آموزش مطالعات اجتماعی پنجم دبستان · فصل ۱۲

حرکت‌های زمین، به زبان ساده

کرهٔ کوچک زمین با حلقهٔ برنجی دور وسطش که نیمی از آن را چراغ مطالعه روشن کرده است، مقوایی گرد با سیخ چوبی و سایهٔ آن، سینی‌ای با خانه‌های مربع و ساختمان‌های کوچک، و چهار توپ رنگی دور چراغ

زمین هم‌زمان به دور خودش و به دور خورشید می‌چرخد. می‌فهمی شب و روز و فصل‌ها چطور پدید می‌آیند و با خط استوا، مدارها، نصف‌النهارها و شبکهٔ مربعات جای هر چیز را پیدا می‌کنی.

صفحه‌های ۷۶ تا ۸۰ کتاب۳ بخش۳۷ سؤالآزمون ۱۸ دقیقه

هدف‌ها، پیش‌نیاز و منبع این فصل

بعد از این فصل:

  • بگویی حرکت چرخشی و انتقالی زمین چیست، چقدر طول می‌کشد و چه نتیجه‌ای دارد
  • خط استوا، مدار، نصف‌النهار و نصف‌النهار مبدأ را تعریف کنی و نیمکره‌های ایران را بگویی
  • مکان یک چیز را با حرف و عدد در شبکهٔ مربعات پیدا کنی و بنویسی

پیش‌نیاز: جهت‌های اصلی، شمردن و ضرب، آشنایی با کرهٔ زمین و منظومهٔ شمسی

مطابق فهرست کتاب درسی رسمی «مطالعات اجتماعی (پنجم)»، چاپ ۱۴۰۵-۱۴۰۶، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی⁠. توضیح‌ها، مثال‌ها و تمرین‌ها نوشتهٔ یادستان است.

هر صفحهٔ مطالعات اجتماعی پنجم دبستان کدام درس است؟

بخش ۱حرکت زمین به دور خود و به دور خورشید

این درس: صفحه‌های ۷۶ تا ۷۷ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. زمین یکی از چه چیزهای منظومهٔ شمسی است؟

  2. خورشید صبح از کدام جهت طلوع می‌کند؟

جواب: ۱. یکی از سیاره‌ها؛ زمین مثل سیاره‌های دیگر به دور خورشید می‌گردد. ۲. از شرق (مشرق).

زمین چه حرکت‌هایی دارد؟#

زمین هم‌زمان دو کار می‌کند. مثل فرفره‌ای که روی میز می‌چرخد و هم‌زمان روی یک دایره راه می‌رود:

حرکت به دور چه؟ چقدر طول می‌کشد؟ نتیجه
حرکت چرخشی به دور خودش حدود ۲۴ ساعت، یعنی یک شبانه‌روز شب و روز
حرکت انتقالی به دور خورشید ۳۶۵ روز، یعنی یک سال فصل‌ها

حرکت چرخشی زمین چیست؟#

حرکت چرخشی یعنی چرخیدن زمین به دور خودش. نتیجهٔ آن شب و روز است.

شب و روز چگونه پدید می‌آید؟#

قبل از ادامه، حدس بزن: وقتی در ایران ظهر است، در سمت دیگر زمین، درست روبه‌روی ما، چه وقتی از شبانه‌روز است؟

خورشید فقط نیمی از زمین را روشن می‌کند، نیمهٔ رو به خودش را. در آن نیمه روز است و در نیمهٔ دیگر شب. چون زمین می‌چرخد، هر جای زمین کم‌کم از روشنایی دور می‌شود و به تاریکی می‌رسد، و بعد دوباره روشن می‌شود.

جواب حدس: در نیمهٔ روبه‌رو شب است، چون آن‌جا از خورشید دور است. اگر یک چراغ‌قوه و یک توپ داری، آن را در اتاق تاریک امتحان کن: نور فقط نیمی از توپ را می‌گیرد؛ توپ را آرام بچرخان و ببین هر نقطه چطور روشن و تاریک می‌شود. (هرگز مستقیم به خورشید نگاه نکن.)

زمین از غرب به شرق می‌چرخد. ما چرخش را حس نمی‌کنیم، برای همین به نظر می‌آید خورشید در آسمان حرکت می‌کند: از مشرق (شرق) طلوع می‌کند و در مغرب (غرب) غروب می‌کند. وسط روز، وقتی خورشید در بالاترین جای آسمانِ آن روز است، ظهر است. کتاب می‌گوید ظهر وقتی است که خورشید درست بالای سر است؛ در بیشتر جاهای دنیا، از جمله ایران، خورشید هیچ‌وقت درست بالای سر نمی‌رسد، پس بهتر است بگوییم «در بالاترین جای آسمان». ظهر آفتابی هم همیشه ساعت ۱۲ نیست. در امتحان مدرسه همان تعریف کتاب را بنویس.

جواب فعالیت‌های کتاب دربارهٔ این بخش، از جمله ساختن ساعت آفتابی، در همین درس آمده است: جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۷۷.

مثال ۱. زمین در ۳ شبانه‌روز چند بار به دور خودش می‌چرخد و چند ساعت می‌گذرد؟

اول تخمین بزن: حدوداً چقدر می‌شود؟ ⁦۳ × ۲۵⁩ تقریباً ۷۵ است.

  1. هر چرخش ۲۴ ساعت است.
  2. ⁦۳ × ۲۴ = ۷۲⁩.
  3. زمین ۳ بار می‌چرخد و ۷۲ ساعت می‌گذرد. با حدسمان می‌خواند؟ بله، حدس ۷۵ بود.

حرکت انتقالی زمین چیست؟#

حرکت انتقالی یعنی گردش زمین به دور خورشید. یک دور کامل ۳۶۵ روز، یعنی یک سال، طول می‌کشد و نتیجهٔ آن پدید آمدن فصل‌هاست.

زمین در همان حال که می‌چرخد، دور خورشید هم می‌گردد. کتاب عدد ۳۶۵ روز را می‌گوید؛ اندازهٔ دقیق‌تر کمی بیشتر است، نزدیک ۳۶۵ و یک‌چهارم روز. این یک‌چهارم‌ها در چهار سال روی هم یک روز می‌شوند و برای همین تقویم‌ها تقریباً هر چهار سال یک روز به سال اضافه می‌کنند (سال کبیسه).

فصل‌ها چگونه به وجود می‌آیند؟#

محور زمین، یعنی خط فرضی بین دو قطب، حدود ۲۳٫۵ درجه کج است و در تمام سال به یک سمت می‌ماند (خط کج در شکل ۲). برای همین در یک بخش از سال نیمکرهٔ شمالی بیشتر رو به خورشید است و در بخش دیگر نیمکرهٔ جنوبی. نیمکره‌ای که رو به خورشید است، نور را مستقیم‌تر می‌گیرد و روزهایش بلندتر است؛ آن‌جا گرم‌تر است و تابستان دارد. نیمکرهٔ دیگر نور را کج‌تر و کوتاه‌تر می‌گیرد و زمستان دارد. بین این دو، بهار و پاییز می‌آید. فاصلهٔ زمین از خورشید دلیل فصل‌ها نیست.

پس فصل‌ها در دو نیمکره هم‌زمان برعکس‌اند: وقتی ایران و بقیهٔ نیمکرهٔ شمالی تابستان دارند، استرالیا و بقیهٔ نیمکرهٔ جنوبی زمستان دارند، و برعکس. نام فصل‌ها در شکل ۲ و در کتاب برای نیمکرهٔ شمالی است. نزدیک خط استوا هم هوا تقریباً تمام سال گرم است و تفاوت فصل‌ها کم است.

جواب فعالیت‌های کتاب دربارهٔ گردش زمین به دور خورشید در بخش بعد آمده است، چون روی صفحهٔ ۷۸ با «پیدا کردن مکان‌ها» مشترک است: جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۷۸.

مثال ۲. اگر ۱۱ ساله‌ای، تقریباً چند بار به دور خورشید چرخیده‌ای و چند روز از تولدت گذشته است؟

اول تخمین بزن: حدوداً چقدر می‌شود؟ ۱۰ سال ۳٬۶۵۰ روز است، یک سال هم اضافه می‌کنیم، حدود ۴٬۰۰۰.

  1. هر سال یک دور است، پس ۱۱ دور.
  2. ⁦۱۱ × ۳۶۵ = ۴٬۰۱۵⁩ روز (بدون روزهای کبیسه).
  3. حدود ۱۱ بار و ۴٬۰۱۵ روز. با حدسمان می‌خواند؟ بله، نزدیک ۴٬۰۰۰ بود.

مثال ۳. یک سال چند هفتهٔ کامل است؟

اول تخمین بزن: حدوداً چقدر می‌شود؟ ⁦۳۵۰ ÷ ۷⁩ می‌شود ۵۰.

  1. ⁦۳۶۵ ÷ ۷⁩ می‌شود ۵۲ با باقی‌ماندهٔ ۱.
  2. یعنی ۵۲ هفتهٔ کامل و یک روز اضافه.
  3. با حدسمان می‌خواند؟ بله، نزدیک ۵۰ بود.

راه دوم. ⁦۷ × ۵۲ = ۳۶۴⁩ و تا ۳۶۵ یک روز مانده است. این راه سریع‌تر است چون ضرب همان تقسیم را وارونه امتحان می‌کند.

🧠 ترفند: برای فرق دو حرکت فقط یک سؤال بپرس: «به دور چه؟» اگر جواب «خودش» بود، چرخشی و شب و روز؛ اگر «خورشید» بود، انتقالی و فصل‌ها. دلیلش این است که هر حرکت اسم خودش را از همین گرفته.

جواب تمرین‌های کتاب

اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسش‌ها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۷۷

پرسش ۱ (فعالیت ۱ (حرکت چرخشی))زمین برای یک دور چرخیدن به دور خودش چقدر وقت لازم دارد؟

پاسخ را ببین

حدود ۲۴ ساعت، یعنی یک شبانه‌روز. همین یک دور چرخش باعث می‌شود نیمهٔ رو به خورشید روز و نیمهٔ دیگر شب باشد و بعد جای آن‌ها عوض شود.

پرسش ۲ (فعالیت ۲)جابه‌جا شدن خورشید در آسمان در طول روز مربوط به حرکت خورشید است یا حرکت زمین؟ توضیح بده.

پاسخ را ببین

مربوط به حرکت زمین است. زمین به دور خودش می‌چرخد و ما چون روی آن هستیم چرخش را حس نمی‌کنیم؛ برای همین به نظرمان می‌آید خورشید از شرق بالا می‌آید و در غرب پایین می‌رود. مثل وقتی که در قطار نشسته‌ای و به نظر می‌رسد درخت‌ها دارند عقب می‌روند.

پرسش ۳ (فعالیت ۳ (به کار ببندیم ۱، صفحهٔ ۸۵)، ساختن ساعت آفتابی)یک ساعت آفتابی بساز: چوبی ۳۰ سانتی‌متری را عمود در وسط یک مقوای سفید در حیاط فرو کن و هر ساعت از ۸ صبح تا ۲ بعدازظهر نوک سایه را روی مقوا علامت بزن و ساعتش را بنویس.

پاسخ را ببین

با معلم یا یک بزرگ‌تر این کار را در حیاط مدرسه یا خانه کن و هرگز مستقیم به خورشید نگاه نکن. مقوا نباید جابه‌جا شود، وگرنه علامت‌ها بی‌معنی می‌شوند. چوب باید راست و عمود باشد. هر ساعت، نوک سایه را علامت بزن و کنارش ساعت را بنویس. نمونه با عددهای فرضی (طول سایه به سانتی‌متر): ساعت ۸: ۶۶، ۹: ۴۶، ۱۰: ۳۳، ۱۱: ۲۵، ۱۲: ۲۱، ۱۳: ۲۰، ۱۴: ۲۴. این عددها فقط یک نمونه‌اند؛ تو با چوب خودت اندازه بگیر.

پرسش ۴ (فعالیت ۳ (به کار ببندیم ۱)، الف)طول سایهٔ چوب در زمان‌های مختلف چه تغییری کرد؟

پاسخ را ببین

صبح سایه بلند بود، با بالا رفتن خورشید کوتاه‌تر شد و بعد از ظهر دوباره بلندتر شد. در نمونهٔ ما از ۶۶ سانتی‌متر در ساعت ۸ به ۲۰ در ساعت ۱۳ رسید و دوباره به ۲۴ در ساعت ۱۴ برگشت.

پرسش ۵ (فعالیت ۳ (به کار ببندیم ۱)، ب)در کدام ساعت طول سایه به کمترین میزان رسید؟

پاسخ را ببین

نزدیک ظهر، وقتی خورشید در بالاترین جای آسمان است. در عددهای نمونهٔ ما ساعت ۱۳ بود (کمترین ۲۰ سانتی‌متر)؛ در ساعت دیواری تو ممکن است ساعت دیگری در اطراف ظهر باشد، چون ظهر آفتابی همیشه ساعت ۱۲ نیست.

پرسش ۶ (فعالیت ۳ (به کار ببندیم ۱)، ج)از جابه‌جا شدن سایه به چه نکته‌ای دربارهٔ وضعیت زمین و خورشید پی می‌بریم؟

پاسخ را ببین

به این که زمین به دور خودش می‌چرخد و جای خورشید نسبت به ما در آسمان تغییر می‌کند؛ پس سایه هم جابه‌جا می‌شود. در ایران سایه صبح به سمت غرب، ظهر به سمت شمال و بعدازظهر به سمت شرق می‌افتد. اگر بیرون از ایران در نیمکرهٔ جنوبی و دور از استوا زندگی می‌کنی، سایهٔ ظهر به سمت جنوب است، چون آن‌جا خورشید ظهر در آسمانِ شمال دیده می‌شود.

پرسش ۷ (فعالیت ۳ (به کار ببندیم ۱)، د)آیا در یک روز آفتابی می‌توانی با نگاه به این ساعت آفتابی بگویی ساعت چند است؟

پاسخ را ببین

بله، تقریباً. اگر نوک سایه به علامت «۱۰» نزدیک باشد، حدود ساعت ۱۰ است. این ساعت وقتی درست کار می‌کند که آفتاب باشد، مقوا و چوب همان‌جای اول باشند و از زمان ساختن چند روزی نگذشته باشد، چون جای خورشید در آسمان در طول سال عوض می‌شود.

تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱شب و روز چگونه پدید می‌آید؟
۲زمین برای یک دور چرخیدن به دور خودش حدوداً چند ساعت وقت لازم دارد؟
ساعت
۳زمین برای یک دور کامل به دور خورشید چند روز وقت لازم دارد؟
روز
۴جمله را کامل کن.

روی یک واژه بزن تا در نخستین جای خالی بنشیند. برای برداشتن، روی همان واژه در جملهٔ بالا بزن.

گردش زمین به دور یک سال طول می‌کشد و نتیجهٔ آن پدید آمدن است.

۵حرکت ظاهری خورشید را در یک روز به ترتیب بنویس.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
۶هر مورد را به جفتش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۷کدام واژه یعنی غرب؟

روی واژه (یا واژه‌های) درست بزن؛ دوباره که بزنی برداشته می‌شود. ۰ واژه انتخاب شد

۸ظهر یعنی چه وقتی؟

تمرین گام‌به‌گام ۳ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

زمین در ۵ شبانه‌روز چند بار به دور خودش می‌چرخد و چند ساعت می‌گذرد؟

اگر ۱۲ ساله‌ای، تقریباً چند بار به دور خورشید چرخیده‌ای و چند روز از زندگی‌ات گذشته است؟ (کبیسه را حساب نکن)

طول سایهٔ چوب ۳۰ سانتی‌متری در ساعت ۸ برابر ۶۶ و در ساعت ۱۲ برابر ۲۱ سانتی‌متر بود. سایه چند سانتی‌متر کوتاه شد و چرا؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهخورشید به دور زمین می‌چرخد، برای همین روز و شب می‌شود.

ما چرخش زمین را حس نمی‌کنیم و فقط حرکت ظاهری خورشید را می‌بینیم. در واقع زمین به دور خودش می‌چرخد.

درستزمین می‌چرخد و برای همین به نظر می‌رسد خورشید در آسمان حرکت می‌کند.

اشتباهتابستان گرم است چون زمین در تابستان به خورشید نزدیک‌تر می‌شود.

فاصلهٔ زمین از خورشید دلیل فصل‌ها نیست. محور کج زمین باعث می‌شود در بخشی از سال قطب شمال بیشتر به خورشید رو داشته باشد.

درستفصل‌ها از گردش زمین به دور خورشید همراه با محور کج پدید می‌آیند.

اشتباهدر ظهر در ایران سایهٔ چوب کاملاً از بین می‌رود.

در جاهایی بالاتر از حدود ۲۳٫۵ درجهٔ شمالی، از جمله همهٔ ایران، خورشید هیچ‌وقت درست بالای سر نمی‌رسد. سایه کوتاه می‌شود ولی هرگز صفر نمی‌شود.

درستدر ظهر سایه کوتاه‌ترین اندازه را دارد، ولی هنوز سایه هست.

فراتر از کتابچرا سال کبیسه داریم؟برای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

کتاب می‌گوید یک دور گردش زمین به دور خورشید ۳۶۵ روز طول می‌کشد. اندازهٔ دقیق‌تر حدود ۳۶۵ روز و ۶ ساعت است. این ۶ ساعت‌های اضافه هر سال جمع می‌شوند و بعد از چهار سال تقریباً به یک روز کامل می‌رسند. تقویم‌ها برای این‌که با آسمان هماهنگ بمانند، هر چند سال یک روز اضافه می‌کنند؛ به آن سال کبیسه می‌گویند. امروز دانشمندان گردش زمین را با ساعت‌های اتمی و ماهواره‌ها اندازه می‌گیرند و کامپیوترها و برنامه‌های هوش مصنوعی از همین داده‌ها در ساختن تقویم‌ها و پیش‌بینی هوا کمک می‌گیرند. اگر دلت می‌خواهد، با خانواده‌ات بررسی کن امسال کبیسه هست یا نه و بفهم تقویم ما چطور حساب می‌کند.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

بخش ۲پیدا کردن مکان‌ها روی کره: استوا، مدارها و نصف‌النهارها

این درس: صفحه‌های ۷۸ تا ۷۹ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. زمین هم‌زمان چند حرکت دارد و نام‌هایشان چیست؟

  2. در نقشه‌های درس ۱۱، پیکان بالای نقشه چه جهتی را نشان می‌داد؟

جواب: ۱. دو حرکت: چرخشی (به دور خود) و انتقالی (به دور خورشید). ۲. شمال.

چرا روی کره خط‌های فرضی می‌کشند؟#

وقتی بخواهی بگویی یک شهر دقیقاً کجاست، «بالای نقشه» کافی نیست. جغرافی‌دان‌ها روی کره و نقشه خط‌هایی کشیده‌اند که به آن‌ها کمک می‌کند مکان هر جا را دقیق بگویند. این خط‌ها فرضی هستند: روی زمین کشیده نشده‌اند و اگر به جایی بروی خطی نمی‌بینی؛ فقط روی کره و نقشه می‌کشیمشان.

خط استوا چیست؟#

خط استوا خطی فرضی است که مثل کمربند دور زمین کشیده شده و زمین را به دو نیمهٔ مساوی تقسیم می‌کند.

یک پرتقال را از وسط ببر: دو نیم‌کرهٔ مساوی به دست می‌آید. استوا همین کار را با زمین می‌کند. نیمهٔ بالایی نیمکرهٔ شمالی و نیمهٔ پایینی نیمکرهٔ جنوبی نام دارد.

مدار چیست؟#

مدارها خط‌های فرضی‌ای‌اند که موازی خط استوا و با فاصلهٔ مساوی کشیده می‌شوند.

استوا مدار صفر درجه است. هر چه به سمت یکی از قطب‌ها بروی عدد مدار بیشتر می‌شود تا در قطب شمال و قطب جنوب به ۹۰ درجه برسد. در شکل ۳ چند مدار کم‌رنگ و استوای پررنگ را ببین.

قبل از ادامه، حدس بزن: از خط استوا تا قطب شمال چند درجه است؟ ۹۰، ۱۸۰ یا ۳۶۰؟

جواب حدس: ۹۰ درجه. مدارها از صفر (استوا) تا ۹۰ (قطب) شماره دارند و هم در شمال هم در جنوب همین‌طورند.

نصف‌النهار چیست؟#

نصف‌النهارها خط‌های فرضی‌ای‌اند که از قطب شمال تا قطب جنوب کشیده شده‌اند.

مدارها دایره‌های افقی‌اند و نصف‌النهارها کمان‌های عمودی. نصف‌النهارها هم با درجه شماره‌گذاری می‌شوند.

نصف‌النهار مبدأ چیست؟#

نصف‌النهار مبدأ نصف‌النهار صفر درجه است. از دهکدهٔ گرینویچ، نزدیک شهر لندن، می‌گذرد و برای همین به آن نصف‌النهار گرینویچ هم می‌گویند.

این نصف‌النهار زمین را به دو نیمه تقسیم می‌کند: نیمکرهٔ شرقی و نیمکرهٔ غربی. از نصف‌النهار مبدأ به سمت شرق تا ۱۸۰ درجه و به سمت غرب هم تا ۱۸۰ درجه شماره‌گذاری می‌شود. اگر بگویی «۲۰ درجهٔ شرقی»، یعنی بیست درجه شرق نصف‌النهار مبدأ.

مثال ۱. ایران در کدام نیمکره‌هاست؟

  1. ایران در شکل ۴ بالای خط استوا است، پس در نیمکرهٔ شمالی است.
  2. ایران سمت راستِ نصف‌النهار مبدأ، یعنی شرق آن، قرار دارد.
  3. پس ایران هم در نیمکرهٔ شمالی و هم در نیمکرهٔ شرقی است. (ایران تقریباً بین ۲۵ تا ۴۰ درجهٔ شمالی و ۴۴ تا ۶۳ درجهٔ شرقی است.)

مثال ۲. نقطهٔ «الف» در شکل ۳ را چطور می‌شود دقیق گفت؟

  1. روی کدام مدار است؟ مدار ۴۰ درجهٔ شمالی.
  2. روی کدام نصف‌النهار است؟ نصف‌النهار ۲۰ درجهٔ شرقی.
  3. پس مکان دقیقش «۴۰ درجهٔ شمالی و ۲۰ درجهٔ شرقی» است.

راه دوم. برای پیدا کردن نیمکره‌های یک جا هم می‌توانی از عددها استفاده کنی هم از شکل. عدد با کلمهٔ «شمالی» یا «جنوبی» و «شرقی» یا «غربی» همراه است؛ شکل سریع‌تر است ولی عدد دقیق‌تر.

چرا مدار و نصف‌النهار با هم لازم‌اند؟#

از هر مکان روی کره یک مدار و یک نصف‌النهار می‌گذرد. اگر فقط مدار را بدانی، می‌دانی چقدر بالا یا پایین استوایی؛ ولی روی آن دایره جاهای بسیاری هست. اگر نصف‌النهار را هم بدانی، جا فقط یک نقطه می‌شود. کشتی‌ها و هواپیماها با همین دو عدد مکان و مسیر خود را پیدا می‌کنند.

جواب تمرین‌های کتاب

اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسش‌ها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۷۸

پرسش ۱ (فعالیت ۴ (موضوع بخش ۱))تا حالا چند بار به دور خورشید چرخیده‌ای؟ این را چطور می‌فهمی؟

پاسخ را ببین

به اندازهٔ سن خودت، چون هر سال یک دور کامل است. نمونه: اگر ۱۱ سال داری، تقریباً ۱۱ بار. می‌توانی سن را در ۳۶۵ ضرب کنی تا روزها را هم بیابی: ⁦۱۱ × ۳۶۵ = ۴۰۱۵⁩ روز.

پرسش ۲ (فعالیت ۵ (موضوع بخش ۱))نتیجهٔ حرکت چرخشی زمین چیست؟

پاسخ را ببین

شب و روز. چون زمین به دور خودش می‌چرخد، هر جا گاهی رو به خورشید است (روز) و گاهی پشت به آن (شب). همین چرخش باعث می‌شود به نظر برسد خورشید در آسمان حرکت می‌کند.

پرسش ۳ (فعالیت ۶ (موضوع بخش ۱))نتیجهٔ حرکت انتقالی زمین چیست؟

پاسخ را ببین

پدید آمدن فصل‌ها: بهار، تابستان، پاییز و زمستان، و یک سال ۳۶۵ روزه. دلیلش گردش زمین به دور خورشید با محور کج است، نه نزدیک یا دور شدن از خورشید.

تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱خط استوا زمین را به چه دو نیمه تقسیم می‌کند؟
۲نصف‌النهار مبدأ زمین را به کدام دو نیمکره تقسیم می‌کند؟
۳از خط استوا تا قطب شمال مدارها از صفر تا چند درجه شماره دارند؟
درجه
۴از نصف‌النهار مبدأ تا ۱۸۰ درجهٔ شرقی، هر ۱۵ درجه یک نصف‌النهار می‌کشند. با خود صفر و ۱۸۰ چند خط می‌شود؟
خط
۵جمله را کامل کن.

روی یک واژه بزن تا در نخستین جای خالی بنشیند. برای برداشتن، روی همان واژه در جملهٔ بالا بزن.

نیمکرهٔ بالای خط استوا نیمکرهٔ نام دارد.

۶هر کلمه را به توضیحش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۷دو واژه‌ای را بزن که نیمکره‌های ایران را می‌گویند.

روی واژه (یا واژه‌های) درست بزن؛ دوباره که بزنی برداشته می‌شود. ۰ واژه انتخاب شد

۸برای گفتن مکان دقیق یک نقطه روی کره به چه چیزهایی نیاز داریم؟

تمرین گام‌به‌گام ۳ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

از استوا تا قطب شمال هر ۲۰ درجه یک مدار می‌کشیم (۲۰، ۴۰، ۶۰ و ۸۰). فاصلهٔ ۸۰ تا قطب چند درجه است و چند مدار (بدون استوا و قطب) داریم؟

تهران تقریباً ۳۶ درجهٔ شمالی و ۵۱ درجهٔ شرقی است. در کدام نیمکره‌هاست و چرا؟

سائوپائولو در برزیل تقریباً ۲۴ درجهٔ جنوبی و ۴۷ درجهٔ غربی است. در کدام نیمکره‌هاست؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهخط استوا زمین را به شرق و غرب تقسیم می‌کند.

استوا افقی است و بالا و پایین را جدا می‌کند. شرق و غرب را نصف‌النهار مبدأ، که عمودی است، جدا می‌کند.

درستاستوا: شمالی و جنوبی. نصف‌النهار مبدأ: شرقی و غربی.

اشتباهاگر به جایی بروم خط استوا را روی زمین می‌بینم.

این خط‌ها فرضی‌اند و فقط روی کره و نقشه کشیده می‌شوند. روی زمین نشانه‌ای نیست، مگر ستون یا تابلویی که آدم‌ها گذاشته‌اند.

درستخط‌ها را روی کره و نقشه می‌بینیم، نه روی زمین.

اشتباهقطب شمال مدار صفر درجه است.

مدار صفر درجه استوا است. قطب‌ها مدار ۹۰ درجه‌اند.

درستهرچه از استوا دورتر شویم عدد مدار بیشتر می‌شود تا ۹۰ در قطب.

فراتر از کتابجی‌پی‌اس و ۱۵ درجه در هر ساعتبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

گوشی‌هایی که مسیریاب دارند همین مدار و نصف‌النهار را به کار می‌برند: گیرندهٔ جی‌پی‌اس از ماهواره‌ها پیام می‌گیرد و عدد مدار و نصف‌النهار تو را حساب می‌کند. یک نکتهٔ جالب هم هست: زمین ۳۶۰ درجه است و در ۲۴ ساعت یک دور می‌چرخد، پس هر ساعت ۱۵ درجه می‌چرخد ⁦(۳۶۰ ÷ ۲۴ = ۱۵)⁩. برای همین نصف‌النهارها را هر ۱۵ درجه یک‌بار می‌کشند و ساعت بین دو نصف‌النهار کنار هم حدود یک ساعت فرق دارد. به همین دلیل کشورها ساعت رسمی خودشان را دارند. برنامه‌های هوش مصنوعی هم با نگاه به عکس‌های ماهواره‌ای و عددهای مدار و نصف‌النهار می‌توانند ببینند جنگل یا یخ‌های قطبی در طول سال‌ها چقدر کم یا زیاد شده است. اگر کنجکاوی، در برنامهٔ نقشهٔ گوشی‌ات مختصات شهر خودت را پیدا کن و بگو مدار و نصف‌النهارش چند است.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

بخش ۳شبکهٔ مربعات

این درس: صفحهٔ ۸۰ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. خط استوا زمین را به چه دو نیمه تقسیم می‌کند؟

  2. نصف‌النهار مبدأ از نزدیکی کدام شهر می‌گذرد؟

جواب: ۱. نیمکرهٔ شمالی و نیمکرهٔ جنوبی. ۲. لندن (از دهکدهٔ گرینویچ).

شبکهٔ مربعات چیست؟#

شبکهٔ مربعات خط‌های عمودی و افقی‌ای است که روی نقشه می‌کشیم تا آن را به خانه‌های کوچک تقسیم کنیم و جای هر چیز را راحت‌تر بگوییم.

هر خانه نامی دارد که از یک حرف و یک عدد ساخته می‌شود، مثل (ب ۲). حرف نام ستون است و عدد نام ردیف. در نقشه‌های کتاب ستون‌ها از سمت راست با «الف»، «ب»، «ج» و «د» نام‌گذاری شده‌اند و ردیف‌ها از بالا با ۱، ۲، ۳ و ... شماره‌گذاری.

با شبکه، مکان را چطور پیدا کنیم؟#

شبکهٔ ما محلهٔ کوچکی را نشان می‌دهد (ستون الف سمت راست است):

الف ب ج د ردیف
🌳 پارک 🏫 مدرسه ۱
🥖 نانوایی 🚒 آتش‌نشانی ۲
🏥 درمانگاه 📚 کتابخانه ۳
⛲ میدان 🚌 ایستگاه ۴

یک مکان را در سه گام پیدا کن:

  1. حرف ستون را در بالای شبکه پیدا کن.
  2. عدد ردیف را در کنار شبکه پیدا کن.
  3. خانه‌ای را بیاب که آن ستون و آن ردیف در آن به هم می‌رسند.

قبل از ادامه، حدس بزن: مدرسه در کدام خانه است؟

جواب حدس: (ج ۱). ستون ج را از بالا پیدا کن و ردیف ۱ را؛ مدرسه همان‌جاست.

مثال ۱. نانوایی در کدام خانه است؟

  1. نانوایی را در جدول پیدا می‌کنیم.
  2. ستونش ب و ردیفش ۲ است.
  3. پس نانوایی در خانهٔ (ب ۲) است.

مثال ۲. در خانهٔ (د ۴) چه چیزی هست؟

  1. ستون د و ردیف ۴ را پیدا می‌کنیم.
  2. در این خانه ایستگاه اتوبوس است.
  3. جواب: (د ۴) ایستگاه اتوبوس است.

راه دوم. برای پیدا کردن یک چیز دو راه داری: یا اول حرف را پیدا کنی و به پایین بیایی تا به عدد برسی، یا اول عدد را پیدا کنی و روی ردیف به حرف برسی. هر دو یک جا می‌رسند؛ فقط باید حرف و عدد را قاطی نکنی.

اگر ساختمانی بزرگ باشد و از یک خانه بیشتر جا بگیرد، همهٔ خانه‌هایش را می‌نویسیم؛ مثلاً اگر پارکی دو خانهٔ زیر هم را بگیرد، می‌نویسیم (الف ۲ و ۳). در نقشهٔ شهر یا اطلس هم همین‌طور است.

جواب تمرین‌های کتاب

اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسش‌ها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۸۰

پرسش ۱ (فعالیت ۷ (الف و ب))چند کرهٔ جغرافیایی به کلاس بیاور و با راهنمایی معلم روی آن‌ها خط استوا و نصف‌النهار مبدأ را پیدا کن.

پاسخ را ببین

نمونهٔ راه: خط استوا خطی است که نیمهٔ بالا و پایین کره را از هم جدا می‌کند و شمارهٔ آن صفر است؛ بین دو قطب، درست وسط. نصف‌النهار مبدأ هم صفر است و از قطب شمال تا قطب جنوب می‌رود؛ روی کره کنار نام لندن یا گرینویچ پیدا می‌شود. اگر کره نداری، شکل ۳ و ۴ همین درس را نگاه کن یا یک نقشهٔ جهان در برنامهٔ نقشه باز کن؛ این فعالیت برای خواننده‌ای که کره ندارد اختیاری است.

پرسش ۲ (فعالیت ۸)کشور ایران را روی کره پیدا کن؛ در نیمکرهٔ شمالی است یا جنوبی؟ در نیمکرهٔ شرقی است یا غربی؟ چگونه می‌فهمی؟

پاسخ را ببین

ایران در نیمکرهٔ شمالی و شرقی است. بالای خط استوا قرار دارد، پس شمالی است، و سمت شرقِ نصف‌النهار مبدأ است، پس شرقی. در شکل ۴ هم می‌توانی ببینی. به عددها هم می‌شود نگاه کرد: ایران تقریباً بین ۲۵ تا ۴۰ درجهٔ شمالی و بین ۴۴ تا ۶۳ درجهٔ شرقی است.

پرسش ۳ (فعالیت ۹)یک دایره بکش و روی آن جای قطب شمال و قطب جنوب را مشخص کن و خط استوا و نصف‌النهار مبدأ را هم رسم کن.

پاسخ را ببین

دایره نمایندهٔ کره است. بالاترین نقطه را قطب شمال و پایین‌ترین را قطب جنوب بنام. خط استوا یک خط افقی (یا کمان) است که از وسط دایره می‌گذرد و بالا و پایین را از هم جدا می‌کند. نصف‌النهار مبدأ یک خط عمودی (یا کمان) است که از قطب شمال شروع می‌شود، از وسط می‌گذرد و به قطب جنوب می‌رسد. اگر بخواهی کره‌نمایی‌تر بکشی، استوا را کمانی خمیده بکش، مثل شکل ۳.

پرسش ۴ (فعالیت شبکهٔ مربعات، بخش اول)مکان دقیق هتل، مسجد و راه‌آهن را در شبکهٔ نقشهٔ کتاب بنویس.

پاسخ را ببین

در نقشهٔ کتاب ستون‌ها از راست الف، ب، ج، د و ردیف‌ها از بالا ۱ تا ۵ هستند. هتل در (د ۴) است، مسجد در (ج ۱) و راه‌آهن در (الف ۱). هر کدام را با حرف و عدد خانه‌اش بنویس.

پرسش ۵ (فعالیت شبکهٔ مربعات، بخش دوم)هر کدام از خانه‌های (د ۲)، (ج ۵) و (ب، ج ۳) نشان‌دهندهٔ چه مکانی است؟

پاسخ را ببین

در (د ۲) ایستگاه آتش‌نشانی است؛ در (ج ۵) ساختمانی با پرچم ایران که کتاب نامش را ننوشته (بیشتر آن را مدرسه یا یک ادارهٔ دولتی می‌دانند؛ هر دو جواب با دلیل «پرچم» پذیرفتنی است)؛ و در (ب، ج ۳) فروشگاه است که دو خانه را گرفته. در همان نقشه پارک در (الف ۲ و ۳) و استخر در (ب ۵) قرار دارند.

تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱شبکهٔ مربعات برای چه کاری است؟
۲جمله را کامل کن.

روی یک واژه بزن تا در نخستین جای خالی بنشیند. برای برداشتن، روی همان واژه در جملهٔ بالا بزن.

در شبکهٔ کتاب، نام را با حرف و نام را با عدد می‌نویسیم.

۳ستون مسجد را بزن.

روی واژه (یا واژه‌های) درست بزن؛ دوباره که بزنی برداشته می‌شود. ۰ واژه انتخاب شد

۴یک شبکهٔ مربعات ۴ ستون و ۴ ردیف دارد. چند خانه دارد؟
خانه
۵هر جا را در شبکهٔ درس به خانه‌اش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۵ جفت

۶نانوایی در شبکهٔ درس در کدام خانه است؟
۷در نقشه‌های کتاب ستون‌ها از کدام سمت شروع می‌شوند؟

تمرین گام‌به‌گام ۳ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

در شبکهٔ درس، در خانهٔ (ب ۴) چه چیزی است و در (الف ۳) چه چیزی؟

یک شبکه ۶ ستون و ۵ ردیف دارد. چند خانه دارد؟ اول تخمین بزن.

می‌خواهی در خانهٔ خالی (د ۱) یک بوستان بگذاری. جای آن را چطور به دوستت بگویی تا پیدایش کند؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهخانهٔ (ب ۲) همان (۲ ب) است، فرقی ندارد کدام اول بیاید.

قراردادی که در درس می‌بینی اول حرف ستون می‌آید و بعد عدد ردیف. اگر ترتیب را عوض کنی ممکن است دیگران خانهٔ دیگری را بخوانند.

درستدر شبکهٔ درس، اول حرف و بعد عدد: (ب ۲).

اشتباهفروشگاه (ب ۳) است و خانهٔ ج ۳ هیچ ربطی به آن ندارد.

فروشگاه دو خانه را گرفته است. وقتی چیزی بزرگ است و از یک خانه بیشتر جا می‌گیرد، همهٔ خانه‌هایش را می‌نویسیم.

درستفروشگاه در (ب، ج ۳) است.

اشتباهشمارهٔ ردیف‌ها از پایین شروع می‌شود.

در نقشه‌های کتاب، ردیف‌ها از بالا شروع می‌شوند: بالاترین ردیف ۱ است. اگر از پایین بشماری، خانه‌ها را جابه‌جا می‌خوانی.

درستردیف ۱ بالاترین ردیف است.

فراتر از کتابشبکه در نقشهٔ شهر، شطرنج و جدول‌های کامپیوتربرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

همین ایدهٔ «حرف و عدد» جاهای دیگری هم هست. در نقشهٔ شهرها و اطلس‌ها، کنار نقشه فهرستی می‌آید که می‌گوید هر خیابان در کدام خانه است. در شطرنج هم هر خانه نامی با حرف و عدد دارد، مثل «ب ۲»، تا بازیکن‌ها بتوانند حرکت‌ها را بنویسند. در برنامه‌های جدول، مثل برنامهٔ ساختن صفحه‌های حساب، هر خانه همین‌طور نام دارد و برنامه می‌تواند عددهای آن‌ها را جمع کند. برنامه‌های هوش مصنوعی هم عکس‌های ماهواره‌ای را به خانه‌های کوچک تقسیم می‌کنند و برای هر خانه می‌گویند مثلاً جنگل است یا شهر. اگر دلت می‌خواهد، شبکه‌ای برای میز کلاسشان بکش و جای هر دانش‌آموز را با حرف و عدد بنویس.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

آزمون درس ۱۲

۱۴ سؤال از همهٔ درس‌ها، ۱۸ دقیقه.

پرسش‌های رایج

حرکت چرخشی و حرکت انتقالی زمین چیست؟

حرکت چرخشی چرخیدن زمین به دور خودش است (حدود ۲۴ ساعت) و شب و روز می‌سازد. حرکت انتقالی گردش زمین به دور خورشید است (۳۶۵ روز، یک سال) و فصل‌ها را پدید می‌آورد.

جواب فعالیت ساعت آفتابی (به کار ببندیم ۱) چیست؟

ساختن ساعت آفتابی، نمونهٔ عددها و جواب هر چهار بخش (الف تا د) در همین صفحه، زیر «جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۷۷» آمده است. طول سایه صبح بلند، نزدیک ظهر کوتاه و بعدازظهر دوباره بلند می‌شود.

ایران در کدام نیمکره‌هاست؟

ایران در نیمکرهٔ شمالی و شرقی است، چون بالای خط استوا و شرق نصف‌النهار مبدأ قرار دارد. تقریباً بین ۲۵ و ۴۰ درجهٔ شمالی و بین ۴۴ و ۶۳ درجهٔ شرقی است.

خط استوا و نصف‌النهار مبدأ چه فرقی دارند؟

استوا افقی است، مدار صفر درجه است و زمین را به نیمکرهٔ شمالی و جنوبی تقسیم می‌کند. نصف‌النهار مبدأ عمودی است، از گرینویچ می‌گذرد و زمین را به نیمکرهٔ شرقی و غربی تقسیم می‌کند.

شبکهٔ مربعات چیست و مکان را چگونه با آن پیدا کنیم؟

شبکهٔ مربعات خانه‌هایی است که با حرف ستون و عدد ردیف نام دارند. حرف ستون را بالا و عدد ردیف را کنار شبکه پیدا کن و خانه‌ای را بیاب که این دو در آن به هم می‌رسند، مثل (ب ۲).

برای عمیق‌تر یاد گرفتن

فصل‌های دیگر مطالعات اجتماعی پنجم دبستان: فصل ۱، من با دیگران ارتباط برقرار می‌کنم، فصل ۲، احساسات ما، فصل ۳، همدلی با دیگران، فصل ۴، من عضو گروه هستم، فصل ۵، جمعیت ایران، فصل ۶، منابع آب ایران، فصل ۷، نواحی صنعتی مهم ایران، فصل ۸، راه‌ها و حمل‌ونقل (۱)، فصل ۹، راه‌ها و حمل‌ونقل (۲)، فصل ۱۰، کشور ما چگونه اداره می‌شود؟، فصل ۱۱، کشورهای همسایه، فصل ۱۳، زندگی در نواحی مختلف جهان، فصل ۱۴، بازگشت از سفر حج، فصل ۱۵، مدینه، شهر پیامبر (ص)، فصل ۱۶، سفر به کربلا (۱)، فصل ۱۷، سفر به کربلا (۲)، فصل ۱۸، ایرانیان مسلمان حکومت تشکیل می‌دهند، فصل ۱۹، وزیران کاردان، شهرهای آباد، فصل ۲۰، کشورگشایان بی‌رحم، فصل ۲۱، بازسازی ویرانه‌ها