آموزش مطالعات اجتماعی پنجم دبستان · فصل ۲۱

بازسازی ویرانه‌ها، به زبان ساده

اسطرلاب برنجی و ماکت رصدخانه‌ای گنبدی کنار کتاب‌های قدیمی، شهر کوچکی گلی که نیمه‌ساخته است و چند داربست چوبی و گنبدی کاشی‌کاری‌شده، جوهردان و طومار، و نواری با چهار مهرهٔ رنگی مثل خط زمان

بعد از ویرانی‌های مغول، مردم و وزیران ایرانی کشور را آباد کردند. می‌بینی جانشینان چه تغییری کردند، رصدخانهٔ مراغه و مسجد گوهرشاد چگونه ساخته شد و چه شاعرانی در آن دوره زندگی می‌کردند.

صفحه‌های ۱۲۵ تا ۱۲۹ کتاب۳ بخش۳۶ سؤالآزمون ۲۰ دقیقه

هدف‌ها، پیش‌نیاز و منبع این فصل

بعد از این فصل:

  • بگویی جانشینان چنگیز، هلاکو و تیمور چه تغییری کردند
  • نقش وزیران ایرانی مثل نصیرالدین توسی و رشیدالدین و آبادی‌ها را توضیح بدهی
  • شاعران بزرگ دورهٔ مغول و تیموری و آثارشان را بشناسی و با خط زمان فاصلهٔ سال‌ها را حساب کنی

پیش‌نیاز: خط زمان، درس ۲۰ (حملهٔ مغول و تیمور) و آشنایی با نام چند شاعر فارسی

مطابق فهرست کتاب درسی رسمی «مطالعات اجتماعی (پنجم)»، چاپ ۱۴۰۵-۱۴۰۶، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی⁠. توضیح‌ها، مثال‌ها و تمرین‌ها نوشتهٔ یادستان است.

هر صفحهٔ مطالعات اجتماعی پنجم دبستان کدام درس است؟

بخش ۱فرزندان راه پدران را ادامه ندادند؛ وزیران ایرانی و رونق معماری و هنر

این درس: صفحه‌های ۱۲۵ تا ۱۲۶ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. حمله‌های چنگیز، هلاکو و تیمور چه بر سر شهرهای ایران آوردند؟

  2. هلاکو کدام شهر را پایتخت کرد و حکومتش چه نام گرفت؟

جواب: ۱. شهرها و روستاهای زیادی ویران شد، مردم کشته شدند و کتابخانه‌ها سوخت. ۲. مراغه؛ حکومت ایلخانان.

این درس هم روایت کتاب را بی‌داوری می‌گوید.

فرزندان راه پدران را ادامه ندادند#

جانشینان چنگیز، هلاکو و تیمور کم‌کم با فرهنگ ایرانیان آشنا شدند، مسلمان شدند و به جای ویران کردن به آباد کردن روی آوردند.

چنگیز، هلاکو و تیمور ویرانی بسیار به بار آورده بودند. ولی فرزندان و نوادگانشان که در ایران ماندند، با مردم این سرزمین زندگی کردند و باورها، آداب و رسم‌های ایرانیان در آن‌ها اثر گذاشت. نتیجه سه تغییر بود:

  1. کم‌کم مسلمان شدند.
  2. از تندی و ویرانگری پدرانشان دوری کردند.
  3. ساختن و آباد کردن ایران را تشویق کردند.

کتاب در صفحهٔ ۱۲۵ خط زمانی می‌کشد که چهار رویداد را با سال نشان می‌دهد. شکل ۱ همان رویدادها را با میلهٔ دو حکومت نشان می‌دهد.

قبل از ادامه، حدس بزن: از حملهٔ چنگیز (۶۱۶) تا وقتی شاه اسماعیل صفوی هرات، پایتخت تیموریان، را گرفت (۹۱۱) چند سال گذشت؟ حدود ۱۰۰، ۳۰۰ یا ۶۰۰ سال؟

جواب حدس: حدود ۳۰۰ سال؛ ⁦۹۱۱ − ۶۱۶ = ۲۹۵⁩. یعنی ایران نزدیک سه قرن زیر فرمان مغول‌ها و تیموریان و جانشینانشان بود.

وزیران ایرانی چه نقشی داشتند؟#

وزیران ایرانی فرمانروایان مغول را در کار کشورداری راهنمایی می‌کردند و به آن‌ها شیوهٔ ادارهٔ کشور را یاد می‌دادند. جانشینان چنگیز و تیمور هم فهمیده بودند که بدون کمک آدم‌های کاردان و شایسته نمی‌توانند سرزمین بزرگشان را اداره کنند. کتاب دو نمونه می‌آورد:

  • خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی: وزیری دانشمند در دورهٔ ایلخانان. چند کتاب علمی نوشت و به فرمان او مسجد، مدرسه، بیمارستان و بناهای دیگر ساخته شد.
  • خواجه نصیرالدین توسی: مشاور هلاکو، ریاضی‌دان و ستاره‌شناسی بزرگ. می‌کوشید رفتار خشن مغول‌ها را تغییر دهد و رصدخانهٔ مراغه با کوشش او بنیاد گذاشته شد. رصدخانه جایی است که در آن آسمان و ستاره‌ها را زیر نظر می‌گیرند و حساب می‌کنند.

رونق معماری و هنر#

با کار مردم و تشویق فرمانروایان تازه، ویرانه‌ها دوباره شهرهای آباد شد و شهرنشینی در ایران گسترده‌تر شد. در این شهرها مسجد، کاروان‌سرا، حمام و برج‌های زیادی ساختند. کتاب مسجد جامع نطنز و کاروان‌سرای شرف را، نزدیک سرخس در خراسان رضوی، نمونه می‌آورد.

  • شاهرخ، پسر تیمور، به گفتهٔ کتاب برخلاف پدرش مردی نیکوکار بود. می‌کوشید جاهایی را که پدرش ویران کرده بود دوباره بسازد و دستور داد مدرسه‌ها و کتابخانه‌های بسیاری بسازند.
  • گوهرشاد، همسر شاهرخ، ساختن مسجد گوهرشاد در مشهد را بر عهده گرفت.

کتاب سکه‌های دورهٔ ایلخانان را هم نشان می‌دهد؛ روی آن‌ها نام «الله» و «محمد» (ص) نقش بسته است. فعالیت ۲ دربارهٔ همین سکه‌هاست.

مثال ۱. چرا جانشینان مغول به ساختن و آبادی رو آوردند؟

  1. در ایران ماندند و با مردم این سرزمین آشنا شدند.
  2. باورها و آداب ایرانیان در آن‌ها اثر گذاشت و مسلمان شدند.
  3. وزیران ایرانی هم راه کشورداری را به آن‌ها نشان دادند؛ پس به جای ویرانی، آبادی را تشویق کردند.

مثال ۲. از آغاز حمله‌های تیمور (۷۸۳) تا گرفتن هرات (۹۱۱) چند سال گذشت؟

اول تخمین بزن: ⁦۹۱۰ − ۷۸۰ = ۱۳۰⁩.

  1. هر دو سال از خط زمان کتاب است: ۷۸۳ و ۹۱۱.
  2. ⁦۹۱۱ − ۷۸۳ = ۱۲۸⁩.
  3. ۱۲۸ سال. با حدسمان می‌خواند؟ بله، نزدیک ۱۳۰ است.

راه دوم. برای مدت یا سال‌ها را منها کن (دقیق)، یا روی شکل ۱ صدسال‌ها را بشمار: از ۷۸۳ تا ۹۱۱ کمی بیشتر از یک صدسال است (سریع و تقریبی).

تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱جانشینان چنگیز، هلاکو و تیمور در طول زمان چه کردند؟
۲خواجه نصیرالدین توسی در کدام کار نقش داشت؟
۳خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی کیست؟
۴شاهرخ، پسر تیمور، چه می‌کرد؟
۵در خط زمان کتاب، حملهٔ چنگیز ۶۱۶ و گرفتن هرات به دست شاه اسماعیل صفوی ۹۱۱ هجری قمری است. فاصله چند سال؟
سال
۶هر نام را به کارش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۷این رویدادها را به ترتیب سال بنویس.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
  4. ۴خالی
۸جمله را کامل کن.

روی یک واژه بزن تا در نخستین جای خالی بنشیند. برای برداشتن، روی همان واژه در جملهٔ بالا بزن.

پس از حمله‌ها، مردم ایران را دوباره ساختند و در دورهٔ تیموریان، مسجدی در مشهد ساخت.

تمرین گام‌به‌گام ۳ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

دو کار وزیران ایرانی برای مغولان را بنویس.

فاصلهٔ آغاز حملهٔ تیمور (۷۸۳) تا حملهٔ چنگیز (۶۱۶) چند سال است و تا تصرف هرات (۹۱۱) چند سال؟

چرا کتاب می‌گوید جانشینان بدون وزیران لایق نمی‌توانستند کشور را اداره کنند؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباههمهٔ فرمانروایان بعد از چنگیز بی‌رحم ماندند.

کتاب می‌گوید جانشینان تحت تأثیر ایرانیان قرار گرفتند، مسلمان شدند و آبادی را تشویق کردند؛ شاهرخ نمونه است.

درستجانشینان با پدرانشان فرق داشتند.

اشتباهرصدخانهٔ مراغه را هلاکو خودش ساخت و توسی کاری نداشت.

کتاب می‌گوید به همّت خواجه نصیرالدین توسی تأسیس شد، و او مشاور هلاکو بود.

درسترصدخانهٔ مراغه: همّت توسی.

اشتباهمسجد گوهرشاد را شاهرخ ساخت.

کتاب می‌گوید به همّت گوهرشاد، همسر شاهرخ، ساخته شد.

درستگوهرشاد: همسر شاهرخ.

فراتر از کتابرصدخانه و ستاره‌شناسی امروزبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

رصدخانهٔ مراغه از قدیمی‌ترین رصدخانه‌های بزرگ جهان است که دانشمندان در آن آسمان را زیر نظر می‌گرفتند. امروز ستاره‌شناسان از تلسکوپ‌های بزرگ و ماهواره استفاده می‌کنند و هوش مصنوعی عکس‌های فضا را بررسی می‌کند تا ستاره‌ها و سیاره‌های تازه پیدا کند. با این‌همه، پایهٔ کار همان است که خواجه نصیرالدین توسی هم می‌دانست: دقیق نگاه کردن، ثبت کردن و محاسبهٔ درست. اگر آسمان شب نزدیک خانه‌ات تاریک است، با یکی از بزرگ‌ترها یک شب به آسمان نگاه کن و ماه را سه شب پشت‌سر هم رسم کن؛ ببین شکلش چه می‌شود.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

بخش ۲شاعران بزرگ

این درس: صفحهٔ ۱۲۷ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. رصدخانهٔ مراغه با کوشش چه کسی ساخته شد؟

  2. مسجد گوهرشاد در کدام شهر است؟

جواب: ۱. خواجه نصیرالدین توسی. ۲. مشهد.

شاعران بزرگ دورهٔ مغول و تیموری#

این بخش در کتاب عنوان جدا ندارد؛ در صفحهٔ ۱۲۷ آمده است.

عطار نیشابوری، مولوی، سعدی و حافظ چهار شاعر بزرگ ایرانی‌اند که کتاب می‌گوید در دوره‌های مغول و تیموری زندگی می‌کردند.

یعنی در همان قرن‌هایی که ایران چند حملهٔ ویرانگر را از سر گذراند، شاعرانی پدید آمدند که کتاب‌هایشان هنوز در خانه‌های فارسی‌زبانان خوانده می‌شود. کتاب از هر کدام یک تصویر یا یک کتاب نشان می‌دهد:

شاعر آنچه کتاب نشان می‌دهد
عطار نیشابوری آرامگاهش در نیشابور
مولوی کتاب «مثنوی معنوی»
سعدی کتاب «گلستان»
حافظ کتاب «دیوان حافظ»

قبل از ادامه، حدس بزن: نام کتاب کدام شاعر خودِ نام شاعر را دارد؟

جواب حدس: حافظ؛ «دیوان» یعنی مجموعهٔ شعرهای یک شاعر، پس «دیوان حافظ» یعنی کتاب شعرهای حافظ. دو کتاب دیگر نام جدا دارند: «مثنوی معنوی» از مولوی و «گلستان» از سعدی.

مثال ۱. چه چیزی نشان می‌دهد ایلخانان مسلمان شدند؟ (این پرسش فعالیت ۲ همین صفحه است.)

  1. روی سکه‌های دورهٔ ایلخانان نام «الله» و «محمد» (ص) نقش بسته است.
  2. سکه را حکومت می‌زند و آنچه روی آن می‌نویسد، باور رسمی حکومت را نشان می‌دهد.
  3. پس ایلخانان به اسلام روی آورده بودند؛ همان چیزی که متن کتاب هم می‌گوید.

مثال ۲. سعدی در کدام دوره زندگی می‌کرد و کتاب معروفش چیست؟

  1. کتاب او را جزو شاعران دوره‌های مغول و تیموری می‌شمارد.
  2. کتابی که از او نشان می‌دهد «گلستان» است.
  3. پس: دورهٔ مغول و تیموری، گلستان.

راه دوم. برای دانستن دین یک حکومت در گذشته یا نوشته‌های تاریخی را بخوان یا یادگارهایش مثل سکه را ببین. نوشته ماجرا را توضیح می‌دهد و سکه شاهدی است که از همان زمان مانده.

کتاب در صفحهٔ ۱۲۷ چهار فعالیت دارد. فعالیت ۴ تو را به کاربرگهٔ ۱۷ می‌فرستد؛ جواب کامل کاربرگه هم همین‌جاست:

جواب تمرین‌های کتاب

اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسش‌ها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۱۲۷

پرسش ۱ (فعالیت ۱)شرح بده که ایرانیان چه اثرهایی بر جانشینان چنگیز و تیمور گذاشتند.

پاسخ را ببین

سه اثر: ۱. باور و دین: جانشینان پس از آشنایی با مردم ایران زیر اثر باورهای آن‌ها قرار گرفتند و کم‌کم مسلمان شدند (سکه‌های ایلخانان با نام الله و محمد نشانهٔ همین است). ۲. رفتار: آداب و رسم ایرانی در آن‌ها اثر کرد و از تندی و ویرانگری پدرانشان دوری کردند. ۳. کشورداری: وزیران ایرانی مثل خواجه نصیرالدین توسی و رشیدالدین فضل‌الله به آن‌ها شیوهٔ ادارهٔ کشور را یاد دادند، و نتیجه‌اش ساختن مسجد، مدرسه، بیمارستان و رصدخانه بود.

پرسش ۲ (فعالیت ۲)سکه‌های دورهٔ ایلخانان را در صفحهٔ ۱۲۶ ببین. نام «الله» و «محمد» روی آن‌ها نشانهٔ چیست؟

پاسخ را ببین

نشانهٔ این است که ایلخانان مسلمان شده بودند. سکه را حکومت ضرب می‌کند و آنچه رویش می‌نویسد باور رسمی آن حکومت را نشان می‌دهد؛ الله و محمد (ص) نام‌های دین اسلام است. هلاکو، بنیادگذار ایلخانان، مسلمان نبود؛ پس این سکه‌ها نشان می‌دهند جانشینانش، همان‌طور که متن کتاب می‌گوید، کم‌کم به اسلام روی آوردند.

پرسش ۳ (فعالیت ۳)از آنچه امسال در کتاب فارسی دربارهٔ خواجه نصیرالدین توسی خوانده‌ای، کوتاه بگو چرا او را هوشمند می‌دانیم و چه کارهای مهمی کرد.

پاسخ را ببین

نمونهٔ پاسخ از درس «نقش خردمندان» فارسی پنجم: خواجه نصیر در روزگار حملهٔ هلاکو فهمید که جامعه به سه نیرو تکیه دارد، شمشیر، قلم و دینار، و از این سه فقط قلم (دانش) در دست ایرانیان مانده است؛ پس به جای جنگیدن، مشاور هلاکو شد تا از درون اثر بگذارد. هوشمندی‌اش در ماجرای تشت هم پیداست: هلاکو را پیشاپیش از افتادن تشتی از بالای قلعه باخبر کرد؛ صدای ناگهانی همه را ترساند جز هلاکو، و خواجه از همین نشان داد که دانستن از پیش ترس را از میان می‌برد. هلاکو قانع شد و امکانات ساختن رصدخانه را به او داد. کارهای مهمش: بنیاد رصدخانهٔ مراغه، جمع کردن دانشمندان از سرزمین‌های گوناگون، ساختن کتابخانه‌ای بزرگ کنار رصدخانه و نجات کتاب‌ها با گردآوری و نسخه‌برداری در روزگاری که کتاب‌ها را می‌سوزاندند.

پرسش ۴ (فعالیت ۴ و کاربرگهٔ ۱۷ (صفحهٔ ۱۲۹)، کادر سمت راست)کاربرگه می‌خواهد با کمک درس «نقش خردمندان» کتاب فارسی و کلمه‌های زیر تصویر سمت راست (مغولان، ستاره‌شناس، رصدخانه، کتابخانه، مراغه، هلاکوخان، ایلخانان، ریاضی‌دان) متنی کوتاه دربارهٔ این شخصیت بنویسی.

پاسخ را ببین

شخصیت سمت راست خواجه نصیرالدین توسی است (کنار کره و ابزار ستاره‌شناسی). نمونهٔ متن: «خواجه نصیرالدین توسی ریاضی‌دان و ستاره‌شناس بزرگی بود. وقتی مغولان به ایران حمله کردند، او مشاور هلاکوخان شد و کوشید رفتار خشن آن‌ها را تغییر دهد. با کوشش او در مراغه، پایتخت ایلخانان، رصدخانه‌ای بزرگ ساخته شد و کنار آن کتابخانه‌ای که کتاب‌های نجات‌یافته را در خود نگه داشت.» هر هشت کلمه در این متن آمده است. متن تو می‌تواند جمله‌های دیگری داشته باشد؛ فقط درستی هر جمله را با درس بسنج.

پرسش ۵ (فعالیت ۴ و کاربرگهٔ ۱۷ (صفحهٔ ۱۲۹)، کادر سمت چپ)حالا با کلمه‌های زیر تصویر سمت چپ (وزیر، رصدخانه، سلجوقیان، نظامیه، ری، سعدی، کاروان‌سرا، مدارس شبانه‌روزی) متن کوتاهی دربارهٔ شخصیت دوم بنویس.

پاسخ را ببین

شخصیت سمت چپ خواجه نظام‌الملک توسی، وزیر سلجوقیان، است. نمونهٔ متن: «خواجه نظام‌الملک وزیر کاردان سلجوقیان بود. به دستور او در شهرهای بزرگ مدرسه‌هایی ساخته شد که نظامیه نام گرفتند؛ این‌ها مدارس شبانه‌روزی بودند و سعدی هم در یکی از آن‌ها درس خواند. به نوشتهٔ کتاب فارسی، او در شهر ری هم رصدخانه‌ای ساخت. در روزگار سلجوقیان کاروان‌سراهای باشکوهی هم بر سر راه‌ها ساخته شد.» دقت کن: «رصدخانه» در هر دو کادر هست، ولی رصدخانهٔ نظام‌الملک در ری بود و رصدخانهٔ خواجه نصیر، دویست سال بعد، در مراغه.

تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱کدام چهار شاعر در دوره‌های مغول و تیموری زندگی می‌کردند؟
۲هر شاعر را به اثرش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۳ جفت

۳سکه‌های ایلخانان با نام «الله و محمد» چه چیزی را نشان می‌دهد؟
۴عطار نیشابوری با کدام شهر شناخته می‌شود؟
۵جمله را کامل کن.

روی یک واژه بزن تا در نخستین جای خالی بنشیند. برای برداشتن، روی همان واژه در جملهٔ بالا بزن.

جانشینان مغول پس از با مردم ایران، کم‌کم شدند.

۶نام اثر مولوی را بزن.

روی واژه (یا واژه‌های) درست بزن؛ دوباره که بزنی برداشته می‌شود. ۰ واژه انتخاب شد

۷این‌ها را به ترتیب بنویس.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
  4. ۴خالی

تمرین گام‌به‌گام ۳ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

نام چهار شاعر درس و یک اثر برای هر کدام (آنچه کتاب نشان می‌دهد) بنویس.

سکهٔ ایلخانان با نام الله و محمد را در دو جمله توضیح بده.

حافظ و سعدی هر دو شاعران ایرانی‌اند. دو چیز مشترک آن‌ها در درس چیست؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهدر دورهٔ مغول شعر و هنر کاملاً از بین رفت.

کتاب می‌گوید چند شاعر بزرگ مثل مولوی، سعدی و حافظ در همین دوره‌ها زندگی می‌کردند و مردم ویرانه‌ها را آباد کردند.

درستبا همهٔ ویرانی‌ها، شاعران بزرگی مثل عطار، مولوی، سعدی و حافظ در همین دوره‌ها زندگی می‌کردند.

اشتباهمولوی گلستان را نوشت.

گلستان اثر سعدی است. مولوی مثنوی معنوی را سرود.

درستمولوی: مثنوی؛ سعدی: گلستان.

اشتباهسکهٔ ایلخانان نام الله ندارد.

کتاب می‌گوید روی سکه‌های ایلخانان «الله و محمد» نقش بسته است.

درستنام الله و محمد روی سکه نشان مسلمان شدن آن‌هاست.

فراتر از کتابشعر و آهنگ و ماشینبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

شعرهای سعدی و حافظ و مولوی امروز هم خوانده می‌شوند و به زبان‌های دیگر ترجمه شده‌اند. برنامه‌های کامپیوتری و هوش مصنوعی می‌توانند واژه‌های شعرها را بشمارند و ببینند کدام واژه بیشتر تکرار شده یا شعر چه حال‌وهوایی دارد، ولی لذت خواندن شعر و فهمیدن معنای عمیقش کار آدم است. اگر دوست داری، یک بیت کوتاه را که معلم یا بزرگ‌تری برایت می‌خواند یاد بگیر و آن را برای خانواده‌ات بخوان؛ دقت کن واژه‌های آن چقدر ساده‌اند.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

بخش ۳به کار ببندیم و کاربرگهٔ ۱۷

این درس: صفحه‌های ۱۲۸ تا ۱۲۹ کتاب درسی

یادت هست؟#

  1. دو وزیر ایرانی را نام ببر که در این فصل خواندی.

  2. حکومت ایلخانان با چه شهری پایتخت شهرت یافت؟

جواب: ۱. خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی و خواجه نصیرالدین توسی. ۲. مراغه.

چه کار کنیم تا درس را به کار ببندیم؟#

«به کار ببندیم» یعنی آنچه خوانده‌ای را به شکل کار عملی انجام بدهی. این درس دو فعالیت و یک کاربرگه دارد:

کار چه می‌کنیم؟ جواب
به کار ببندیم ۱ نمایشنامهٔ ورود بازرگانان مغول به ایران درس ۲۰
به کار ببندیم ۲ روزنامهٔ دیواری دربارهٔ دانشمندان، شاعران و آثار هنری همین درس، صفحهٔ ۱۲۸
کاربرگهٔ ۱۷ نوشتن متن کوتاه دربارهٔ دو خردمند: خواجه نصیرالدین توسی و خواجه نظام‌الملک جواب در صفحهٔ ۱۲۷

روزنامهٔ دیواری چگونه بسازیم؟#

  1. یک تیتر بزرگ بنویس، مثلاً «بازسازی ویرانه‌ها».
  2. چند بخش بساز: دانشمندان، شاعران، آثار هنری و معماری.
  3. برای هر بخش یک متن کوتاه و یک عکس یا نقاشی بگذار.
  4. نام نویسنده‌ها را بنویس و بگو هر مطلب را از کجا آورده‌ای (کتاب درسی یا منبعی که معلم معرفی کرده است).

قبل از ادامه، حدس بزن: در یک روزنامهٔ دیواری درست، متن‌ها بهتر است کوتاه باشند یا خیلی بلند؟

جواب: کوتاه، چون خواننده در یک نگاه بخش‌ها را ببیند و عکس‌ها کنار متن‌ها باشند.

مثال ۱. برای بخش «دانشمندان» چه کسی را معرفی می‌کنی؟

  1. خواجه نصیرالدین توسی را انتخاب می‌کنیم.
  2. می‌نویسیم ریاضی‌دان و ستاره‌شناس بزرگ بود و رصدخانهٔ مراغه به همّت او ساخته شد.
  3. عکس یا نقاشی رصدخانه را کنار آن می‌گذاریم.

مثال ۲. برای بخش «معماری» چه بنایی را می‌نویسی؟

  1. مسجد گوهرشاد را انتخاب می‌کنیم.
  2. می‌نویسیم در مشهد است و به همّت گوهرشاد، همسر شاهرخ، ساخته شد.
  3. عکس مسجد را کنار آن می‌گذاریم.

راه دوم. به‌جای روزنامهٔ دیواری می‌توانی یک جدول بزرگ بکشی: ستون‌ها بخش‌ها و ردیف‌ها شخص و اثر. روزنامهٔ دیواری جذاب‌تر است و جدول منظم‌تر.

جواب تمرین‌های کتاب

اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسش‌ها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۱۲۸

پرسش ۱ (به کار ببندیم ۱)نمایش کوتاه گروهی دربارهٔ آمدن بازرگانان چنگیزخان به ایران و رفتار حاکم اترار با آن‌ها.

پاسخ را ببین

این کار را فعالیت ۱ صفحهٔ ۱۲۳ فرستاده است و نمونهٔ کامل نمایش، با نقش‌ها و صحنه‌ها، در درس ۲۰ آمده است: جواب «به کار ببندیم ۱» در درس ۲۰، صفحهٔ ۱۲۳.

پرسش ۲ (به کار ببندیم ۲)با گروهت و با راهنمایی معلم یک روزنامهٔ دیواری بساز و در آن دانشمندان، شاعران و آثار هنری و معماری دورهٔ جانشینان چنگیز و تیمور را با نوشته و تصویر معرفی کن.

پاسخ را ببین

نمونهٔ طرح: تیتر «بازسازی ویرانه‌ها». بخش دانشمندان: خواجه نصیرالدین توسی (ریاضی‌دان و ستاره‌شناس، رصدخانه و کتابخانهٔ مراغه) و خواجه رشیدالدین فضل‌الله همدانی (وزیر دانشمند ایلخانان؛ کتاب‌های علمی، مسجد، مدرسه و بیمارستان). بخش شاعران: عطار نیشابوری (آرامگاه در نیشابور)، مولوی (مثنوی معنوی)، سعدی (گلستان) و حافظ (دیوان حافظ). بخش معماری و هنر: مسجد گوهرشاد مشهد، مسجد جامع نطنز، کاروان‌سرای شرف نزدیک سرخس و سکه‌های ایلخانان. برای هر بخش دو یا سه جملهٔ کوتاه و یک عکس یا نقاشی بگذار، و پایین هر بخش بنویس مطلب را از کجا آورده‌ای. کار را بین اعضای گروه تقسیم کنید: یکی متن، یکی تصویر، یکی آراستن صفحه.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۱۲۹

پرسش ۱ (کاربرگهٔ ۱۷ (صفحهٔ ۱۲۹))کاربرگهٔ ۱۷، «وزیران کاردان»: نوشتن متن کوتاه دربارهٔ دو شخصیت با کلمه‌های داده‌شده.

پاسخ را ببین

این کاربرگه را فعالیت ۴ صفحهٔ ۱۲۷ فرستاده است؛ دو متن نمونه، برای خواجه نصیرالدین توسی و خواجه نظام‌الملک، آن‌جا آمده است: جواب کاربرگهٔ ۱۷ در صفحهٔ ۱۲۷.

تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱«به کار ببندیم» یعنی چه؟
۲روزنامهٔ دیواری درست چه ویژگی‌ای دارد؟
۳هر کار را به جوابش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۳ جفت

۴برای بخش «دانشمندان» روزنامهٔ دیواری کدام نام مناسب است؟
۵جمله را کامل کن.

روی یک واژه بزن تا در نخستین جای خالی بنشیند. برای برداشتن، روی همان واژه در جملهٔ بالا بزن.

برای هر بخش روزنامهٔ دیواری یک کوتاه و یک می‌گذاریم.

۶نام شهری را بزن که رصدخانه‌اش در درس آمده است.

روی واژه (یا واژه‌های) درست بزن؛ دوباره که بزنی برداشته می‌شود. ۰ واژه انتخاب شد

۷مراحل ساخت روزنامهٔ دیواری را به ترتیب بنویس.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
  4. ۴خالی

تمرین گام‌به‌گام ۳ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

سه بخش برای روزنامهٔ دیواری این درس پیشنهاد کن.

برای بخش شاعران یک متن دو جمله‌ای دربارهٔ سعدی بنویس.

چرا روی روزنامهٔ دیواری باید منبع بنویسیم؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهدر روزنامهٔ دیواری هر چه بلندتر بنویسیم بهتر است.

متن بلند خوانده نمی‌شود؛ متن کوتاه با تصویر در یک نگاه فهمیده می‌شود.

درستمتن کوتاه + تصویر.

اشتباهنیازی نیست منبع بنویسیم.

وقتی منبع نباشد، خواننده نمی‌تواند درستی را بررسی کند.

درستمنبع را بنویس.

اشتباهکاربرگهٔ ۱۷ را باید با هر کلمهٔ کادر پر کنیم.

کتاب می‌گوید از کلمه‌ها برای نوشتن متن کوتاه کمک بگیر؛ لازم نیست همه به کار بروند.

درستاز کلمه‌ها کمک بگیر؛ همهٔ آن‌ها لازم نیست.

فراتر از کتابروزنامهٔ دیواری تا صفحهٔ وببرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

روزنامهٔ دیواری شکل ساده‌ای از صفحهٔ وب است: تیتر دارد، بخش دارد، متن کوتاه و عکس دارد. وقتی بعدها برنامه‌نویسی یاد بگیری، می‌توانی همین روزنامه را به صفحهٔ وب تبدیل کنی؛ هر بخش یک بلوک می‌شود. برنامه‌های هوش مصنوعی هم می‌توانند به نوشتن خلاصه کمک کنند، ولی باید خودت درستی مطلب را با کتاب یا منبع معتبر بسنجی و منبع را بنویسی. اگر دوست داری، همین روزنامهٔ دیواری درس را روی کاغذ A۳ بساز و ببین چطور دوستانت آن را می‌خوانند.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

آزمون درس ۲۱

۱۴ سؤال از همهٔ درس‌ها، ۲۰ دقیقه.

پرسش‌های رایج

جانشینان چنگیز و تیمور چه تغییری کردند؟

به روایت کتاب، با مردم ایران آشنا شدند، زیر اثر باورها و آداب ایرانیان کم‌کم مسلمان شدند، از ویرانگری پدرانشان دوری کردند و آبادی را تشویق کردند. وزیران ایرانی هم شیوهٔ کشورداری را به آن‌ها یاد می‌دادند.

خواجه نصیرالدین توسی و رشیدالدین فضل‌الله همدانی چه کردند؟

خواجه نصیرالدین توسی مشاور هلاکو، ریاضی‌دان و ستاره‌شناس بزرگ بود و رصدخانهٔ مراغه به همّت او ساخته شد. رشیدالدین وزیر دانشمند ایلخانان بود که چند کتاب علمی نوشت و به دستورش مسجد، مدرسه و بیمارستان ساخته شد.

جواب کاربرگهٔ ۱۷ (وزیران کاردان) چیست؟

کاربرگهٔ ۱۷ را فعالیت ۴ صفحهٔ ۱۲۷ فرستاده است. کادر راست خواجه نصیرالدین توسی است (رصدخانه و کتابخانهٔ مراغه، مشاور هلاکو) و کادر چپ خواجه نظام‌الملک، وزیر سلجوقیان (نظامیه، مدارس شبانه‌روزی، سعدی، رصدخانهٔ ری). دو متن نمونه زیر «جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۱۲۷» آمده است.

جواب «به کار ببندیم» درس ۲۱ (نمایشنامه و روزنامهٔ دیواری) کجاست؟

نمایشنامهٔ بازرگانان مغول را فعالیت صفحهٔ ۱۲۳ فرستاده و جوابش در درس ۲۰ است؛ طرح روزنامهٔ دیواری در همین صفحه، زیر «جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۱۲۸»، آمده است.

شاعران بزرگ دورهٔ مغول و تیموری که‌اند؟

کتاب چهار شاعر را نام می‌برد: عطار نیشابوری، مولوی، سعدی و حافظ. آثار معروفشان مثنوی معنوی (مولوی)، گلستان (سعدی) و دیوان حافظ است.

برای عمیق‌تر یاد گرفتن

فصل‌های دیگر مطالعات اجتماعی پنجم دبستان: فصل ۱، من با دیگران ارتباط برقرار می‌کنم، فصل ۲، احساسات ما، فصل ۳، همدلی با دیگران، فصل ۴، من عضو گروه هستم، فصل ۵، جمعیت ایران، فصل ۶، منابع آب ایران، فصل ۷، نواحی صنعتی مهم ایران، فصل ۸، راه‌ها و حمل‌ونقل (۱)، فصل ۹، راه‌ها و حمل‌ونقل (۲)، فصل ۱۰، کشور ما چگونه اداره می‌شود؟، فصل ۱۱، کشورهای همسایه، فصل ۱۲، حرکت‌های زمین، فصل ۱۳، زندگی در نواحی مختلف جهان، فصل ۱۴، بازگشت از سفر حج، فصل ۱۵، مدینه، شهر پیامبر (ص)، فصل ۱۶، سفر به کربلا (۱)، فصل ۱۷، سفر به کربلا (۲)، فصل ۱۸، ایرانیان مسلمان حکومت تشکیل می‌دهند، فصل ۱۹، وزیران کاردان، شهرهای آباد، فصل ۲۰، کشورگشایان بی‌رحم