آموزش مطالعات اجتماعی پنجم دبستان · فصل ۵

جمعیت ایران، به زبان ساده

نقشهٔ کاغذی ساده با میخ‌های چوبی ریز که در یک جا انبوه و در وسط تقریباً هیچ‌اند، دو شیشه با دانهٔ لوبیای زیاد و کم، چمدانی کوچک کنار خانهٔ چوبی با مسیر نقطه‌چین، و ستون‌هایی نمدی با بلندی‌های بیشتر و بیشتر

جمعیت یعنی شمار آدم‌هایی که در یک جا زندگی می‌کنند. می‌بینی جمعیت ایران چطور زیاد شده، چرا مردم در همه‌جا یکسان نیستند و چرا بعضی‌ها از جایی به جای دیگر می‌روند.

صفحه‌های ۲۴ تا ۲۸ کتاب۳ بخش۳۶ سؤالآزمون ۱۸ دقیقه

هدف‌ها، پیش‌نیاز و منبع این فصل

بعد از این فصل:

  • بگویی جمعیت چیست و چگونه با تولد و مرگ زیاد یا کم می‌شود
  • نمودار ستونی جمعیت ایران را بخوانی و رشدش را با کم کردن یا تقسیم حساب کنی
  • پراکندگی جمعیت را روی نقشه توضیح بدهی و دلیل پرجمعیت یا کم‌جمعیت بودن چهار ناحیه را بگویی
  • مهاجرت را تعریف کنی و عوامل دورکننده و جذب‌کنندهٔ جمعیت را نام ببری

پیش‌نیاز: خواندن نمودار ستونی، جمع و تفریق عددها و آشنایی با نقشهٔ ایران (شمال، جنوب و دریاها)

مطابق فهرست کتاب درسی رسمی «مطالعات اجتماعی (پنجم)»، چاپ ۱۴۰۵-۱۴۰۶، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی⁠. توضیح‌ها، مثال‌ها و تمرین‌ها نوشتهٔ یادستان است.

هر صفحهٔ مطالعات اجتماعی پنجم دبستان کدام درس است؟

بخش ۱جمعیت و افزایش آن

این درس: صفحه‌های ۲۴ تا ۲۵ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. در یک نمودار ستونی، ستون بلندتر یعنی عدد بزرگ‌تر یا عدد کوچک‌تر؟

۲. در کلاسی ۲۵ نفر هستند. سه دانش‌آموز تازه می‌آیند و دو نفر به مدرسهٔ دیگری می‌روند. حالا چند نفرند؟

جواب: ۱. عدد بزرگ‌تر. ۲. ⁦۲۵ + ۳ − ۲ = ۲۶⁩ نفر؛ سه نفر آمدند و دو نفر رفتند.

جمعیت چیست؟#

جمعیت یک جا، شمار همهٔ آدم‌هایی است که در آن‌جا زندگی می‌کنند.

فقط کشورها جمعیت ندارند. هر جا که آدم‌ها زندگی می‌کنند یا با هم جمع‌اند، مثل یک کلاس یا یک مدرسه، جمعیتی دارد:

جا جمعیتش یعنی
کلاس تو همهٔ بچه‌های کلاس، با خودت
مدرسه همهٔ دانش‌آموزان مدرسه، از پایهٔ اول تا ششم
شهر یا روستا همهٔ کسانی که در آن زندگی می‌کنند
کشور همهٔ مردمی که در آن کشور زندگی می‌کنند

هر وقت می‌پرسند «جمعیت این‌جا چند نفر است؟»، یعنی همهٔ آدم‌ها را بشمار. پیر و جوان، دختر و پسر، همه یکی حساب می‌شوند.

جمعیت چگونه افزایش می‌یابد؟#

یک روستای کوچک را در نظر بگیر. هر سال چند نوزاد به دنیا می‌آیند و چند نفر از دنیا می‌روند. جمعیت همین دو چیز را حساب می‌کند.

جمعیت وقتی افزایش می‌یابد که تولدها بیشتر از مرگ‌ها باشند. اگر مرگ‌ها بیشتر شوند، جمعیت کم می‌شود.

هر 🟩 یک تولد و هر 🟥 یک مرگ است:

روستای الف: 🟩🟩🟩🟩🟩🟩🟩🟩🟩🟩🟩🟩🟩🟩 (۱۴ تولد) و 🟥🟥🟥🟥🟥🟥 (۶ مرگ)

شش 🟩 با شش 🟥 جفت می‌شوند و هشت 🟩 بی‌جفت می‌مانند. پس جمعیت ۸ نفر بیشتر می‌شود.

روستای ب: 🟩🟩🟩🟩🟩 (۵ تولد) و 🟥🟥🟥🟥🟥🟥🟥🟥🟥 (۹ مرگ). پنج 🟩 جفت می‌شوند و چهار 🟥 بی‌جفت می‌مانند. پس جمعیت ۴ نفر کمتر می‌شود.

تولد و مرگ تنها چیزهایی نیستند که جمعیت یک جا را عوض می‌کنند. وقتی مردم از جایی به جای دیگر بروند هم جمعیت فرق می‌کند. این را در درس «مهاجرت» می‌بینی.

جمعیت ایران چطور زیاد شده است؟#

قبل از ادامه، حدس بزن: از سال ۱۳۳۵ تا ۱۴۰۰ خورشیدی (حدود ۱۹۵۶ تا ۲۰۲۱ میلادی) جمعیت ایران چند برابر شده است؟ دو برابر، چهار برابر یا ده برابر؟

نمودار زیر جواب را نشان می‌دهد:

سال ۱۳۳۵ ۱۳۴۵ ۱۳۵۵ ۱۳۶۵ ۱۳۷۵ ۱۳۸۵ ۱۳۹۰ ۱۳۹۵ ۱۴۰۰
جمعیت (میلیون نفر) ۱۹ ۲۵٫۵ ۳۲٫۵ ۴۹٫۵ ۶۰ ۷۰ ۷۵ ۸۰ ۸۵

این عددهای نمودار کتاب است و در سؤال‌ها هم همین عددها را به کار می‌بریم. دو نکته دربارهٔ آن‌ها:

  • عددها گرد شده‌اند. سرشماری‌های مرکز آمار ایران کمی دقیق‌ترند؛ مثلاً در سرشماری ۱۳۹۵ حدود ۷۹٫۹ میلیون نفر شمرده شد که کتاب آن را ۸۰ نوشته است. برای ۱۳۴۵ و ۱۳۵۵ عدد سرشماری کمی بیشتر از نمودار است (حدود ۲۵٫۸ و ۳۳٫۷ میلیون).
  • در سال ۱۴۰۰ سرشماری نشد؛ ستون آخر یک برآورد است، برای همین در شکل ۱ رنگ دیگری دارد. فاصلهٔ سال‌ها هم یکسان نیست: تا ۱۳۸۵ ده‌ساله و بعد از آن پنج‌ساله.

جواب حدس: بیشتر از چهار برابر. ستون‌ها هر بار بلندتر شده‌اند، پس جمعیت ایران در این سال‌ها همیشه زیاد شده است. امروز جمعیت ایران از ۸۰ میلیون نفر بیشتر است.

کتاب در صفحهٔ ۲۶ دربارهٔ همین نمودار سؤال می‌کند. چون بخش «پراکندگی جمعیت» هم از همان صفحه شروع می‌شود، جواب‌های آن صفحه با هم در بخش بعد آمده‌اند: جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۲۶.

مثال ۱. جمعیت ایران از ۱۳۷۵ تا ۱۳۸۵ چند میلیون نفر زیاد شده است؟

  1. جمعیت ۱۳۷۵ برابر ۶۰ میلیون و جمعیت ۱۳۸۵ برابر ۷۰ میلیون است.
  2. اضافه‌شده = بزرگ‌تر منهای کوچک‌تر = ⁦۷۰ − ۶۰ = ۱۰⁩.
  3. جمعیت در این ده سال ۱۰ میلیون نفر زیاد شده است.

مثال ۲. جمعیت ایران در ۱۴۰۰ چند برابر ۱۳۳۵ است؟

اول تخمین بزن: حدوداً چقدر می‌شود؟ ۸۵ نزدیک ۸۰ است و ۱۹ نزدیک ۲۰. ⁦۸۰ ÷ ۲۰ = ۴⁩. پس حدود ۴ برابر.

  1. جمعیت ۱۴۰۰ برابر ۸۵ و جمعیت ۱۳۳۵ برابر ۱۹ میلیون است.
  2. ⁦۸۵ ÷ ۱۹⁩ تقریباً ۴٫۵ است.
  3. جمعیت حدود چهار و نیم برابر شده است. با حدسمان می‌خواند؟ بله، نزدیک ۴ بود.

راه دوم. رشد را می‌شود دو جور گفت. یکی «چند نفر اضافه شد؟»: ⁦۸۵ − ۱۹ = ۶۶⁩ میلیون نفر. دیگری «چند برابر شد؟»: حدود ۴٫۵ برابر. راه اول می‌گوید چقدر زیاد شده، راه دوم می‌گوید نسبت به اول چقدر بزرگ شده. هر دو را بلد باش.

افزایش جمعیت چه خوبی‌هایی دارد؟#

در کتاب سه نفر چهار دلیل می‌آورند (کلمه‌ها از ماست):

چه کسی چه دلیلی می‌آورد
یک دختر دانش‌آموز وقتی خواهر و برادر بیشتری داری، همبازی داری و تنها نیستی
یک خانم هر چه جوان‌ها بیشتر باشند، دست‌های بیشتری برای کار هست
همان خانم، دلیل دوم جوان‌ها درس می‌خوانند، تلاش می‌کنند و کشور را جلو می‌برند
یک آقا با آدم‌های بیشتر، کسان بیشتری هستند که از کشور محافظت کنند

این دلیل‌ها را کتاب می‌آورد. حالا یک چیز دیگر را هم کنارش بگذار: آدم‌های بیشتر به غذا، آب، خانه، مدرسه و کار بیشتری هم نیاز دارند. برای همین یک کشور باید برای جمعیتش برنامه داشته باشد.

جواب تمرین‌های کتاب

اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسش‌ها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۲۴

پرسش ۱ (پرسش آغاز درس)وقتی کلمهٔ «جمعیت» را می‌شنوی، چه چیزی به ذهنت می‌آید؟

پاسخ را ببین

جواب درست و غلط ندارد و هر تصویری که از «آدم‌های زیاد در یک جا» داری درست است: صف صبحگاه مدرسه، یک خیابان شلوغ، شهر یا کشور. نکتهٔ اصلی این است که جمعیت دربارهٔ آدم‌هاست و می‌شود آن را شمرد، پس با «چند نفر؟» اندازه‌اش را می‌گوییم.

پرسش ۲ (فعالیت ۱)جمعیت کلاس خودت را پیدا کن: چند نفر هستید؟

پاسخ را ببین

نمونهٔ پاسخ: اگر ۲۸ بچه در کلاس هستید، جمعیت کلاس ۲۸ نفر است. خودت را هم بشمار؛ جمعیت همهٔ بچه‌های کلاس را با هم می‌گیرد. عدد کلاس تو همان جواب توست و ممکن است با کلاس دیگر فرق کند.

پرسش ۳ (فعالیت ۲)از معلم بپرس هر کلاس مدرسه چند نفر است و با آن‌ها جمعیت کل مدرسه را حساب کن.

پاسخ را ببین

شمار هر کلاس را از معلم یا دفتر بگیر و همه را جمع کن، چون جمعیت مدرسه همهٔ دانش‌آموزان است. نمونه با عددهای فرضی: شش کلاس با ۲۸، ۳۰، ۲۶، ۲۹، ۳۱ و ۲۷ نفر. ⁦۲۸ + ۳۰ + ۲۶ + ۲۹ + ۳۱ + ۲۷ = ۱۷۱⁩. پس جمعیت آن مدرسه ۱۷۱ نفر است.

پرسش ۴ (فعالیت ۳)جمعیت کلاس ششم بیشتر از کلاس شماست یا کمتر؟

پاسخ را ببین

دو عدد را مقایسه می‌کنیم: شمار بچه‌های کلاس ششم و شمار بچه‌های کلاس خودت. نمونه: ششم ۳۱ نفر و کلاس تو ۲۸ نفر؛ ⁦۳۱ − ۲۸ = ۳⁩، پس کلاس ششم ۳ نفر بیشتر است. اگر عددها برعکس بودند، می‌گفتی کلاس ششم کمتر است.

پرسش ۵ (فعالیت ۴: کاربرگهٔ ۳ (صفحهٔ ۵۸))کاربرگهٔ «جمعیت مدرسهٔ ما» را پر کن: شمار دانش‌آموزان هر پایه را بنویس و نمودارش را بکش.

پاسخ را ببین

از دفتر مدرسه شمار دانش‌آموزان هر پایه (اول تا ششم) را بگیر. اگر یک پایه چند کلاس دارد، شمار کلاس‌ها را جمع کن. این عددها را در جدول بنویس. بعد برای هر پایه یک ستون بکش که بلندی آن شمار دانش‌آموزان را نشان بدهد. محور کاربرگه از ۱۰ تا ۹۰ نفر شماره دارد؛ اگر پایه‌ای بیشتر از ۹۰ نفر است، با معلم یک مقیاس بزرگ‌تر بگذار (مثلاً هر خط ۲۰ نفر). نمونه با عددهای فرضی: اول ۵۲، دوم ۴۸، سوم ۴۵، چهارم ۵۰، پنجم ۴۷ و ششم ۴۰ نفر؛ پس ستون پایهٔ اول بلندترین و ستون ششم کوتاه‌ترین است. در پایان ستون پرجمعیت‌ترین و کم‌جمعیت‌ترین پایه را با دو رنگ متفاوت رنگ کن (در نمونه: اول و ششم). اگر مدرسه‌ات همهٔ پایه‌ها را ندارد، همان پایه‌هایی را که هست بکش.

پرسش ۶ (فعالیت ۵)آیا می‌توانی بگویی جمعیت شهر یا روستای محل زندگی‌ات تقریباً چند نفر است؟

پاسخ را ببین

عدد دقیق را همه نمی‌دانند، ولی می‌توان آن را پیدا کرد: از بزرگ‌ترها بپرس یا نتیجهٔ آخرین سرشماری آن‌جا را ببین. برای عددهایی که گرد شده‌اند «تقریباً» می‌گوییم، مثلاً «حدود ۵ هزار نفر». اگر در کشور دیگری زندگی می‌کنی، همین کار را برای شهر یا روستای خودت انجام بده.

تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱جمعیت کلاس تو یعنی چه؟
۲در چه حالتی جمعیت یک روستا افزایش می‌یابد؟
۳در یک سال، در یک شهرک ۱۴ نوزاد به دنیا آمدند و ۶ نفر از دنیا رفتند. جمعیت شهرک چند نفر بیشتر شد؟
نفر
۴طبق نمودار، جمعیت ایران در ۱۳۳۵ برابر ۱۹ میلیون و در ۱۳۴۵ برابر ۲۵٫۵ میلیون نفر بود. در این ده سال چند میلیون نفر اضافه شد؟
میلیون نفر
۵جمله را کامل کن.

روی یک واژه بزن تا در نخستین جای خالی بنشیند. برای برداشتن، روی همان واژه در جملهٔ بالا بزن.

اگر شمار از شمار بیشتر باشد، جمعیت می‌یابد.

۶طبق نمودار کتاب، جمعیت ایران را از کمترین به بیشترین مرتب کن.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
  4. ۴خالی
۷هر جمله را به دلیلش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۸در جمله، کلمه‌ای را بزن که جمعیت را زیاد می‌کند.

روی واژه (یا واژه‌های) درست بزن؛ دوباره که بزنی برداشته می‌شود. ۰ واژه انتخاب شد

تمرین گام‌به‌گام ۳ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

در یک روستا در یک سال ۱۸ نوزاد به دنیا آمدند و ۷ نفر از دنیا رفتند. جمعیت روستا چقدر و چگونه تغییر کرد؟

طبق نمودار جمعیت ایران، بین کدام دو سال پشت‌سرهم جمعیت از همه بیشتر زیاد شده است؟ چند میلیون نفر؟

جمعیت یک شهر ۲۰ هزار نفر بود. در یک سال ۳۰۰ نوزاد به دنیا آمدند و ۱۲۰ نفر از دنیا رفتند. فرض کن کسی به شهر نیامد و از آن نرفت. جمعیت شهر در پایان سال چند نفر است؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهجمعیت یک شهر یعنی فقط شمار آدم‌های بزرگ آن شهر.

جمعیت همهٔ ساکنان را می‌شمارد، با بچه‌ها و پیرها. اگر فقط بزرگ‌ترها را بشماریم، جمعیت واقعی کمتر از آنچه هست در می‌آید.

درستجمعیت یک جا شمار همهٔ کسانی است که آن‌جا زندگی می‌کنند، از هر سنی.

اشتباهدر یک سال ۱۰ تولد و ۴ مرگ داشتیم؛ پس جمعیت ۱۰ نفر زیاد شد.

مرگ‌ها را فراموش کرده‌ای. هر مرگ یک نفر از جمعیت کم می‌کند، پس باید از تولدها کم شود.

درست⁦۱۰ − ۴ = ۶⁩؛ جمعیت ۶ نفر زیاد شد.

اشتباهجمعیت ایران از ۱۹ میلیون به ۸۵ میلیون رسیده، پس دو برابر شده است.

دو برابر ۱۹ فقط ۳۸ است و ۸۵ خیلی بیشتر از ۳۸ است. برای «چند برابر» باید ۸۵ را بر ۱۹ تقسیم کنی.

درست⁦۸۵ ÷ ۱۹⁩ تقریباً ۴٫۵ است؛ جمعیت حدود چهار و نیم برابر شده است.

فراتر از کتابشمردن آدم‌ها با عدد، نمودار و کامپیوتربرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

دولت‌ها برای این‌که بدانند در کشور چند نفر زندگی می‌کنند، هر چند سال یک بار مردم را می‌شمارند. به این کار سرشماری می‌گویند. بعد عددها را در جدول و نمودار می‌گذارند، درست مثل نمودار ستونی همین درس. با این نمودارها می‌شود دید جمعیت چطور زیاد یا کم شده است. دانشمندان از همین عددها استفاده می‌کنند و با ریاضی و کامپیوتر حدس می‌زنند ده یا بیست سال بعد چند مدرسه، چند بیمارستان و چند خانه لازم است. برنامه‌های هوش مصنوعی هم می‌توانند روی داده‌های بسیار بزرگ الگوها را پیدا کنند، مثلاً کجا زودتر شلوغ می‌شود. ولی هر حدسی فقط یک پیش‌بینی است، نه قطعی؛ چون تصمیم آدم‌ها همیشه تغییر می‌کند. تو هم می‌توانی همین حالا امتحان کنی: جمعیت کلاست را هر ماه بشمار و نمودارش را بکش.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

بخش ۲پراکندگی جمعیت در ایران

این درس: صفحه‌های ۲۶ تا ۲۷ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. ایران در شمال به کدام دریا می‌رسد و در جنوب به کدام آب‌ها؟

۲. جمعیت یک جا یعنی چه؟

جواب: ۱. در شمال به دریای خزر و در جنوب به خلیج فارس و دریای عمان. ۲. شمار همهٔ کسانی که آن‌جا زندگی می‌کنند.

پراکندگی جمعیت چیست؟#

پراکندگی جمعیت یعنی مردم در همه‌جا یکسان زندگی نمی‌کنند: بعضی جاها شلوغ‌اند و بعضی جاها خلوت.

جایی را که آدم‌های زیادی در آن زندگی می‌کنند پرجمعیت می‌گوییم و جایی را که آدم‌های کمی دارد کم‌جمعیت. ایران بیش از ۸۰ میلیون نفر جمعیت دارد، ولی این آدم‌ها مثل دانه‌های برنجی که روی سفره ریخته باشد پخش شده‌اند: جایی کپه شده‌اند و جایی فقط چند دانه هست. بعضی جاها پر از شهر و روستاست و بعضی جاها ساعت‌ها راه می‌روی و کسی را نمی‌بینی.

قبل از ادامه، حدس بزن: پرجمعیت‌ترین جای ایران کجاست؟ کنار دریای خزر، وسط بیابان یا اطراف تهران؟

جواب حدس: اطراف تهران. در شکل ۲ ببین چرا.

در شکل ۲ چهار ناحیه با شماره نشان داده شده‌اند. کوهپایه یعنی دامنه و پای کوه، جایی که زمین از دشت بالا می‌رود؛ شهرها و روستاها بیشتر در کوهپایه ساخته شده‌اند، نه بالای کوه.

شماره ناحیه وضع جمعیت چرا؟
۱ تهران و اطراف آن پرجمعیت‌ترین جای کشور پایتخت این‌جاست و کار، درس و اداره زیاد است؛ پس آدم‌های زیادی به این‌جا آمده‌اند
۲ کرانهٔ دریای خزر نوار باریک، ولی جمعیت زیاد باران فراوان‌تر و خاک خوب، کشت و کار را آسان کرده است
۳ کوهپایه‌های البرز و زاگرس و کوه‌های آذربایجان و خراسان شهر و روستای فراوان هوا نه خیلی گرم است و نه خیلی سرد؛ رودها خاک آبرفتی (خاک حاصلخیز ته‌نشین‌شده) آورده‌اند و معدن‌ها هم هستند
۴ نواحی داخلی ایران (مثل دشت کویر و دشت لوت) خیلی کم‌جمعیت؛ جاهایی تقریباً بی‌ساکن باران اندک است و زمین‌ها شورند و برای کشت مناسب نیستند

چرا بعضی جاها پرجمعیت‌اند؟#

از جدول بالا یک الگو در می‌آید. جاهایی پرجمعیت می‌شوند که آدم‌ها در آن‌ها هم زندگی پیدا می‌کنند و هم کار:

  • آب‌وهوای مناسب و باران یا برف کافی؛
  • خاک حاصلخیز برای کشاورزی؛
  • معدن، کارخانه و کار؛
  • اداره، دانشگاه و بیمارستان، مثل شهرهای بزرگ.

هرجا این‌ها کم باشد، مردم کمتری می‌مانند. بیابان شور آب و خاک خوب ندارد، برای همین ناحیهٔ ۴ تقریباً خالی است.

مثال ۱. شهری کنار دریای خزر است و هر سال باران زیادی می‌گیرد. آن شهر در کدام ناحیه است و چرا جمعیتش زیاد است؟

  1. کنار دریای خزر، یعنی ناحیهٔ ۲.
  2. باران کافی و خاک حاصلخیز دارد.
  3. کشاورزی می‌تواند رونق بگیرد و کار و غذا هست، پس مردم می‌مانند.

مثال ۲. روی نقشه نگاه کن. هشت شهر با نقطه‌ای بزرگ نشان داده شده‌اند. سه‌تایشان، یعنی تهران، کرج و قم، در یک ناحیه‌اند. کدام ناحیه؟

  1. هر سه کنار هم‌اند، در دایرهٔ شمارهٔ ۱.
  2. پس ناحیهٔ ۱ دایره‌ای است که سه شهر بزرگ در آن جمع شده‌اند.
  3. این ناحیه در نقشه از همه شلوغ‌تر است.

راه دوم. برای فهمیدن این‌که جایی پرجمعیت است یا نه، دو راه داری: یا روی نقشه ببینی چند شهر بزرگ دارد، یا فکر کنی آن‌جا آب و خاک و کار دارد یا نه. راه اول سریع‌تر است؛ راه دوم می‌گوید «چرا».

ناحیه‌ای که مردم کمی دارد#

نقشه نشان می‌دهد وسط ایران خالی‌تر از جاهای دیگر است. این به این معنی نیست که آن‌جا هیچ‌کس زندگی نمی‌کند؛ کنار بیابان‌ها شهرها و روستاهایی هم هست. ولی آب و خاک مناسب برای کشاورزی کم است، برای همین بیشتر مردم جاهای دیگر را برای زندگی انتخاب کرده‌اند.

نکته: شکل ۲ یک نمودار تقریبی است، نه نقشهٔ دقیق. مرز ناحیه‌ها در واقعیت تدریجی عوض می‌شود و ناگهانی نیست.

جواب تمرین‌های کتاب

اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسش‌ها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۲۶

پرسش ۱ (پرسش نمودار (موضوع بخش ۱))جمعیت امروز ایران را با سال‌های گذشته در نمودار ستونی مقایسه کن. چه نتیجه‌ای می‌گیری؟

پاسخ را ببین

ستون امروز، یعنی ۸۵ میلیون نفر، از همهٔ ستون‌های قبلی بلندتر است. از ۱۹ میلیون در ۱۳۳۵ تا ۸۵ میلیون در ۱۴۰۰ هر بار جمعیت بیشتر شده است. نتیجه: جمعیت ایران در این سال‌ها همیشه زیاد شده و حدود چهار و نیم برابر شده است ⁦(۸۵ ÷ ۱۹ ≈ ۴٫۵)⁩.

پرسش ۲ (فعالیت ۶)با نگاه به نقشهٔ پراکندگی، از ناحیهٔ ۲ و ناحیهٔ ۳ چند شهر مثال بزن.

پاسخ را ببین

در ناحیهٔ ۲ (کرانهٔ خزر) شهرهایی مثل رشت، ساری و گرگان‌اند. در ناحیهٔ ۳ (کوهپایه‌ها) شهرهایی مثل تبریز، همدان، کرمانشاه، شیراز و مشهد. روی شکل ۲ فقط شهرهای میلیونی علامت دارند؛ بقیهٔ شهرها را در اطلس یا نقشهٔ کتاب پیدا کن.

پرسش ۳ (فعالیت ۷)محل تقریبی زندگی‌ات را روی نقشه پیدا کن و بگو در کدام ناحیه است.

پاسخ را ببین

اول جای شهر یا روستایت را روی نقشه پیدا کن؛ بعد ببین در کدام دایره یا نوار شماره‌دار است. مثلاً کسی که نزدیک رشت زندگی می‌کند می‌گوید ناحیهٔ ۲. اگر جایی بیرون از ناحیه‌های رنگی بود، می‌گویی نزدیک به کدام ناحیه است. اگر بیرون از ایران زندگی می‌کنی، این فعالیت برایت اختیاری است: می‌توانی شهری را که خانواده‌ات می‌شناسد یا هر شهر دلخواهی را روی نقشه پیدا کنی و ناحیه‌اش را بگویی.

پرسش ۴ (فعالیت ۸)از مرکز ایران به طرف کوهپایه‌های البرز و زاگرس برویم، شمار شهرها و روستاها بیشتر می‌شود یا کمتر؟ چرا؟

پاسخ را ببین

بیشتر می‌شود. در مرکز ایران باران کم است و زمین شور، پس شهر و روستای کمی هست. به طرف کوهپایه‌های البرز و زاگرس آب‌وهوا معتدل‌تر است، برف و باران بیشتری می‌بارد، خاک آبرفتی و حاصلخیز دارد و معدن‌های گوناگون هست. این‌ها زندگی و کار را آسان می‌کنند و شهر و روستای بیشتری ساخته می‌شود.

تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱«پراکندگی جمعیت» یعنی چه؟
۲پرجمعیت‌ترین ناحیهٔ ایران کدام است؟
۳هر ناحیه را به ویژگی‌اش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۴چرا مرکز ایران کم‌جمعیت است؟
۵جمله را کامل کن.

روی یک واژه بزن تا در نخستین جای خالی بنشیند. برای برداشتن، روی همان واژه در جملهٔ بالا بزن.

جاهایی که باران و خاک دارند، معمولاً جمعیت دارند.

۶مرحله‌هایی را که یک ناحیه را پرجمعیت می‌کنند، مرتب کن.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
  4. ۴خالی
۷کدام شهر در ناحیهٔ ۲، یعنی نزدیک دریای خزر، است؟

روی واژه (یا واژه‌های) درست بزن؛ دوباره که بزنی برداشته می‌شود. ۰ واژه انتخاب شد

تمرین گام‌به‌گام ۳ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

ناحیه‌ای را تصور کن که باران کمی می‌بارد، خاکش شور است و رودخانه‌ای ندارد. به نظرت جمعیتش زیاد است یا کم؟ چرا؟

برای هر ویژگی بگو به کدام ناحیه (۱ تا ۴) می‌خورد: الف) پایتخت و دانشگاه‌های زیاد. ب) نوار باریک کنار دریا با باران زیاد. پ) کوهپایه با برف و باران و معدن. ت) بیابان شور.

روی شکل ۲، شهرهایی که بیش از یک میلیون نفر جمعیت دارند با نقطه نشان داده شده‌اند. چند نقطه هست؟ کدام ناحیه سه‌تای آن‌ها را در خود دارد؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهایران ۸۵ میلیون نفر است، پس همهٔ جاهای ایران شلوغ است.

جمعیت در ایران یکسان پخش نشده است. ناحیهٔ ۱ خیلی شلوغ است و ناحیهٔ ۴ تقریباً خالی.

درستجمعیت پراکنده است: بعضی جاها پرجمعیت و بعضی جاها کم‌جمعیت‌اند.

اشتباهکویر کم‌جمعیت است چون آدم‌ها از گرما بدشان می‌آید.

دلیل، سلیقه نیست. در کویر باران کم است و زمین شور و نامناسب برای کشاورزی است.

درستکویر کم‌جمعیت است چون آب کافی و خاک خوب برای کشاورزی ندارد.

اشتباهناحیهٔ ۲ نوار باریکی است، پس جمعیتش کم است.

اندازهٔ ناحیه با جمعیتش یکی نیست. ناحیهٔ ۲ باریک است، ولی باران و خاک خوب دارد و آدم‌های زیادی در آن زندگی می‌کنند.

درستناحیهٔ ۲ کوچک است ولی پرجمعیت.

فراتر از کتابنقشهٔ شبانهٔ زمین و داده‌های جمعیتبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

عکس‌هایی که ماهواره‌ها شب از زمین می‌گیرند پر از لکه‌های روشن‌اند. هر لکهٔ روشن شهری با چراغ‌های زیاد است. وقتی به آن‌ها نگاه می‌کنی، پراکندگی جمعیت را با چشم می‌بینی: جاهای پرجمعیت روشن‌اند و جاهای خالی تاریک. دانشمندان این عکس‌ها را با آمار سرشماری کنار هم می‌گذارند و نقشه‌هایی می‌سازند که نشان می‌دهند در هر کیلومترمربع چند نفر زندگی می‌کنند. این عدد را «تراکم جمعیت» می‌نامند و در کلاس‌های بالاتر با آن آشنا می‌شوی. برنامه‌های کامپیوتری و هوش مصنوعی هم می‌توانند از روی عکس‌های ماهواره‌ای ساختمان‌ها و جاده‌ها را پیدا کنند و کمک کنند بفهمیم یک شهر کجا بزرگ می‌شود. ولی هر نقشه را باید با دقت خواند و هرگز نباید فقط به یک عکس اعتماد کرد.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

بخش ۳مهاجرت

این درس: صفحهٔ ۲۸ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. دو چیز را بگو که جمعیت یک روستا را عوض می‌کنند.

۲. چرا ناحیهٔ ۴ در شکل ۲ کم‌جمعیت است؟

جواب: ۱. تولد و مرگ. ۲. چون باران کم می‌بارد و زمین شور و نامناسب است.

مهاجرت چیست؟#

مهاجرت یعنی جابه‌جا شدن مردم از یک جا به جای دیگر، برای این‌که آن‌جا زندگی کنند یا کار پیدا کنند.

مهاجرت می‌تواند از روستا به شهر باشد، از شهری کوچک به شهری بزرگ‌تر یا از یک ناحیه به ناحیهٔ دیگر. وقتی مردم می‌روند، جمعیت جایی که ترک کرده‌اند کم و جمعیت جایی که رفته‌اند زیاد می‌شود. پس مهاجرت یکی از دلیل‌های تغییر جمعیت و پراکندگی‌اش است.

قبل از ادامه، حدس بزن: خانوادهٔ سارا در روستایی زندگی می‌کند که چند سال است باران نباریده و چاه‌ها خشک شده‌اند. این خانواده می‌ماند یا می‌رود؟ چرا؟

جواب حدس: خیلی از خانواده‌ها در این وضع می‌روند، چون بدون آب نه کشاورزی می‌شود و نه زندگی آسان است. این چیزی است که ما به آن «عامل دورکننده» می‌گوییم.

چرا مردم مهاجرت می‌کنند؟#

دو دسته عامل هست. عوامل دورکنندهٔ جمعیت چیزهایی‌اند که مردم را از جایی دور می‌کنند. عوامل جذب‌کنندهٔ جمعیت چیزهایی‌اند که مردم را به جایی می‌کشانند:

عوامل دورکننده (در جایی که مردم از آن می‌روند) عوامل جذب‌کننده (در جایی که مردم به آن می‌روند)
کمبود آب و خشک‌سالی درآمد بیشتر
کمبود کار و درآمد کارهای بیشتر
جنگ و ناامنی فروشگاه‌های بزرگ و بازار
نبودن مدرسه یا درمانگاه نزدیک بیمارستان مجهز، مدرسه و دانشگاه

هر خانواده معمولاً چند عامل را کنار هم می‌بیند و تصمیم می‌گیرد. مثلاً کسی که در روستایش کار ندارد و در شهر دانشگاه و کار پیدا می‌شود، هم عامل دورکننده را حس می‌کند و هم عامل جذب‌کننده را.

مثال ۱. روستای الف ۱۲۰۰ نفر جمعیت دارد. ۲۰۰ نفر به شهر ب می‌روند که ۵۰۰۰ نفر دارد. جمعیت هر دو جا بعد از مهاجرت چقدر است؟

  1. روستای الف: ⁦۱۲۰۰ − ۲۰۰ = ۱۰۰۰⁩ نفر.
  2. شهر ب: ⁦۵۰۰۰ + ۲۰۰ = ۵۲۰۰⁩ نفر.
  3. بررسی: جمعیت مجموع دو جا قبل ⁦۱۲۰۰ + ۵۰۰۰ = ۶۲۰۰⁩ بود و حالا ⁦۱۰۰۰ + ۵۲۰۰ = ۶۲۰۰⁩ است؛ فقط جابه‌جا شده‌اند.

مثال ۲. در هر مورد بگو عامل دورکننده است یا جذب‌کننده: «چاه‌ها خشک شدند»، «دانشگاه تازه‌ای باز شد».

  1. «چاه‌ها خشک شدند» مردم را از آن‌جا دور می‌کند: دورکننده.
  2. «دانشگاه تازه‌ای باز شد» مردم را به آن‌جا می‌کشاند: جذب‌کننده.

راه دوم. برای تشخیص عامل یک سؤال بپرس: «این چیز مردم را از این‌جا می‌برد یا به این‌جا می‌آورد؟» اگر می‌برد، دورکننده است؛ اگر می‌آورد، جذب‌کننده.

مهاجرت چه نتیجه‌ای دارد؟#

جایی که مردم به آن می‌روند شلوغ‌تر می‌شود و به خانهٔ بیشتر، مدرسهٔ بیشتر، آب و کار بیشتری نیاز دارد. جایی که مردم از آن رفته‌اند، خلوت‌تر می‌شود. برای همین بعضی برنامه‌ها می‌خواهند در جایی که مردم از آن می‌روند آب و کار و مدرسه فراهم کنند، تا کسی که نمی‌خواهد برود مجبور به رفتن نشود.

مهاجرت لزوماً بد یا خوب نیست. می‌تواند فرصتی برای یک خانواده باشد و می‌تواند برای شهر مقصد مشکل بسازد. مهم این است که علتش را بشناسیم.

جواب تمرین‌های کتاب

اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسش‌ها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۲۸

پرسش ۱ (فعالیت ۹ (الف))با نگاه به دو ناحیهٔ شکل (الف و ب): چه چیزهایی ممکن است مردم را وادار کند جایی را ترک کنند؟

پاسخ را ببین

چیزهایی که زندگی را سخت می‌کنند: کمبود آب، خشک‌سالی، نداشتن کار و درآمد کافی و جنگ. به این‌ها عوامل دورکنندهٔ جمعیت می‌گوییم، چون مردم را از آن ناحیه دور می‌کنند. نبودن مدرسه یا درمانگاه نزدیک هم می‌تواند یکی از آن‌ها باشد.

پرسش ۲ (فعالیت ۹ (ب))چه چیزهایی باعث می‌شود مردم به یک جا بروند و در آن‌جا بمانند؟

پاسخ را ببین

چیزهایی که زندگی را آسان‌تر می‌کنند: درآمد بیشتر، کارهای بیشتر، فروشگاه‌های بزرگ، بیمارستان مجهز، مدرسه و دانشگاه. به این‌ها عوامل جذب‌کنندهٔ جمعیت می‌گوییم، چون مردم را به آن ناحیه می‌کشانند. هر چه یک جا از این‌ها بیشتر داشته باشد، مردم بیشتری به آن می‌آیند.

پرسش ۳ (فعالیت ۱۰)به نظر تو در ناحیهٔ الف چه کارها و برنامه‌هایی باید اجرا شود تا مردم همان‌جا بمانند و مهاجرت نکنند؟ دو پیشنهاد بده.

پاسخ را ببین

هر پیشنهاد معقولی که جلوی دلیل رفتن را بگیرد درست است. نمونه: ۱) آب‌رسانی، یعنی لولهٔ آب یا منبع؛ چون کم‌آبی یکی از دلیل‌های رفتن است. ۲) ساختن کارگاه یا کارخانه؛ چون با کار و درآمد دیگر لازم نیست مردم برای پیدا کردن کار بروند. مدرسه، درمانگاه و جادهٔ بهتر هم پیشنهادهای خوبی‌اند.

پرسش ۴ (فعالیت ۱۱)از پدر و مادر و پدربزرگ و مادربزرگت بپرس آیا همان‌جایی به دنیا آمده‌اند که الان زندگی می‌کنند یا به آن‌جا مهاجرت کرده‌اند. نتیجه را به دوستانت بگو.

پاسخ را ببین

چند سؤال بپرس: کجا به دنیا آمده‌اید؟ آیا به این‌جا آمده‌اید؟ چرا؟ جواب هر خانواده فرق می‌کند. نمونه: «مادربزرگم در روستا به دنیا آمد و برای کار به شهر آمد.» این یعنی او مهاجرت کرده و می‌توانی بگویی چه عامل دورکننده و چه عامل جذب‌کننده‌ای داشته است. اگر هیچ‌کس مهاجرت نکرده، همین را بگو.

تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱مهاجرت یعنی چه؟
۲کدام یک «عامل دورکنندهٔ جمعیت» است؟
۳هر اتفاق را به نتیجه‌اش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۴ جفت

۴روستایی ۱۲۰۰ نفر جمعیت داشت. ۲۰۰ نفر از آن به شهر مهاجرت کردند. حالا در روستا چند نفر زندگی می‌کنند؟
نفر
۵جمله را کامل کن.

روی یک واژه بزن تا در نخستین جای خالی بنشیند. برای برداشتن، روی همان واژه در جملهٔ بالا بزن.

چیزی که مردم را از جایی دور می‌کند عامل است و چیزی که مردم را به جایی می‌کشاند عامل است.

۶مرحله‌های یک مهاجرت را از اول تا آخر مرتب کن.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
  4. ۴خالی
  5. ۵خالی
۷اگر ۲۰۰ نفر از یک روستا به شهری در همان کشور بروند، جمعیت کل کشور چه می‌شود؟

تمرین گام‌به‌گام ۳ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

ناحیهٔ الف ۱۵۰۰ نفر و ناحیهٔ ب ۴۰۰۰ نفر جمعیت دارد. ۳۰۰ نفر از الف به ب مهاجرت می‌کنند. جمعیت هر ناحیه چقدر می‌شود و جمعیت مجموع چه می‌شود؟

روستای الف مشکل کمبود آب و کار دارد و مردمش مهاجرت می‌کنند. دو کار پیشنهاد کن که مردم بمانند و برای هر کدام دلیل بیاور.

هر مورد را در دستهٔ درست بگذار: ۱) خشک‌سالی ۲) دانشگاه ۳) جنگ ۴) بیمارستان مجهز ۵) کمبود کار ۶) درآمد بیشتر. کدام‌ها دورکننده‌اند؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهمهاجرت یعنی فقط رفتن به کشور دیگر.

مهاجرت می‌تواند در همان کشور هم باشد: از روستا به شهر یا از یک ناحیه به ناحیهٔ دیگر.

درستمهاجرت یعنی جابه‌جا شدن مردم برای زندگی یا کار، به جایی نزدیک یا دور، در همان کشور یا کشوری دیگر.

اشتباهدانشگاه عامل دورکننده است چون مردم برای آن می‌روند.

دانشگاه دلیل رفتن مردم «به» یک شهر است، نه دلیل رفتنشان «از» جای قبلی. چیزی که مردم را به سوی خودش می‌کشد جذب‌کننده است.

درستدانشگاه عامل جذب‌کننده است.

اشتباه۲۰۰ نفر از یک روستای ایران به شهر رفتند، پس جمعیت ایران ۲۰۰ نفر کم شد.

آن‌ها هنوز در ایران‌اند؛ فقط جایشان عوض شده. جمعیت کشور از تولد و مرگ تغییر می‌کند، نه از جابه‌جایی داخل کشور.

درستجمعیت ایران همان است؛ روستا ۲۰۰ نفر کمتر و شهر ۲۰۰ نفر بیشتر شد.

فراتر از کتابمهاجرت انسان‌ها، پرنده‌ها و ماهی‌هابرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

آدم‌ها از هزاران سال پیش جابه‌جا می‌شدند و دنبال آب، غذا و جای امن می‌رفتند. جانوران هم همین کار را می‌کنند. بعضی پرنده‌ها در پاییز به جاهای گرم‌تر پرواز می‌کنند و در بهار برمی‌گردند، چون در زمستان غذا و گرمایی که لازم دارند پیدا نمی‌کنند. بعضی ماهی‌ها هم برای تخم‌ریزی از دریا به رودخانه می‌آیند. دانشمندان برای این‌که ببینند جانوران کجا می‌روند، دستگاه‌های ردیاب کوچکی به آن‌ها وصل می‌کنند و مسیرشان را روی نقشه می‌کشند. برای آدم‌ها هم داده‌های سفر و سرشماری کمک می‌کند بفهمیم مردم از کجا به کجا می‌روند و کجا به مدرسه، خانه و آب بیشتری نیاز است. برنامه‌های هوش مصنوعی می‌توانند این الگوها را پیدا کنند، ولی تصمیم هر خانواده را فقط خود آن خانواده می‌گیرد.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

آزمون درس ۵

۱۴ سؤال از همهٔ درس‌ها، ۱۸ دقیقه.

پرسش‌های رایج

جمعیت چیست؟

جمعیت یک جا شمار همهٔ کسانی است که در آن‌جا زندگی می‌کنند. می‌تواند جمعیت کلاس، مدرسه، شهر، روستا یا کشور باشد.

چرا جمعیت ایران در همهٔ جاها یکسان نیست؟

چون آب‌وهوا، آب، خاک و کار در همه‌جا یکسان نیست. جاهایی که باران کافی، خاک حاصلخیز، معدن و کار دارند، مثل اطراف تهران، کرانهٔ خزر و کوهپایه‌ها، پرجمعیت‌اند؛ نواحی داخلی ایران که باران کم و زمین شور دارد، کم‌جمعیت است.

مهاجرت چیست و چه عاملی آن را می‌سازد؟

مهاجرت یعنی جابه‌جا شدن مردم و عوض کردن محل زندگی، برای زندگی یا کار در جای دیگر. عوامل دورکننده (مثل کم‌آبی و کمبود کار) مردم را از جایی می‌برند و عوامل جذب‌کننده (مثل کار بیشتر، بیمارستان و دانشگاه) مردم را به جایی می‌کشانند.

جواب فعالیت‌های درس ۵ مطالعات اجتماعی پنجم را کجا ببینم؟

در هر درس این صفحه، زیر عنوان «جواب تمرین‌های کتاب» به تفکیک شمارهٔ صفحه آمده است (صفحه‌های ۲۴، ۲۶ و ۲۸ و کاربرگهٔ ۳). اول خودت فکر کن، بعد «پاسخ را ببین» را بزن.

جواب کاربرگهٔ ۳ «جمعیت مدرسهٔ ما» چیست؟

این کاربرگه را فعالیت ۴ صفحهٔ ۲۴ می‌خواهد: شمار دانش‌آموزان هر پایه را از دفتر مدرسه بگیر، در جدول بنویس و برای هر پایه یک ستون بکش؛ پرجمعیت‌ترین و کم‌جمعیت‌ترین پایه را با دو رنگ نشان بده. راه کامل و یک نمونه با عددهای فرضی در بخش ۱ این صفحه، زیر «جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۲۴» آمده است.

جمعیت ایران الان چقدر است؟

طبق کتاب، جمعیت ایران بیش از ۸۰ میلیون نفر است؛ در نمودار کتاب برای سال ۱۴۰۰ حدود ۸۵ میلیون نفر آمده است. این عددها گرد شده‌اند و با گذشت سال‌ها عوض می‌شوند، پس برای عدد تازه به آخرین سرشماری نگاه کن.

برای عمیق‌تر یاد گرفتن

فصل‌های دیگر مطالعات اجتماعی پنجم دبستان: فصل ۱، من با دیگران ارتباط برقرار می‌کنم، فصل ۲، احساسات ما، فصل ۳، همدلی با دیگران، فصل ۴، من عضو گروه هستم، فصل ۶، منابع آب ایران، فصل ۷، نواحی صنعتی مهم ایران، فصل ۸، راه‌ها و حمل‌ونقل (۱)، فصل ۹، راه‌ها و حمل‌ونقل (۲)، فصل ۱۰، کشور ما چگونه اداره می‌شود؟، فصل ۱۱، کشورهای همسایه، فصل ۱۲، حرکت‌های زمین، فصل ۱۳، زندگی در نواحی مختلف جهان، فصل ۱۴، بازگشت از سفر حج، فصل ۱۵، مدینه، شهر پیامبر (ص)، فصل ۱۶، سفر به کربلا (۱)، فصل ۱۷، سفر به کربلا (۲)، فصل ۱۸، ایرانیان مسلمان حکومت تشکیل می‌دهند، فصل ۱۹، وزیران کاردان، شهرهای آباد، فصل ۲۰، کشورگشایان بی‌رحم، فصل ۲۱، بازسازی ویرانه‌ها