌شویی) ساخته می‌شود. نمونه: پتروشیمی شازند در اراک.
  3. ماشین‌سازی: ماشین‌آلات و ابزار، دیگ بخار، جرثقیل و دستگاه‌هایی می‌سازد که کارخانه‌های دیگر لازم دارند؛ مثلاً کمباین‌سازی اراک. مواد اولیه‌اش معمولاً آهن، سرب، روی و مس است.

مثال ۱. نان‌سازی صنایع مادر است یا مصرفی؟

  1. نان را مردم مستقیم می‌خرند و می‌خورند.
  2. پس نان کالای مصرفی است.
  3. کارخانهٔ نان‌سازی جزو صنایع مصرفی است.

مثال ۲. چرا ذوب‌آهن را مادر می‌گویند؟

  1. کالای ذوب‌آهن فولاد و ورقهٔ آهنی است.
  2. مردم فولاد را مستقیم مصرف نمی‌کنند.
  3. کارخانه‌های یخچال و خودرو از آن استفاده می‌کنند؛ پس مادر است.

راه دوم. برای تشخیص نوع صنعت یک پرسش بپرس: «مردم این کالا را مستقیم می‌خرند؟» اگر آری، مصرفی است. پرسش دوم: «کارخانهٔ دیگری از آن استفاده می‌کند؟» اگر آری، مادر است. هر دو یک جواب می‌دهند؛ پرسش اول سریع‌تر است.

نکته دربارهٔ نقشه#

شکل ۲ نمودار تقریبی است و همهٔ کارخانه‌ها در آن نیستند؛ فقط چند شهر مهم را نشان می‌دهد. تصویر کتاب (صفحهٔ ۳۷) نقشهٔ دیگری با همین موضوع دارد.

کتاب در صفحهٔ ۳۷ فقط می‌خواهد نقشهٔ صنایع مادر را تماشا کنی و تمرینی ندارد؛ این سه پرسش از ماست: جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۳۷.

جواب تمرین‌های کتاب

اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسش‌ها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.

پرسش‌های ما دربارهٔ صفحهٔ ۳۷

پرسش ۱ (پرسش ما (صفحهٔ ۳۷ در کتاب تمرین ندارد))کتاب می‌خواهد روی نقشه مهم‌ترین صنایع مادر را ببینی. در شکل ۲ همین درس، سه شهر را که صنعت پتروشیمی دارند نام ببر.

پاسخ را ببین

در شکل ۲ شهرهای ماهشهر، کرمانشاه، اراک، تبریز و شیراز دایره دارند که نشان پتروشیمی است؛ هر سه‌تا از این‌ها درست است. نقشهٔ کتاب جاهای دیگری هم دارد، مثل بندر امام خمینی و خارک.

پرسش ۲ (پرسش ما (صفحهٔ ۳۷ در کتاب تمرین ندارد))دو شهر را نام ببر که در آن‌ها کارخانهٔ ذوب‌آهن یا فولاد بزرگ هست.

پاسخ را ببین

اصفهان و اهواز. در شکل ۲ هر دو با مربع نشان داده شده‌اند. نزدیک اصفهان نخستین ذوب‌آهن ایران است و نقشهٔ کتاب فولاد مبارکه را هم در استان اصفهان نشان می‌دهد.

پرسش ۳ (پرسش ما (صفحهٔ ۳۷ در کتاب تمرین ندارد))ماشین‌سازی در کدام شهرهای شکل ۲ نشان داده شده است؟

پاسخ را ببین

تبریز و اراک؛ مثلث کنار دایره‌های پتروشیمی همین دو شهر را نشان می‌دهد. کمباین‌سازی اراک نمونهٔ ماشین‌سازی است که کتاب هم عکسش را آورده.

تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱صنایع مادر چه کالایی تولید می‌کنند؟
۲هر صنعت مادر را به کارش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۳ جفت

۳کالاهایی را بزن که از صنایع مصرفی‌اند.

روی واژه (یا واژه‌های) درست بزن؛ دوباره که بزنی برداشته می‌شود. ۰ واژه انتخاب شد

۴سنگ آهن ذوب‌آهن اصفهان از کجا می‌آید؟
۵جمله را کامل کن.

روی یک واژه بزن تا در نخستین جای خالی بنشیند. برای برداشتن، روی همان واژه در جملهٔ بالا بزن.

صنایع نفت و گاز را به مواد شیمیایی مثل تبدیل می‌کنند.

۶کدام کارخانه ماشین‌سازی نمونه‌ای از صنایع مادر است؟
۷این‌ها را از ماده تا کالای مصرفی مرتب کن.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
  4. ۴خالی

تمرین گام‌به‌گام ۳ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

کارخانهٔ پتروشیمی را بررسی کن: مواد اولیه، کالاها و اینکه صنعت مادر است یا مصرفی.

سه کالا را به مادر یا مصرفی تقسیم کن: ورقهٔ فولادی، فرش، رنگ.

یک رشتهٔ تولید را از معدن تا کالای مصرفی در چهار گام نشان بده (مثل یخچال).

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهصنایع مادر یعنی کارخانه‌هایی که مادرها در آن کار می‌کنند.

مادر اینجا یعنی «اصل و ریشه»: کالای این کارخانه‌ها مواد اولیهٔ کارخانه‌های دیگر می‌شود.

درستصنایع مادر کالاهایی می‌سازند که کارخانه‌های دیگر از آن‌ها استفاده می‌کنند.

اشتباهفولاد صنعت مصرفی است، چون خیلی چیز از آن ساخته می‌شود.

مردم فولاد را مستقیم نمی‌خرند؛ کارخانه‌ها از آن کالا می‌سازند.

درستفولاد از صنایع مادر است.

اشتباهذوب‌آهن فقط در اصفهان است.

اولین کارخانهٔ ذوب‌آهن ایران نزدیک اصفهان ساخته شد، ولی کارخانه‌های فولاد در چند جای دیگر هم هستند، مثل اهواز.

درستذوب‌آهن و فولاد در چند شهر وجود دارد.

فراتر از کتابنفت و گاز از سوخت تا هزار کالابرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

نفت و گاز فقط برای سوخت نیستند. کارخانه‌های پتروشیمی از آن‌ها پلاستیک، رنگ، چسب و کود می‌سازند و به همین دلیل بسیاری از چیزهایی که هر روز می‌بینی، از جعبهٔ غذا تا اسباب‌بازی، با این صنعت ساخته شده است. هر کارخانهٔ بزرگ پتروشیمی با کامپیوترها و حسگرهای زیاد کنترل می‌شود و برنامه‌های هوش مصنوعی می‌توانند عددهای دما و فشار را بخوانند و بگویند کجا ممکن است خرابی پیش بیاید. ولی صنایع بزرگ مسئولیت هم دارند؛ باید هوا و آب را آلوده نکنند و پسماندشان را درست مدیریت کنند. اگر دوست داری، چند چیز پلاستیکی خانه را بشمار و ببین کدام را می‌شود دوباره استفاده کرد؛ این کمک می‌کند مواد اولیهٔ کمتری لازم باشد.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

بخش ۳معادن و پراکندگی صنایع مصرفی

این درس: صفحهٔ ۳۸ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. صنایع مادر چه کالایی می‌سازند؟

۲. ذوب‌آهن سنگ آهنش را از کجا می‌آورد؟

جواب: ۱. کالایی که کارخانه‌های دیگر به عنوان مواد اولیه از آن استفاده می‌کنند. ۲. از معادن استان یزد.

معدن چیست؟#

صنایع مادر برای تولید کالا به مواد اولیه نیاز دارند. این مواد اولیه را از معدن‌ها به دست می‌آورند. معدن جایی است که مواد مفید زیر خاک یا در سنگ را از آن بیرون می‌آورند، مثل سنگ آهن و مس. کتاب می‌گوید کشور ما معادن فراوان دارد و معدن را نعمتی خدادادی می‌نامد.

معدن چه چیزی می‌دهد به کجا می‌رود (طبق کتاب و شکل ۳)
بافق (استان یزد) سنگ آهن کارخانهٔ ذوب‌آهن اصفهان
سرچشمه (استان کرمان) مس؛ از بزرگ‌ترین معادن مس دنیا (به گفتهٔ کتاب) صنایعی که مس لازم دارند، مثل ماشین‌سازی

مثال ۱. چرا ذوب‌آهن اصفهان به معدن نیاز دارد؟

  1. ذوب‌آهن سنگ آهن را ذوب می‌کند.
  2. سنگ آهن مادهٔ اولیه است.
  3. معدن آهن (مثل بافق) این ماده را می‌دهد.

صنایع مصرفی کجا هستند؟#

صنایع مصرفی کالایی می‌سازند که مردم مستقیم مصرف می‌کنند: غذا، لباس، کفش، فرش، لوازم خانگی و مانند آن. شمارشان خیلی زیاد است و فقط در یک جا جمع نشده‌اند: هر استانی، کنار شهرها و حتی کنار بعضی روستاها، کارخانه‌های کوچک و بزرگ مصرفی دارد.

قبل از ادامه، حدس بزن: کارخانه‌های صنایع مصرفی بیشتر کنار شهرهای بزرگ‌اند یا وسط بیابان؟

جواب حدس: کنار شهرهای بزرگ. چون مشتری و کارگر آن‌جاست و راه‌ها خوب است.

کتاب نمودار «تعداد کارگاه‌های صنعتی ۱۰ نفر کارکن و بیشتر بر حسب استان» را نشان می‌دهد. نمودار برای سال‌های ۱۳۹۰ و ۱۳۹۱ است. بلندترین ستون برای استان تهران است: حدود ۲۴۰۰ تا ۲۶۰۰ کارگاه (عدد خوانده‌شده از روی نمودار؛ تقریبی). بعد از آن اصفهان با حدود ۱۸۰۰ و خراسان رضوی با حدود ۱۰۰۰ کارگاه می‌آید. پس مهم‌ترین استان صنعتی از نظر صنایع مصرفی تهران است.

چرا کارخانه‌های مصرفی اطراف شهرهای بزرگ‌اند؟ چون در شهر بزرگ مردم بیشتری هستند که کالا بخرند، کارگر زیاد هست، جاده و راه‌آهن و برق نزدیک است و فروش کالا آسان‌تر است.

مثال ۲. سه کالای فرش، فولاد و کفش را به مادر یا مصرفی تقسیم کن.

  1. فرش را مردم مستقیم می‌خرند: مصرفی.
  2. فولاد را کارخانه‌ها می‌خرند: مادر.
  3. کفش را مردم مستقیم می‌پوشند: مصرفی.

راه دوم. می‌شود بپرسی «این کالا برای کیست؟»: اگر برای مردم است، مصرفی؛ اگر برای کارخانه است، مادر. هر دو راه یکی هستند.

جواب فعالیت‌های ۵ تا ۸ صفحهٔ ۳۸ در جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۳۸ آمده است.

جواب تمرین‌های کتاب

اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسش‌ها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۳۸

پرسش ۱ (پرسش نمودار (استان صنعتی))به نمودار کارگاه‌های صنعتی توجه کن. مهم‌ترین استان صنعتی ایران از نظر صنایع مصرفی کدام است؟

پاسخ را ببین

استان تهران. بلندترین ستون نمودار کتاب برای تهران است و بعد از آن اصفهان و بقیهٔ استان‌ها می‌آیند. پس بیشترین صنایع مصرفی در تهران است. (عددهای نمودار با چشم خوانده می‌شود، بنابراین تقریبی است.)

پرسش ۲ (فعالیت ۵)چرا در اطراف شهرهای بزرگ صنایع مصرفی زیادی تأسیس می‌شود؟

پاسخ را ببین

چون در شهر بزرگ مردم زیادی هستند و کالاهای مصرفی را می‌خرند؛ کارگر هم آن‌جا فراوان است. راه‌ها، برق و فروشگاه‌ها نزدیک‌اند و رساندن کالا و فروش آسان‌تر و ارزان‌تر است.

پرسش ۳ (فعالیت ۶)مشخص کن کدام صنایع (پتروشیمی، فرش، کفش، فولاد، قند و شکر، پارچه‌بافی) مصرفی‌اند و کدام مادر.

پاسخ را ببین

مادر: پتروشیمی و فولاد، چون کالایشان را کارخانه‌های دیگر به کار می‌برند. مصرفی: فرش، کفش، قند و شکر و پارچه‌بافی، چون مردم این‌ها را مستقیم می‌خرند و مصرف می‌کنند. (پارچه را مردم می‌خرند و لباس می‌دوزند.)

پرسش ۴ (فعالیت ۷)روی نقشهٔ پراکندگی صنایع و معادن ایران، برای هر یک از صنایع پتروشیمی، ذوب‌آهن و فولاد و ماشین‌سازی نام دو شهر را بنویس.

پاسخ را ببین

طبق نقشهٔ کتاب (صفحهٔ ۳۷): پتروشیمی: بندر امام خمینی و بندر ماهشهر (یا تبریز، اراک، شیراز، خارک). ذوب‌آهن و فولاد: اصفهان (ذوب‌آهن و فولاد مبارکه) و اهواز. ماشین‌سازی: تبریز و اراک. هر شهری که روی نقشهٔ کتاب علامت همان صنعت را دارد درست است.

پرسش ۵ (فعالیت ۸)آیا در نزدیکی محل زندگی‌ات کارخانه‌ای وجود دارد؟ دربارهٔ آن گزارشی تهیه کن.

پاسخ را ببین

نمونهٔ گزارش با اطلاعات فرضی: «در نزدیکی شهر ما کارخانهٔ لبنیات است. مادهٔ اولیه‌اش شیر است و کالاهایش ماست و پنیر. حدود ۲۰۰ نفر در آن کار می‌کنند. صنعت مصرفی است، چون مردم کالایش را مستقیم می‌خرند.» روش: نام کارخانه، مواد اولیه، کالا، نوع صنعت (مادر یا مصرفی) را بنویس. اگر بیرون از ایران زندگی می‌کنی یا کارخانه‌ای نزدیکت نیست، این فعالیت برایت اختیاری است: دربارهٔ یک کارخانهٔ شناخته‌شده یا یکی از کالاهای خانه‌ات بنویس.

تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱معدن چه کاری برای صنایع مادر می‌کند؟
۲هر نام را به چیزی که دربارهٔ آن درست است وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۳ جفت

۳بیشترین کارگاه صنعتی ۱۰ نفر کارکن و بیشتر، طبق نمودار کتاب، در کدام استان است؟
۴کالاهایی را بزن که از صنایع مصرفی‌اند.

روی واژه (یا واژه‌های) درست بزن؛ دوباره که بزنی برداشته می‌شود. ۰ واژه انتخاب شد

۵جمله را کامل کن.

روی یک واژه بزن تا در نخستین جای خالی بنشیند. برای برداشتن، روی همان واژه در جملهٔ بالا بزن.

صنایع مصرفی بیشتر اطراف بزرگ‌اند، چون زیاد آن‌جا هستند.

۶پارچه‌بافی جزو کدام صنایع است؟
۷نمودار کتاب برای تهران حدود ۲۶۰۰ و برای اصفهان حدود ۱۸۰۰ کارگاه نشان می‌دهد. تهران چند کارگاه بیشتر دارد؟
کارگاه

تمرین گام‌به‌گام ۳ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

شش صنعت را به مادر و مصرفی تقسیم کن: پتروشیمی، فرش، کفش، فولاد، قند و شکر، پارچه‌بافی.

چرا کارخانهٔ نان‌سازی کنار شهر بزرگ سودمندتر است تا در بیابان؟

سنگ آهن بافق را تا یخچال دنبال کن: چهار گام بنویس.

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهصنایع مصرفی فقط در تهران هستند.

کتاب می‌گوید در همهٔ استان‌ها کارخانهٔ بزرگ و کوچک مصرفی هست؛ فقط تهران بیشترین را دارد.

درستصنایع مصرفی در همهٔ استان‌ها هستند و تهران بیشترین را دارد.

اشتباهمعدن یعنی کارخانه.

معدن مواد را از زمین بیرون می‌آورد، ولی کارخانه آن مواد را به کالا تبدیل می‌کند.

درستمعدن مواد اولیه می‌دهد و کارخانه کالا می‌سازد.

اشتباه⁦۲۶۰۰ + ۱۸۰۰ = ۸۰۰⁩.

برای پیدا کردن «چند تا بیشتر» باید کم کرد، نه جمع.

درست⁦۲۶۰۰ − ۱۸۰۰ = ۸۰۰⁩.

فراتر از کتابمعدن و محیط زیستبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

معدن‌ها مواد لازم برای ساختن خودرو، ساختمان و گوشی را می‌دهند، ولی استخراج آن‌ها زمین را تغییر می‌دهد و اگر درست انجام نشود، به خاک و آب آسیب می‌زند. برای همین کشورها سعی می‌کنند بعد از کار معدن، زمین را دوباره سبز کنند و پسماند را سالم نگه دارند. امروز پهپادها و ماشین‌های هوشمند به معدن‌ها کمک می‌کنند: عکس می‌گیرند، حجم سنگ را می‌سنجند و جاهای خطرناک را پیدا می‌کنند تا آدم‌ها کمتر در خطر باشند. فلزهایی مثل مس و آهن را می‌شود دوباره ذوب کرد و دوباره به کار برد؛ برای همین جدا کردن زباله‌های فلزی و بازیافت آن‌ها کمک می‌کند معدن کمتری لازم باشد. تو هم می‌توانی قوطی‌های فلزی را جدا کنی.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

آزمون درس ۷

۱۴ سؤال از همهٔ درس‌ها، ۱۸ دقیقه.

پرسش‌های رایج

صنایع مادر و صنایع مصرفی چه فرقی دارند؟

کالای صنایع مادر را کارخانه‌های دیگر به‌عنوان ماده به کار می‌برند، مثل فولاد و مواد شیمیایی. کالای صنایع مصرفی را مردم مستقیم مصرف می‌کنند، مثل کفش و غذا و یخچال.

مواد اولیه و عوامل تولید چیست؟

مواد اولیه چیزهایی‌اند که به کالا تبدیل می‌شوند. عوامل تولید چیزهایی‌اند که کارخانه برای کار لازم دارد: مواد اولیه، نیروی کار، سرمایه، ماشین‌آلات و ابزار، دانش و فناوری و انرژی.

ذوب‌آهن، پتروشیمی و ماشین‌سازی کدام صنایع‌اند و کجا هستند؟

هر سه صنعت مادرند. طبق نقشهٔ کتاب، ذوب‌آهن و فولاد در اصفهان، مبارکه و اهواز، پتروشیمی در بندر امام خمینی، ماهشهر، تبریز، اراک، شیراز و جاهای دیگر، و ماشین‌سازی در تبریز و اراک است.

جواب کاربرگهٔ ۵ «مواد اولیهٔ کارخانه‌ها» چیست؟

هر کالا به مادهٔ اولیه‌اش وصل می‌شود: رب گوجه‌فرنگی از گوجه‌فرنگی، ماکارونی از آرد، پنیر و ماست از شیر، کتاب از کاغذ، مداد از چوب، تنگ و لیوان از شیشه، کیسهٔ زباله از پلاستیک، کیف از چرم و مانند آن. جواب کامل در «جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۳۴» همین صفحه آمده است.

جواب کاربرگهٔ ۶ «بازدید از یک کارخانه» چیست؟

نیروی کار حدود ۶۵۰۰ کارگر و ۹۰۰ کارمند است، انرژی بیشتر برق است و مواد اولیه پلاستیک، فولاد، چرم، چوب و شیشه است. توضیح کامل در «جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۳۵» همین صفحه آمده است.

برای عمیق‌تر یاد گرفتن

فصل‌های دیگر مطالعات اجتماعی پنجم دبستان: فصل ۱، من با دیگران ارتباط برقرار می‌کنم، فصل ۲، احساسات ما، فصل ۳، همدلی با دیگران، فصل ۴، من عضو گروه هستم، فصل ۵، جمعیت ایران، فصل ۶، منابع آب ایران، فصل ۸، راه‌ها و حمل‌ونقل (۱)، فصل ۹، راه‌ها و حمل‌ونقل (۲)، فصل ۱۰، کشور ما چگونه اداره می‌شود؟، فصل ۱۱، کشورهای همسایه، فصل ۱۲، حرکت‌های زمین، فصل ۱۳، زندگی در نواحی مختلف جهان، فصل ۱۴، بازگشت از سفر حج، فصل ۱۵، مدینه، شهر پیامبر (ص)، فصل ۱۶، سفر به کربلا (۱)، فصل ۱۷، سفر به کربلا (۲)، فصل ۱۸، ایرانیان مسلمان حکومت تشکیل می‌دهند، فصل ۱۹، وزیران کاردان، شهرهای آباد، فصل ۲۰، کشورگشایان بی‌رحم، فصل ۲۱، بازسازی ویرانه‌ها