آموزش مطالعات اجتماعی پنجم دبستان · فصل ۲

احساسات ما، به زبان ساده

پنج صورتک نمدی گرد با دهان‌های خندان، غمگین، باز و صاف و گونهٔ سرخ، خورشید و ابر کاغذی، چراغ کوچک، پل چوبی روی پارچهٔ آبی و قایق کاغذی

همهٔ ما شادی، غم و ترس را تجربه می‌کنیم. می‌فهمی احساس خوشایند و ناخوشایند چیست، چطور شادی بسازی، در غم چه کنی و ترس به‌جا با نابه‌جا چه فرقی دارد.

صفحه‌های ۷ تا ۱۱ کتاب۴ بخش۳۸ سؤالآزمون ۱۵ دقیقه

هدف‌ها، پیش‌نیاز و منبع این فصل

بعد از این فصل:

  • احساس خوشایند و ناخوشایند را با مثال تشخیص بدهی
  • راه‌های ایجاد شادی در خود و دیگران را بگویی
  • برای وقتی غمگین هستیم راه‌هایی را نام ببری
  • ترس به‌جا را از نابه‌جا جدا کنی و برای برخورد با ترس راه‌هایی بدانی

پیش‌نیاز: آشنایی با احساس‌های شادی و غم و توانایی گفتن حال خود

مطابق فهرست کتاب درسی رسمی «مطالعات اجتماعی (پنجم)»، چاپ ۱۴۰۵-۱۴۰۶، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی⁠. توضیح‌ها، مثال‌ها و تمرین‌ها نوشتهٔ یادستان است.

هر صفحهٔ مطالعات اجتماعی پنجم دبستان کدام درس است؟

بخش ۱احساسات خوشایند و ناخوشایند

این درس: صفحهٔ ۷ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. چه نکته‌ای برای گوش دادن خوب بلدی؟

۲. ارتباط غیرکلامی یعنی چه؟

جواب: ۱. مثلاً قطع نکردن حرف دیگران. ۲. رساندن پیام بدون کلمه، با چهره و حرکت.

احساس چیست؟#

از صبح تا شب حال ما بارها عوض می‌شود: وقتی جایزه می‌گیریم شاد می‌شویم، وقتی صدای ناگهانی می‌شنویم می‌ترسیم و وقتی دوستمان می‌رود غمگین می‌شویم. احساس یعنی حالتی که در برابر یک اتفاق در دل ما پیدا می‌شود.

احساس‌های خوشایند و ناخوشایند#

خوشایند ناخوشایند
حال ما بهتر می‌شود گرفته یا ناآرام می‌شود
دلمان چه می‌خواهد؟ بماند و تکرار شود زودتر تمام شود
نمونه شادی غم، ترس، عصبانیت

احساس‌ها را می‌شود دو دسته کرد. احساسی که حالمان را بهتر می‌کند و دلمان می‌خواهد باز هم سراغمان بیاید، خوشایند است؛ مثل شادی. احساسی که حالمان را می‌گیرد و دلمان می‌خواهد زودتر تمام شود، ناخوشایند است؛ مثل غم و ترس.

قبل از ادامه، حدس بزن: «ناخوشایند» یعنی بد یا غلط؟ یا فقط حال ما را ناراحت می‌کند؟

جواب حدس: فقط حال ما را ناراحت می‌کند. غم و ترس اشتباه نیستند؛ همه آن‌ها را دارند.

مثال ۱. دوستت می‌خواهد به شهر دیگری برود. چه احساسی داری؟ خوشایند است یا ناخوشایند؟

  1. دوستت را دوست داری و رفتنش یعنی کمتر می‌بینی‌اش.
  2. احساس غم داری.
  3. غم ناخوشایند است.

مثال ۲. معلم به خاطر تلاشت جایزه می‌دهد. چه احساسی؟

  1. این اتفاق خوب است.
  2. احساس شادی می‌کنی.
  3. شادی خوشایند است.

راه دوم. برای تشخیص خوشایند یا ناخوشایند بودن یک احساس بپرس: «دوست دارم این حالت ادامه پیدا کند یا می‌خواهم از آن دور شوم؟» اگر ادامه، خوشایند؛ اگر دور شدن، ناخوشایند.

جواب فعالیت ۱ در جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۷ آمده است.

جواب تمرین‌های کتاب

اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسش‌ها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۷

پرسش ۱ (فعالیت ۱ (الف))دوست صمیمی‌ات می‌خواهد از محلهٔ شما برود و در جای دیگری زندگی کند. این موقعیت چه احساسی را در تو به وجود می‌آورد؟

پاسخ را ببین

غم و دلتنگی. او را دوست داری و از این به بعد کمتر می‌بینی‌اش. تصویر «الف» کتاب، پسری با چهرهٔ گرفته، به همین حال می‌خورد (عکس‌ها با همان حرف‌های چهار موقعیت نام‌گذاری شده‌اند).

پرسش ۲ (فعالیت ۱ (ب))در حال تماشای فیلم مورد علاقه‌ات هستی که برادرت شبکه را عوض می‌کند. چه احساسی داری؟

پاسخ را ببین

دلخوری و عصبانیت (اخم). چیزی را که با علاقه نگاه می‌کردی، بی‌اجازه از تو گرفته‌اند. تصویر «ب»، دختری با اخم، همین حال را نشان می‌دهد.

پرسش ۳ (فعالیت ۱ (پ))داری به خانه می‌روی و در یک کوچهٔ خلوت ناگهان صدای ترکیدن ترقه را می‌شنوی. چه احساسی داری؟

پاسخ را ببین

ترس و جا خوردن. صدا بلند و ناگهانی بود و کسی هم آن‌جا نبود که خیالت را راحت کند. تصویر «پ»، دختری با چشم‌های گرد و دهان نیمه‌باز، این حال را نشان می‌دهد.

پرسش ۴ (فعالیت ۱ (ت))معلم به خاطر تلاش‌هایت به تو جایزهٔ خوبی داده است. چه احساسی داری؟

پاسخ را ببین

شادی (و حس خوب این‌که زحمتت دیده شده). تصویر «ت»، پسری که از ته دل می‌خندد، همین حال را نشان می‌دهد.

پرسش ۵ (پرسش پایان صفحه)چند احساس خوشایند و چند احساس ناخوشایند خودت را در هفتهٔ گذشته بگو.

پاسخ را ببین

نمونهٔ پاسخ: خوشایند: وقتی با دوستم بازی کردم شاد شدم و وقتی کار تمام شد آرامش داشتم. ناخوشایند: وقتی چیزی را گم کردم ناراحت شدم و وقتی صدای بلند شنیدم ترسیدم. جواب تو بسته به هفتهٔ خودت است.

تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱کدام یک از احساس‌های زیر خوشایند است؟
۲هر موقعیت را به احساسش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۳ما نسبت به احساس‌های ناخوشایند معمولاً چه واکنشی داریم؟
۴جمله را کامل کن.

روی یک واژه بزن تا در نخستین جای خالی بنشیند. برای برداشتن، روی همان واژه در جملهٔ بالا بزن.

احساسی که حالمان را بهتر می‌کند است و دلمان می‌خواهد شود.

۵کدام‌ها احساس ناخوشایندند؟

روی واژه (یا واژه‌های) درست بزن؛ دوباره که بزنی برداشته می‌شود. ۰ واژه انتخاب شد

۶اگر یکی از دوستانت غمگین است، چه نتیجه‌ای می‌گیری؟

تمرین گام‌به‌گام ۳ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

سه احساس خوشایند و سه احساس ناخوشایند نام ببر.

برای چهار موقعیت احساس را بنویس: (الف) دوست از محله می‌رود (ب) برادر شبکه را عوض می‌کند (پ) صدای ناگهانی بلند (ت) جایزه از معلم.

یک احساس خوشایند و یک احساس ناخوشایند از هفتهٔ گذشتهٔ خودت بنویس (نمونه).

اشتباه‌های رایج ۲

اشتباهاحساس‌های ناخوشایند را نباید داشت.

همهٔ آدم‌ها گاهی غمگین یا ترسیده می‌شوند و این طبیعی است.

درستاحساس‌های ناخوشایند هم طبیعی‌اند؛ باید یاد بگیریم با آن‌ها کنار بیاییم.

اشتباهناخوشایند یعنی بد.

ناخوشایند یعنی خوشایند نیست و حال ما را ناراحت می‌کند، ولی بد یا گناه نیست.

درستناخوشایند یعنی دوست نداریم ولی طبیعی است.

فراتر از کتاباحساس‌ها در مغز و در نقاشیبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

دانشمندان می‌گویند احساس‌ها بخشی از کار مغز و بدن ما هستند: وقتی می‌ترسیم قلب تندتر می‌زند و وقتی شادیم می‌خندیم. جانوران هم احساس دارند؛ سگ‌ها از خوشحالی دم تکان می‌دهند. نقاش‌ها و آهنگ‌سازها از قدیم احساس را در نقاشی و موسیقی می‌گذارند تا دیگران آن را حس کنند. امروز برنامه‌های هوش مصنوعی می‌توانند متن را بخوانند و حدس بزنند نویسنده شاد است یا غمگین، ولی خودشان واقعاً احساس ندارند. تو هم می‌توانی یک برگ کاغذ را به دو نیم کنی و در یک نیمه چیزهایی را که خوشحالت می‌کنند نقاشی کنی و در نیمهٔ دیگر چیزهایی که ناراحتت می‌کنند.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

بخش ۲شادی

این درس: صفحهٔ ۸ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. یک احساس خوشایند نام ببر.

۲. «ناخوشایند» یعنی چه؟

جواب: ۱. مثلاً شادی. ۲. یعنی حال ما را ناراحت می‌کند و دوست نداریم؛ ولی غلط نیست.

شادی چیست؟#

شادی احساسی خوشایند است که از دو راه به ما می‌رسد: گاهی خودمان آن را برای خودمان می‌سازیم (با بازی، نقاشی یا یادآوری یک روز خوب) و گاهی کار دیگران آن را برایمان می‌آورد (یک تشکر، یک هدیه، یک کمک).

چه چیزهایی ما را شاد می‌کنند؟#

برای این‌که بفهمی چه چیزهایی تو را شاد می‌کند، می‌توانی چهار دسته را بنویسی:

دسته نمونه
چیزهایی که دیدنشان شاد می‌کند دیدن برنامهٔ کودک یا یک باغ گل
چیزهایی که شنیدنشان شاد می‌کند شنیدن آهنگ یا صدای باران
کارهایی که انجام دادنشان شاد می‌کند بازی کردن، نقاشی کشیدن، کمک به دیگران
موضوع‌هایی که فکر کردن به آن‌ها شاد می‌کند یادآوری سفر یا تعطیلات

قبل از ادامه، حدس بزن: اگر به کسی کمک کنی، فقط او شاد می‌شود یا خودت هم؟

جواب حدس: هر دو. خودت هم شاد می‌شوی؛ چون کار خوبی کرده‌ای.

مثال ۱. چه کارهایی می‌توانی بکنی که یکی از اعضای خانواده‌ات شاد شود؟

  1. کمک کردن در کارهای خانه، مثل چیدن سفره.
  2. یک نقاشی یا یادداشت دوست‌داشتنی نوشتن.
  3. دوست داشتنش را بگویی.

مثال ۲. یک چیز که با شنیدنش شاد می‌شوی و یک کاری که با انجامش شاد می‌شوی بنویس (نمونه).

  1. شنیدن: آواز دوست‌داشتنی.
  2. کار: بازی کردن با دوستان.
  3. جواب هر کس فرق دارد.

راه دوم. برای شاد کردن دیگران دو راه داری: چیزی بگویی (تعریف یا تشکر) یا کاری بکنی (کمک یا هدیه). هر دو درست‌اند.

جواب فعالیت‌های ۲ تا ۴ در جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۸ آمده است.

جواب تمرین‌های کتاب

اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسش‌ها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۸

پرسش ۱ (فعالیت ۲)فکر کن و جدول را کامل کن: چیزهایی که دیدن آن‌ها مرا شاد می‌کند، چیزهایی که شنیدنشان مرا شاد می‌کند، کارهایی که انجام دادنشان مرا شاد می‌کند، موضوع‌هایی که وقتی به آن‌ها فکر می‌کنم شاد می‌شوم.

پاسخ را ببین

نمونهٔ پاسخ: دیدن: برنامهٔ کودک، باغ پر از گل، لبخند دوستان. شنیدن: آهنگ دوست‌داشتنی، صدای باران، تعریف معلم. کار: بازی با دوستان، نقاشی، کمک به مادر. فکر: سفر، تعطیلات، دیدن اقوام. جواب هر کس فرق می‌کند و هر چیز درستی که تو را شاد می‌کند، درست است.

پرسش ۲ (فعالیت ۳)یکی از شادترین اتفاق‌های زندگی خودت را بنویس و در زنگ انشا در کلاس بخوان.

پاسخ را ببین

نمونهٔ انشا (با اتفاق فرضی): «شادترین روز من روزی بود که برای تولدم همهٔ خانواده و دوستانم جمع شدند. کیک را با هم بریدیم و بازی کردیم. من احساس کردم دوستم دارند و خیلی خوشحال شدم.» یک انشای خوب سه چیز دارد: چه اتفاقی افتاد، چه احساسی داشتی و چرا برایت مهم بود.

پرسش ۳ (فعالیت ۴: به کار ببندیم ۲ (صفحهٔ ۲۰))کارهایی را که با انجام دادن آن‌ها می‌توانی هر یک از اعضای خانواده‌ات را شاد کنی، روی یک برگهٔ کاغذ بنویس و کارهایی که با انجام دادنشان می‌توانی معلم، کارکنان مدرسه و هم‌کلاسی‌هایت را خوشحال کنی.

پاسخ را ببین

نمونهٔ فهرست: خانواده: کمک در چیدن سفره، مرتب کردن اتاق، نوشتن یک یادداشت محبت‌آمیز. معلم: سلام و تشکر، آمادگی برای درس، گوش دادن. کارکنان مدرسه: سلام و تشکر، تمیز نگه داشتن حیاط. همکلاسی‌ها: کمک در درس، بازی کردن همه با هم، تعریف از تلاش یکدیگر. هر کاری که دیگران را واقعاً شاد کند و تو را در خطر نیندازد درست است.

تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱شادی را چه کسی می‌تواند در ما ایجاد کند؟
۲کدام کار می‌تواند یکی از اعضای خانواده را شاد کند؟
۳هر چیز را به دستهٔ خودش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۴جمله را کامل کن.

روی یک واژه بزن تا در نخستین جای خالی بنشیند. برای برداشتن، روی همان واژه در جملهٔ بالا بزن.

شادی را گاهی برای خودمان می‌سازیم و گاهی کار آن را برایمان می‌آورد.

۵کدام‌ها کارهایی‌اند که دیگران را شاد می‌کنند؟

روی واژه (یا واژه‌های) درست بزن؛ دوباره که بزنی برداشته می‌شود. ۰ واژه انتخاب شد

۶اگر امروز خیلی شادی، فردا هم همیشه شاد می‌مانی؟

تمرین گام‌به‌گام ۳ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

چهار دسته (دیدنی، شنیدنی، کار، فکر) را با یک نمونه برای هر کدام پر کن.

سه کار بنویس که معلم یا همکلاسی‌هایت را شاد می‌کند.

چرا وقتی به دیگری کمک می‌کنی، خودت هم شاد می‌شوی؟

اشتباه‌های رایج ۲

اشتباهشادی فقط وقتی است که چیزی به ما بدهند.

ما خودمان هم می‌توانیم با کارهایمان شادی بسازیم.

درستهم خودمان و هم دیگران می‌توانیم شادی بسازیم.

اشتباهکسی که شاد است هیچ‌وقت ناراحت نمی‌شود.

همهٔ آدم‌ها گاهی غمگین هم می‌شوند.

درستاحساس‌های شاد و غمگین هر دو طبیعی‌اند.

فراتر از کتابشادی و سلامتیبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

روان‌شناسان دربارهٔ شادی پژوهش می‌کنند و یکی از چیزهایی که بارها دیده‌اند این است که دوستی‌ها و رابطه‌های خوب با خانواده سهم بزرگی در حال خوب آدم‌ها دارند. یکی از بهترین راه‌های شادی، کار گروهی و کمک به دیگران است. در بعضی مدرسه‌ها دفتر «خوبی‌ها» دارند و هر روز بچه‌ها یک کار خوب خودشان یا دوستشان را در آن می‌نویسند. برنامه‌های هوشمند هم می‌توانند آهنگ دلخواه تو را پیدا کنند، ولی شادی واقعی بیشتر از بودن با دوستان و خانواده می‌آید. تو هم می‌توانی این هفته یک «دفتر شادی» درست کنی و هر شب یک چیز خوب را در آن بنویسی.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

بخش ۳غم و اندوه

این درس: صفحهٔ ۹ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. شادی را چه کسانی می‌توانند ایجاد کنند؟

۲. یک کار که دیگران را شاد می‌کند، نام ببر.

جواب: ۱. هم خودمان و هم دیگران. ۲. مثلاً تشکر یا کمک کردن.

غم و اندوه چیست؟#

کتاب این بخش را با یک پرسش شروع می‌کند: آیا آدمی هست که هیچ‌وقت غمگین نشده باشد؟ جوابش «نه» است. حال هر کسی گاهی خوب است و گاهی گرفته. غم را کسی دوست ندارد، ولی غمگین شدن عیب یا اشتباه نیست؛ یک احساس طبیعی (عادی) است که برای همه پیش می‌آید.

غم احساسی ناخوشایند است که وقتی چیز یا کسی را که دوست داریم از دست می‌دهیم یا به ما بد می‌گذرد، در ما پیدا می‌شود.

چه چیزهایی ما را غمگین می‌کنند؟#

نوع مثال
کار خودمان اگر مراقب وسیله‌هایمان نباشیم و کتابمان را گم کنیم، ناراحت می‌شویم
رفتار دیگران گاهی رفتار دیگران ما را اندوهگین می‌کند
حادثه جدایی از کسی که دوستش داریم، بیماری یا مرگ عزیزان ما را غمگین می‌کند

وقتی غمگین هستیم چه کنیم؟#

کتاب برای وقت غم چند راه پیشنهاد می‌کند. این‌جا همان راه‌ها را به زبان خودمان آورده‌ایم:

  • دعا: کتاب می‌گوید می‌توانیم دعا کنیم و از خداوند بخواهیم اندوهمان را برطرف کند.
  • دلداری به خود: به خودت یادآوری کن که غمگین شدن طبیعی است، این حال می‌گذرد و تو دوباره شاد می‌شوی.
  • پیدا کردن علت: از خودت بپرس «چرا ناراحتم؟» و ببین کاری از دستت برمی‌آید یا نه.
  • حرف زدن با یک بزرگ‌تر مورد اعتماد: پدر یا مادر، معلم، مشاور مدرسه، پدربزرگ یا مادربزرگ. گفتن غم به کسی که دوستت دارد، بارش را سبک‌تر می‌کند و با هم راه پیدا می‌کنید.
  • نوشتن یا نقاشی: حالت را روی کاغذ بیاور.
  • سرگرم شدن: یک کار شاد یا کمک به کسی، فکرت را کمی از ناراحتی دور می‌کند.

یادت باشد: اگر غمی خیلی طول کشید، یا خواب و غذا و درس و بازی‌ات را به هم زد، آن را پیش خودت نگه ندار و حتماً به پدر و مادر، معلم یا مشاور مدرسه بگو. کمک خواستن کار درستی است، نه نشانهٔ ضعف.

قبل از ادامه، حدس بزن: اگر غمگینی و با کسی صحبت کنی، غمت بیشتر می‌شود یا کمتر؟

جواب حدس: معمولاً کمتر؛ چون کسی حالت را می‌فهمد و با هم راهی پیدا می‌کنید.

مثال ۱. کتابت را گم کرده‌ای و غمگینی. چه می‌توانی بکنی؟

  1. به خودت می‌گویی غم طبیعی است.
  2. به مادر یا معلم می‌گویی و راه پیدا کردنش را با هم فکر می‌کنید.
  3. برای دفعهٔ بعد وسیله‌هایت را مراقب‌تر نگه می‌داری.

مثال ۲. دوستت از تو دور می‌شود و غمگینی. چه می‌توانی بکنی؟

  1. دربارهٔ احساست با بزرگ‌ترها صحبت می‌کنی.
  2. با تلفن یا نامه با دوستت در تماس می‌مانی.
  3. با کارهای شاد خودت را سرگرم می‌کنی.

راه دوم. از نظر مدت، دو جور راه هست: «فوری» مثل نفس عمیق و صحبت با کسی، و «بلندمدت» مثل نقاشی یا نوشتن. هر دو کمک می‌کنند و می‌شود هر دو را با هم به کار برد.

جواب فعالیت ۵ و پرسش‌های صفحهٔ ۹ در جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۹ آمده است.

جواب تمرین‌های کتاب

اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسش‌ها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۹

پرسش ۱ (پرسش آغاز بخش «غم و اندوه»)به نظر تو آیا کسی پیدا می‌شود که در زندگی خود احساس غم نکرده باشد؟

پاسخ را ببین

نه. حال هر کسی گاهی خوب است و گاهی گرفته؛ غم برای همه پیش می‌آید و طبیعی است. پس غمگین شدن تو هم چیز عجیبی نیست.

پرسش ۲ (فعالیت ۵)فکر کن و سه موقعیتی را که در آن دچار غم و اندوه شده‌ای، روی کاغذ بنویس و به معلم بده (خواندن پاسخ در کلاس اختیاری است).

پاسخ را ببین

نمونهٔ پاسخ: ۱. وقتی دوستم به شهر دیگری رفت غمگین شدم. ۲. وقتی کتابی را که دوست داشتم گم کردم ناراحت شدم. ۳. وقتی عزیزی بیمار شد اندوهگین شدم. موقعیت‌های تو از زندگی خودت است و درست و غلط ندارد. چون بعضی غم‌ها خصوصی‌اند، خواندن در کلاس اختیاری است.

پرسش ۳ (پرسش تصویر (گفت‌وگوی دختر و بزرگ‌تر))چه راه‌هایی برای برطرف کردن احساس غم وجود دارد؟

پاسخ را ببین

کتاب در کادر زیر تصویر این راه‌ها را می‌آورد: دعا و کمک خواستن از خداوند؛ دلداری دادن به خود (غم طبیعی است و می‌گذرد)؛ فکر کردن به علت غم و پیدا کردن چاره؛ حرف زدن و مشورت با بزرگ‌ترها؛ نوشتن یا نقاشی کردن احساس؛ و سرگرم شدن با کار شاد یا کمک به دیگران. اگر غمی طولانی شد، حتماً به یک بزرگ‌تر مورد اعتماد بگو.

تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱غم و اندوه چگونه احساسی است؟
۲کدام کار می‌تواند به برطرف شدن غم کمک کند؟
۳کدام‌ها راه‌هایی‌اند که کتاب برای برطرف کردن غم می‌گوید؟

روی واژه (یا واژه‌های) درست بزن؛ دوباره که بزنی برداشته می‌شود. ۰ واژه انتخاب شد

۴جمله را کامل کن.

روی یک واژه بزن تا در نخستین جای خالی بنشیند. برای برداشتن، روی همان واژه در جملهٔ بالا بزن.

به خودم می‌گویم: غمگین شدن است و برای همه پیش می‌آید، ولی غم نمی‌ماند.

۵هر چیز را به نوعش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۳ جفت

۶اگر کسی را غمگین ببینی، چه می‌کنی؟

تمرین گام‌به‌گام ۳ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

سه علت غمگین شدن را بنویس.

سه کار برای وقتی غمگین هستیم بنویس.

چرا بهتر است با بزرگ‌ترها دربارهٔ غم صحبت کنیم؟

اشتباه‌های رایج ۲

اشتباهاگر غمگین شوم یعنی چیزی از من اشتباه است.

همهٔ آدم‌ها گاهی غمگین می‌شوند و این طبیعی است.

درستغم طبیعی است؛ کافی است راهی برای بهتر شدن پیدا کنیم.

اشتباهبهتر است غم را برای هیچ‌کس نگویم.

حرف زدن و مشورت با بزرگ‌ترها بار غم را سبک می‌کند.

درستبا فردی مورد اعتماد صحبت می‌کنم.

فراتر از کتابغم، هنر و نوشتنبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

خیلی از شاعران و نقاش‌ها بعضی از بهترین کارهایشان را وقتی غمگین بودند ساخته‌اند، چون نوشتن و کشیدن یک راه آرام کردن دل است. روان‌شناسان هم می‌گویند نوشتن دربارهٔ احساس‌ها کمک می‌کند آن‌ها را بهتر بفهمیم. اگر غم خیلی طولانی شد و روی درس و خواب و بازی اثر گذاشت، باید حتماً با یک بزرگ‌تر یا مشاور مدرسه حرف زد؛ این نشانهٔ شجاعت است. بعضی برنامه‌های گفت‌وگو با هوش مصنوعی می‌توانند حرف بزنند، ولی جای یک آدم مورد اعتماد را نمی‌گیرند. اگر دوست داری، یک دفتر کوچک بردار و هر وقت دلت گرفت، در آن چند خط بنویس.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

بخش ۴ترس

این درس: صفحه‌های ۱۰ تا ۱۱ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. غم احساسی خوشایند است یا ناخوشایند؟

۲. یک راه برای وقتی غمگین هستیم بگو.

جواب: ۱. ناخوشایند، ولی طبیعی. ۲. مثلاً با بزرگ‌ترها صحبت کنیم.

ترس چیست؟#

ترس احساسی است که هم آدم‌ها دارند و هم جانوران، و داشتنش کاملاً عادی است. تو هم حتماً بارها ترسیده‌ای: شاید از یک سگ بزرگ و پارس‌کن، از لبهٔ یک بلندی یا از صدای بلند و ناگهانی.

ترس به‌جا چیست؟#

ترس به‌جا ترسی است که از یک خطر واقعی می‌آید و ما را از آسیب دور نگه می‌دارد. به گفتهٔ کتاب، خداوند این ترس‌ها را در جانداران گذاشته تا بتوانند از پس خطرها برآیند. مثال: ترس از لبهٔ بلند پشت‌بام که ما را از افتادن نگه می‌دارد.

ترس نابه‌جا چیست؟#

ترس نابه‌جا ترسی است که خطر واقعی پشتش نیست یا خیلی بزرگ‌تر از خطر است. نمونه‌هایی که کتاب می‌آورد: تاریکی اتاق یا خانه، امتحان، موجودات خیالی مثل غول و هیولا، آمپول و دندان‌پزشکی، و نگرانی از دست دادن نزدیکان. چنین ترسی اگر روزها و هفته‌ها ذهن ما را پر کند، آرامش و کارهای روزانه‌مان را به هم می‌زند؛ برای همین بهتر است درباره‌اش کاری کنیم.

ترس مثال چه می‌کند؟
به‌جا ایستادن روی ریل قطار ما را از خطر نگه می‌دارد
نابه‌جا ترس از غول می‌تواند ما را بی‌دلیل ناراحت کند

با ترس‌هایمان چگونه برخورد کنیم؟#

راه‌هایی که کتاب پیشنهاد می‌کند، به زبان خودمان:

  1. اسم و اندازه: بنویس از چه می‌ترسی و ترست چقدر است (کم، متوسط، زیاد یا خیلی زیاد).
  2. سنجیدن: فکر کن پشت این ترس خطر واقعی هست یا نه، و دلیلش چیست.
  3. مشورت: با پدر و مادر، معلم یا مشاور مدرسه حرف بزن و از آن‌ها کمک بگیر.

کتاب چند نکتهٔ دیگر هم دارد:

  • ندیدن، ترس می‌آورد: گاهی از چیزی می‌ترسیم فقط چون آن را نمی‌بینیم یا نمی‌شناسیم. در اتاق تاریک، همان کمد و صندلی همیشگی شکل‌های عجیبی پیدا می‌کنند؛ وقتی چراغ روشن شود، می‌بینی چیزی عوض نشده است.
  • قدم‌به‌قدم: ترس معمولاً یک‌شبه نمی‌رود. کم‌کم و در چند نوبت به چیزی که از آن می‌ترسی نزدیک شو تا ترست کمتر شود.
  • یاد خدا: کتاب می‌گوید هنگام روبه‌رو شدن با چیز ترسناک، از نام و یاد خدا کمک بگیریم.
  • گفتن یا کشیدن: ترست را برای کسی تعریف کن یا آن را نقاشی کن.
  • ترساندن، شوخی نیست: هیچ‌وقت برای خنده کسی را نترسان، و فیلم و بازی رایانه‌ای را با توجه به ردهٔ سنی‌اش انتخاب کن.

قبل از ادامه، حدس بزن: ترس از ایستادن روی ریل قطار به‌جاست یا نابه‌جا؟ چرا؟

جواب حدس: به‌جا؛ چون قطار نمی‌تواند ناگهان بایستد و خطر دارد.

مثال ۱. کودکی در اتاق تاریک می‌ترسد. این ترس به‌جاست یا نابه‌جا؟

  1. در اتاق، خطری وجود ندارد.
  2. چون چیزی را نمی‌بیند، می‌ترسد.
  3. ترس نابه‌جا است؛ راه: چراغ را روشن کند، یا بزرگ‌تری کنارش بنشیند.

مثال ۲. کسی مسابقه‌ای دارد و از آن می‌ترسد. چه کند؟

  1. اول درجهٔ ترسش را مشخص کند: مثلاً متوسط.
  2. با مربی یا معلم صحبت کند.
  3. تمرین کند و کم‌کم با موقعیت روبه‌رو شود.

راه دوم. برای تشخیص ترس به‌جا یک پرسش بپرس: «اگر این کار را انجام بدهم، آیا ممکن است آسیب ببینم؟» اگر آری، ترس به‌جاست و باید رعایتش کنم؛ اگر نه، به احتمال زیاد نابه‌جاست.

جواب فعالیت ۶ در جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۱۰ و فعالیت ۷ (کاربرگهٔ ۲) در صفحهٔ ۱۱ آمده است.

جواب تمرین‌های کتاب

اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسش‌ها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۱۰

پرسش ۱ (فعالیت ۶ (الف): کودک و لانهٔ زنبور)اگر کودکی دستش را در لانهٔ زنبور فرو ببرد و نترسد، چه اتفاقی ممکن است بیفتد؟ توضیح بده.

پاسخ را ببین

ممکن است زنبورها او را نیش بزنند و درد و آسیب ببیند؛ حتی ممکن است حساسیت پیدا کند. اگر بترسد، دستش را فرو نمی‌برد و از خطر دور می‌ماند.

پرسش ۲ (فعالیت ۶ (الف): حمید روی بلندی)اگر حمید با تشویق دوستانش از یک جای بلند بپرد و نترسد، چه اتفاقی ممکن است بیفتد؟

پاسخ را ببین

ممکن است بیفتد و دست یا پا یا سرش آسیب ببیند. ترس به‌جا او را از این کار نگه می‌دارد.

پرسش ۳ (فعالیت ۶ (الف): فرد وسط خیابان یا روی ریل)اگر کسی وسط خیابان یا روی ریل قطار بایستد و نترسد، چه اتفاقی ممکن است بیفتد؟

پاسخ را ببین

ممکن است ماشین یا قطار به او برخورد کند. قطار نمی‌تواند ناگهان بایستد؛ پس ترس از ایستادن روی ریل یا وسط خیابان مفید است.

پرسش ۴ (فعالیت ۶ (الف): دانش‌آموز و غریبه)اگر دانش‌آموزی در خیابان به حرف فرد غریبه‌ای گوش بدهد و همراه او برود و نترسد، چه اتفاقی ممکن است بیفتد؟

پاسخ را ببین

ممکن است او را به جای ناشناس ببرد و دانش‌آموز در خطر بیفتد یا گم شود. دانش‌آموز باید احتیاط کند و فقط با اجازهٔ خانواده و همراه افراد آشنا و مطمئن برود.

پرسش ۵ (فعالیت ۶ (ب))آیا در موقعیت‌های بالا، ترس به‌جاست؟ چرا؟

پاسخ را ببین

بله، در هر چهار موقعیت ترس به‌جاست، چون هر کدام خطر واقعی دارد (نیش زنبور، افتادن، برخورد با ماشین یا قطار، و خطر از غریبه). این ترس از ما محافظت می‌کند.

پرسش ۶ (فعالیت ۶ (پ))به نظر تو آیا درست است که به کسی که ترس به‌جا دارد، ترسو بگوییم؟ چرا؟

پاسخ را ببین

نه. ترس به‌جا او را از خطر نگه می‌دارد و کار عاقلانه‌ای است؛ ترسو گفتن او را ناراحت می‌کند و ممکن است او را به بی‌احتیاطی وادار کند. بهتر است ازش بپرسیم و ترسش را بفهمیم.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۱۱

پرسش ۱ (فعالیت ۷: کاربرگهٔ ۲ (صفحهٔ ۲۲)، بند ۱)در جدول «احساس ترس» موضوعاتی را که از آن‌ها می‌ترسی بنویس، بنویس ترست به‌جاست یا نابه‌جا و میزان آن (کم، متوسط، زیاد، خیلی زیاد).

پاسخ را ببین

نمونهٔ جدول (مثال کتاب: «از جانوران موذی می‌ترسم، به‌جا، زیاد»): ۱. از تاریکی اتاق می‌ترسم: نابه‌جا، متوسط. ۲. از رفتن بین ماشین‌ها در خیابان می‌ترسم: به‌جا، زیاد. ۳. از امتحان می‌ترسم: نابه‌جا، متوسط. ۴. از رفتن به دندان‌پزشکی می‌ترسم: نابه‌جا، کم. ۵. از بلندی می‌ترسم: به‌جا، زیاد. جواب‌های تو از ترس‌های خودت است. بعضی ترس‌ها (مثل غول) را می‌توانی نابه‌جا بنویسی.

پرسش ۲ (فعالیت ۷: کاربرگهٔ ۲ (صفحهٔ ۲۲)، بند ۲)دور مواردی را که ترست نابه‌جاست خط بکش و مشخص کن.

پاسخ را ببین

در نمونهٔ بالا خط دور موردهای ۱ (تاریکی اتاق)، ۳ (امتحان) و ۴ (دندان‌پزشکی) می‌کشیم، چون این‌ها خطر واقعی ندارند. روش تشخیص: «اگر این کار را انجام بدهم، آیا ممکن است آسیب ببینم؟» اگر نه، ترس نابه‌جا است.

پرسش ۳ (فعالیت ۷: کاربرگهٔ ۲ (صفحهٔ ۲۲)، بند ۳)برای برطرف کردن ترس‌های نابه‌جا از بزرگ‌ترها کمک بگیر و با آن‌ها مشورت کن.

پاسخ را ببین

نمونهٔ پاسخ: دربارهٔ ترس از تاریکی اتاق با مادر صحبت می‌کنم؛ او می‌گوید چراغ خواب روشن کنم و کم‌کم عادت می‌کنم. دربارهٔ ترس از امتحان با معلم صحبت می‌کنم؛ او می‌گوید تمرین کنم و نفس عمیق بکشم. روش: ترس را بنویس، با یک بزرگ‌تر مورد اعتماد صحبت کن و نتیجهٔ مشورت را یادداشت کن. اگر ترسی خیلی زیاد است و خواب یا درست را به هم می‌زند، حتماً به پدر و مادر یا مشاور مدرسه بگو.

پرسش ۴ (پرسش تصویر (گفت‌وگوی پسر و بزرگ‌تر))پسری از یک بزرگ‌تر می‌پرسد با ترس‌هایمان چه کنیم. جواب کتاب در کادر زیر تصویر چیست؟

پاسخ را ببین

اول مشخص کنیم از چه می‌ترسیم و چقدر، بعد بسنجیم ترسمان به‌جاست یا نه و چرا، و با پدر و مادر، معلم یا مشاور مشورت کنیم. کتاب یادآوری می‌کند که در تاریکی چون وسیله‌ها را نمی‌بینیم می‌ترسیم (دو تصویر راهرو، یکی تاریک و یکی روشن، همین را نشان می‌دهند)، ترس را باید کم‌کم کنار گذاشت، از نام و یاد خدا کمک گرفت، دربارهٔ ترس حرف زد یا نقاشی کرد، هیچ‌وقت دیگران را برای شوخی نترساند و به ردهٔ سنی فیلم و بازی توجه کرد.

تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱ترس به‌جا چه نقشی دارد؟
۲کدام‌ها ترس نابه‌جا هستند؟

روی واژه (یا واژه‌های) درست بزن؛ دوباره که بزنی برداشته می‌شود. ۰ واژه انتخاب شد

۳برای مقابله با ترس نابه‌جا چه کاری مناسب است؟
۴جمله را کامل کن.

روی یک واژه بزن تا در نخستین جای خالی بنشیند. برای برداشتن، روی همان واژه در جملهٔ بالا بزن.

ترس از نابه‌جاست، چون اصلاً وجود ندارد؛ ولی ترس از ایستادن روی قطار به‌جاست.

۵هر ترس را به نوعش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۳ جفت

۶این مراحل را برای برخورد با ترس مرتب کن.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
۷اگر کسی ترس به‌جا دارد، تو چه می‌گویی؟

تمرین گام‌به‌گام ۳ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

سه ترس به‌جا و سه ترس نابه‌جا بنویس.

کسی از امتحان می‌ترسد. سه کار برای کم کردن ترس او پیشنهاد کن.

چرا نباید برای شوخی دیگران را بترسانیم؟

اشتباه‌های رایج ۲

اشتباههر ترسی نابه‌جا است و باید نادیده‌اش بگیرم.

ترس به‌جا از ما محافظت می‌کند.

درستاول ببین ترس به‌جاست یا نه؛ ترس به‌جا را جدی بگیر.

اشتباهکسی که می‌ترسد ضعیف است.

همه گاهی می‌ترسند و این طبیعی است.

درستترس طبیعی است؛ مهم این است که با آن درست برخورد کنیم.

فراتر از کتابترس، بدن و شجاعتبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

وقتی می‌ترسیم بدن حالت آماده‌باش پیدا می‌کند: قلب تندتر می‌زند و نفس‌ها کوتاه می‌شوند. این کار قدیمی بدن است تا بتواند فرار کند یا از خود دفاع کند. شجاعت یعنی نترسیدن نیست، یعنی با وجود ترس کار درست را انجام دادن. مثلاً کسی که از ارتفاع می‌ترسد ولی کمربند ایمنی را می‌بندد و آرام بالا می‌رود، شجاع است. دانشمندان روش‌هایی دارند که به کسی کمک می‌کنند به آرامی با ترسش روبه‌رو شود؛ بعضی از آن‌ها از برنامه‌های واقعیت مجازی استفاده می‌کنند که در آن‌ها بدون خطر واقعی می‌شود تمرین کرد. تو هم می‌توانی از یک بزرگ‌تر بپرسی بچگی‌اش از چه چیزی می‌ترسید و چطور از آن گذشت.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

آزمون درس ۲

۱۳ سؤال از همهٔ درس‌ها، ۱۵ دقیقه.

پرسش‌های رایج

احساس خوشایند و ناخوشایند چیست؟

احساس خوشایند (مثل شادی) حالمان را بهتر می‌کند و دلمان می‌خواهد باز هم پیش بیاید. احساس ناخوشایند (مثل غم و ترس) حالمان را می‌گیرد و دلمان می‌خواهد زود تمام شود. هر دو طبیعی‌اند و برای همه پیش می‌آیند.

وقتی غمگین هستم چه کنم؟

غم طبیعی است و می‌گذرد. می‌توانی به خودت دلداری بدهی، علتش را پیدا کنی، با یک بزرگ‌تر مورد اعتماد (پدر و مادر، معلم، مشاور مدرسه) حرف بزنی، دربارهٔ حالت بنویسی یا نقاشی کنی و با یک کار شاد یا کمک به دیگران سرگرم شوی. کتاب دعا و کمک خواستن از خداوند را هم یکی از راه‌ها می‌آورد. اگر غم طولانی شد، حتماً به یک بزرگ‌تر بگو.

ترس به‌جا و نابه‌جا چه فرقی دارند؟

ترس به‌جا از خطر واقعی است (مثل ریل قطار) و از ما محافظت می‌کند. ترس نابه‌جا خطر واقعی ندارد (مثل ترس از غول یا تاریکی اتاق) و اگر دائم باشد مشکل می‌سازد.

جواب کاربرگهٔ ۲ «احساس ترس» چیست؟

این کاربرگه را فعالیت ۷ صفحهٔ ۱۱ می‌خواهد. در جدول چیزهایی را که از آن‌ها می‌ترسی با «به‌جا یا نابه‌جا» و میزان ترس (کم تا خیلی زیاد) می‌نویسی، دور ترس‌های نابه‌جا خط می‌کشی و با بزرگ‌ترها مشورت می‌کنی. نمونهٔ کامل در همین صفحه، زیر «جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۱۱» آمده است.

جواب «به کار ببندیم ۲» (شاد کردن خانواده و معلم) چیست؟

کارهایی مثل کمک در کارهای خانه و نوشتن یادداشت محبت‌آمیز برای خانواده، و سلام، تشکر و کمک برای معلم و همکلاسی‌ها. نمونه در «جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۸» همین صفحه آمده است.

برای عمیق‌تر یاد گرفتن

فصل‌های دیگر مطالعات اجتماعی پنجم دبستان: فصل ۱، من با دیگران ارتباط برقرار می‌کنم، فصل ۳، همدلی با دیگران، فصل ۴، من عضو گروه هستم، فصل ۵، جمعیت ایران، فصل ۶، منابع آب ایران، فصل ۷، نواحی صنعتی مهم ایران، فصل ۸، راه‌ها و حمل‌ونقل (۱)، فصل ۹، راه‌ها و حمل‌ونقل (۲)، فصل ۱۰، کشور ما چگونه اداره می‌شود؟، فصل ۱۱، کشورهای همسایه، فصل ۱۲، حرکت‌های زمین، فصل ۱۳، زندگی در نواحی مختلف جهان، فصل ۱۴، بازگشت از سفر حج، فصل ۱۵، مدینه، شهر پیامبر (ص)، فصل ۱۶، سفر به کربلا (۱)، فصل ۱۷، سفر به کربلا (۲)، فصل ۱۸، ایرانیان مسلمان حکومت تشکیل می‌دهند، فصل ۱۹، وزیران کاردان، شهرهای آباد، فصل ۲۰، کشورگشایان بی‌رحم، فصل ۲۱، بازسازی ویرانه‌ها