آموزش مطالعات اجتماعی پنجم دبستان · فصل ۹

راه‌ها و حمل‌ونقل (۲)، به زبان ساده

قطار چوبی کوچک با چند واگن روی ریل، کشتی کاغذی در ظرف آب کنار اسکلهٔ چوبی با جرثقیل، هواپیمای کاغذی روی پارچهٔ آبی، یک قطب‌نما و نقشهٔ کاغذی تاشده

قطار، کشتی و هواپیما هر کدام کار خودشان را دارند. می‌بینی راه‌آهن و بندرهای ایران کجا هستند، راهبر قطار و ناخدا و خلبان چه می‌کنند و برای هر سفر کدام وسیله بهتر است.

صفحه‌های ۴۵ تا ۵۰ کتاب۳ بخش۳۳ سؤالآزمون ۱۸ دقیقه

هدف‌ها، پیش‌نیاز و منبع این فصل

بعد از این فصل:

  • بگویی راه‌آهن چه کاری می‌کند و چرا نباید در مسیر قطار حرکت کرد
  • ویژگی حمل‌ونقل آبی و بندر را توضیح بدهی
  • صادرات و واردات ایران را به کمک نمودار کتاب نام ببری
  • سه وسیلهٔ قطار، کشتی و هواپیما را مقایسه کنی و برای هر سفر وسیلهٔ مناسب انتخاب کنی

پیش‌نیاز: دانستن راه و وسایل حمل‌ونقل زمینی، صادرات و واردات و ضرب و تقسیم ساده

مطابق فهرست کتاب درسی رسمی «مطالعات اجتماعی (پنجم)»، چاپ ۱۴۰۵-۱۴۰۶، سازمان پژوهش و برنامه‌ریزی آموزشی⁠. توضیح‌ها، مثال‌ها و تمرین‌ها نوشتهٔ یادستان است.

هر صفحهٔ مطالعات اجتماعی پنجم دبستان کدام درس است؟

بخش ۱راه‌آهن

این درس: صفحه‌های ۴۵ تا ۴۶ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. حمل‌ونقل زمینی از چه راه‌هایی انجام می‌شود؟

۲. وسیلهٔ حمل‌ونقل یعنی چه؟

جواب: ۱. جاده‌ای و راه‌آهن. ۲. چیزی که مردم و کالا را جابه‌جا می‌کند.

راه‌آهن چیست؟#

راه‌آهن دو ریل فلزی موازی است که قطار فقط روی آن‌ها می‌تواند برود. بعضی قطارها آدم می‌برند (قطار مسافری) و بعضی فقط بار، مثل سنگ و سوخت و کانتینر (قطار باری).

کتاب می‌خواهد کسی که با قطار سفر کرده، برای همکلاسی‌هایش از سفر توضیح بدهد. اگر تاکنون سوار قطار نشده‌ای، از کسی که رفته بپرس یا درباره‌اش بخوان.

راهبر قطار چه کار می‌کند؟#

در کتاب، یک لوکوموتیوران از کارش می‌گوید. لوکوموتیوران یا راهبر قطار کسی است که قطار را می‌راند. طبق کتاب، برای راه کوتاه دو راهبر و برای راه دراز چند راهبر به نوبت پشت فرمان قطار می‌نشینند.

  • راهبر با بی‌سیم با مرکز حرف می‌زند و مرکز به او می‌گوید از کدام مسیر برود.
  • قطار خیلی سنگین است؛ اگر جلوی آن چیزی سر راه باشد، راهبر نمی‌تواند آن را درجا نگه دارد.
  • طبق کتاب، قطار بعد از ترمز هنوز ۸۰۰ تا ۱۰۰۰ متر می‌لغزد و پیش می‌رود تا بایستد.
  • نتیجه: روی ریل و در مسیر قطار هرگز راه نرو و بازی نکن.

قبل از ادامه، حدس بزن: ۸۰۰ متر تقریباً به‌اندازهٔ چند زمین فوتبال پشت سر هم است؟ (هر زمین حدود ۱۰۰ متر درازا دارد.)

جواب حدس: ⁦۸۰۰ ÷ ۱۰۰ = ۸⁩ زمین فوتبال، و برای ۱۰۰۰ متر ۱۰ زمین. قطار این‌همه راه لازم دارد تا بایستد؛ برای همین باید از ریل دور بمانیم.

راه‌آهن ایران چه کاری می‌کند؟#

قطارهای ایران فقط مسافر نمی‌برند؛ بار هم جابه‌جا می‌کنند. کتاب دو برتری قطار باری را بر کامیون می‌گوید: هزینهٔ بردن بار سنگین با قطار کمتر است، و یک قطار یک‌جا خیلی بیشتر از یک کامیون بار می‌برد.

مثال ۱. قطار باری ۲۰ واگن دارد و هر واگن ۵۰ تن بار می‌برد. اگر کامیون ۲۵ تن ببرد، برای همین بار چند کامیون لازم است؟ (عددها فرضی است.)

اول تخمین بزن: ⁦۲۰ × ۵۰⁩ حدود ۱۰۰۰ تن است و ۱۰۰۰ را بر ۲۵ تقسیم می‌کنیم.

  1. بار قطار = ⁦۲۰ × ۵۰ = ۱۰۰۰⁩ تن.
  2. تعداد کامیون = ⁦۱۰۰۰ ÷ ۲۵ = ۴۰⁩.
  3. چهل کامیون لازم است؛ یک قطار همین بار را یکجا می‌برد. با حدسمان می‌خواند.

مثال ۲. چرا قطار برای بار سنگین مناسب است؟

  1. قطار مقدار بیشتری بار می‌برد.
  2. حمل بار سنگین با قطار ارزان‌تر از کامیون است.
  3. پس برای بار سنگین و مسیر دور مناسب است.

راه دوم. به‌جای ⁦۱۰۰۰ ÷ ۲۵⁩ می‌شود شمرد: هر ۴ کامیون ۱۰۰ تن می‌برد، پس ۱۰۰۰ تن یعنی ۱۰ تا ۴ کامیون = ۴۰. راه اول سریع‌تر است.

صفحهٔ ۴۵ یک پرسش دارد؛ جوابش در جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۴۵ هست. فعالیت‌های ۱ تا ۴ دربارهٔ نقشهٔ راه‌آهن‌اند و در بالای صفحهٔ ۴۷ آمده‌اند؛ جوابشان در صفحهٔ ۴۷ است.

جواب تمرین‌های کتاب

اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسش‌ها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۴۵

پرسش ۱ (پرسش متن (سفر با قطار))آیا تاکنون با قطار مسافرت رفته‌ای؟ اگر پاسخ «بله» است، برای همکلاسی‌هایت دربارهٔ سفر با قطار توضیح بده.

پاسخ را ببین

نمونهٔ پاسخ: «بله، با قطار به یک شهر دیگر رفتم. اول در ایستگاه بلیت را نشان دادیم و سوار شدیم. در قطار صندلی راحت بود و می‌شد از پنجره بیرون را دید و راه رفت. قطار هر ایستگاه می‌ایستاد و در آخر به شهر مقصد رسیدیم.» اگر تا حالا با قطار سفر نکرده‌ای، می‌توانی از کسی که رفته بپرسی یا از فیلم و کتاب بخوانی. مهم است توضیح تو شامل ایستگاه، سوار شدن، مدت سفر و حس تو باشد.

تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱در قطار، چه کسی قطار را هدایت می‌کند؟
۲چرا قطار نمی‌تواند ناگهان بایستد؟
۳قطار باری برای چه کاری مناسب است؟
۴قطاری ۲۰ واگن دارد و هر واگن ۵۰ تن می‌برد. این قطار چند تن بار می‌برد؟
تن
۵جمله را کامل کن.

روی یک واژه بزن تا در نخستین جای خالی بنشیند. برای برداشتن، روی همان واژه در جملهٔ بالا بزن.

قطار آدم‌ها را می‌برد و قطار سنگ و سوخت و کانتینر را.

۶این مراحل را برای خبر دادن مانع به قطار مرتب کن.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
  4. ۴خالی

تمرین گام‌به‌گام ۳ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

سه کار راهبر قطار را از درس بنویس.

یک قطار باری ۱۵ واگن دارد و هر واگن ۴۰ تن بار می‌برد. بار آن چند تن است؟ (عددها فرضی است.)

چرا نباید روی ریل قطار راه رفت یا بازی کرد؟

اشتباه‌های رایج ۳

اشتباهقطار هم مثل ماشین با یک ترمز کوچک ناگهان می‌ایستد.

قطار سنگین است و بعد از ترمز هم ۸۰۰ تا ۱۰۰۰ متر جلو می‌رود.

درستقطار نمی‌تواند ناگهان بایستد؛ هیچ‌وقت در مسیر قطار نرو.

اشتباهراه‌آهن فقط برای مسافر است.

قطار باری کالا هم حمل می‌کند.

درستراه‌آهن مسافر و بار را جابه‌جا می‌کند.

اشتباه⁦۲۰ × ۵۰ = ۷۰⁩.

۲۰ واگن که هر کدام ۵۰ تن دارند باید ضرب شوند، نه جمع.

درست⁦۲۰ × ۵۰ = ۱۰۰۰⁩ تن.

فراتر از کتابقطار از بخار تا قطار تندروبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

اولین قطارها با بخار کار می‌کردند و ذغال‌سنگ می‌سوزاندند. بعد قطارهای دیزلی و برقی آمدند و در بعضی کشورها قطارهای تندرو با سرعت بیشتر از ۳۰۰ کیلومتر در ساعت می‌روند. امروز در قطارها سامانه‌های ایمنی هست که با حسگرها سرعت و فاصله با قطار جلویی را می‌سنجد و اگر لازم باشد خودکار ترمز می‌گیرد؛ بعضی خطوط هم با برنامه‌های هوشمند و حتی قطار بدون راهبر در آزمایش‌اند. ولی قاعدهٔ ایمنی همان است که کتاب می‌گوید: قطار نمی‌تواند زود بایستد، پس نباید از روی ریل یا نزدیک آن رد شد. اگر روزی از کنار راه‌آهن گذشتی، علامت‌های هشدار را نگاه کن.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

بخش ۲حمل‌ونقل آبی

این درس: صفحه‌های ۴۷ تا ۴۸ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. قطار از چه راهی می‌رود؟

۲. چرا قطار باری برای بار سنگین مناسب است؟

جواب: ۱. از ریل (راه‌آهن). ۲. حمل بار سنگین با آن ارزان‌تر از کامیون است و بار بیشتری می‌برد.

حمل‌ونقل آبی چیست؟#

حمل‌ونقل آبی یعنی بردن آدم و بار با کشتی روی آب. ایران هم در شمال (دریای خزر) و هم در جنوب (خلیج فارس و دریای عمان) ساحل دارد، پس کشتی‌هایش می‌توانند به کشورهای دیگر بروند.

کتاب خوبی و بدی این راه را این‌طور می‌شمارد: بردن بار با کشتی خیلی کم‌هزینه است و کشتی برای بارهای سنگین عالی است؛ ولی کشتی کند است، و کشوری که ساحل ندارد اصلاً نمی‌تواند از این راه استفاده کند.

بندر چیست؟#

بندر شهر یا جایی در ساحل است که کشتی کنارش پهلو می‌گیرد تا بار را سوار کنند یا پیاده کنند. طبق کتاب، بیشترِ کالایی که ایران به کشورهای دیگر می‌فرستد یا از آن‌ها می‌گیرد، با کشتی و از بندرها می‌گذرد.

راه دیگر داد و ستد با همسایه‌ها خشکی است: جاده‌ها و راه‌آهن ایران به جاده‌ها و راه‌آهن کشورهای همسایه وصل‌اند و کامیون و قطار هم کالا را از مرز می‌برند و می‌آورند.

ناخدا کیست؟#

در کتاب، ناخدای یک کشتی یدک‌کش از کارش می‌گوید. ناخدا (کاپیتان) فرماندهٔ کشتی است: کشتی را از راه‌هایی که روی نقشه معلوم شده می‌برد و سرپرست همهٔ کارکنان کشتی هم هست. در توفان باید آرام بماند تا کشتی و آدم‌ها را سالم برساند. طبق کتاب، پیدا کردن راه در دریا قدیم سخت بود؛ امروز رایانه و «جی‌پی‌اس» (سامانهٔ موقعیت‌یاب جهانی) جای کشتی و فاصله‌ها را نشان می‌دهند.

کشور ما چه صادر و چه وارد می‌کند؟#

کتاب در شکل دو فهرست می‌دهد:

صادرات (از ایران به جاهای دیگر) واردات (از جاهای دیگر به ایران)
محصولات کشاورزی وسایل برقی
قالی و خشکبار کاغذ
پتروشیمی، گاز و نفت ماشین‌آلات و دارو
مس

مثال ۱. یک کشتی بار سنگین را از بندر عباس به کشور دور می‌برد. چرا کشتی مناسب است؟

  1. بار سنگین است و کشتی بار سنگین را بهتر و ارزان‌تر می‌برد.
  2. مسیر از راه دریاست و کشتی روی آب می‌رود.
  3. سرعت کم مهم نیست، چون بار فوری نیست.

مثال ۲. در شکل صفحهٔ ۴۸ کتاب، چند پیکان صادرات و چند پیکان واردات هست؟

  1. پیکان‌های صادرات: محصولات کشاورزی؛ قالی و خشکبار؛ پتروشیمی، گاز و نفت؛ مس = ۴ پیکان.
  2. پیکان‌های واردات: وسایل برقی؛ کاغذ؛ ماشین‌آلات و دارو = ۳ پیکان.
  3. ⁦۴ − ۳ = ۱⁩، پس صادرات یک پیکان بیشتر دارد.

قبل از ادامه، حدس بزن: ایران برای فرستادن نفت به کشورهای دور بیشتر از کدام راه استفاده می‌کند؟ زمینی یا آبی؟

جواب حدس: آبی؛ چون بار سنگین است و بخش عمدهٔ صادرات از راه بندر و با کشتی انجام می‌شود.

راه دوم. برای انتخاب وسیله بپرس: «بار سنگین و فوری است؟» اگر سنگین و غیر فوری است، کشتی؛ اگر سبک و فوری است، هواپیما.

فعالیت‌های ۱ تا ۴ صفحهٔ ۴۷ در جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۴۷ آمده است.

جواب تمرین‌های کتاب

اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسش‌ها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۴۷

پرسش ۱ (فعالیت ۱ (نقشهٔ راه‌آهن، موضوع بخش ۱))با توجه به نقشهٔ شبکهٔ راه‌آهن و بندرها: راه‌آهن سراسری ایران به کدام بندر در کنارهٔ دریای خزر مربوط می‌شود؟

پاسخ را ببین

روی نقشهٔ کتاب خط راه‌آهن از ساری و بهشهر به سمت گرگان می‌رود و درست از بندر ترکمن می‌گذرد؛ بندر امیرآباد هم کنار همین خط، نزدیک ساری، است. پس جواب: بندر ترکمن و بندر امیرآباد. بندرهای انزلی و آستارا فقط با خط صورتی (راه‌آهنی که ساخته شده ولی هنوز به کار نیفتاده) به شبکه وصل‌اند و بندر نوشهر خط ریلی ندارد.

پرسش ۲ (فعالیت ۲ (موضوع بخش ۱))راه‌آهن سراسری ایران به کدام بندرها در کنارهٔ خلیج فارس مربوط می‌شود؟

پاسخ را ببین

روی نقشه راه‌آهن به بندرهای خرمشهر، ماهشهر و امام خمینی (از اهواز) و به بندر عباس و بندر شهید رجایی (از بافق و سیرجان) می‌رسد. بندر بوشهر روی نقشه خط ریلی ندارد.

پرسش ۳ (فعالیت ۳ (موضوع بخش ۱))با توجه به مطالب درس پیش، سنگ آهن معادن چادرملو و بافق با چه وسیله‌ای به کارخانهٔ ذوب‌آهن می‌رسد؟

پاسخ را ببین

با قطار. سنگ آهن چادرملو و بافق بارِ سنگین است و حمل آن با قطار باری ارزان‌تر است؛ روی نقشه هم خط راه‌آهن از چادرملو و بافق به یزد و بعد اصفهان و ذوب‌آهن می‌رود. (در درس ۷ دیدی که سنگ آهن ذوب‌آهن اصفهان از معادن استان یزد می‌آید.)

پرسش ۴ (فعالیت ۴ (موضوع بخش ۱))اگر در شهر یا روستای شما ایستگاه راه‌آهن باشد و قطار از آن‌جا عبور کند، برای حفظ ایمنی ساکنان منطقه و قطار چه کارهایی انجام می‌شود؟ به کمک بزرگ‌ترها پرس‌وجو کن. تو چه راه‌های دیگری پیشنهاد می‌کنی؟

پاسخ را ببین

نمونهٔ پاسخ: در محل تقاطع راه‌آهن با جاده معمولاً علامت هشدار، چراغ و دستگاه راه‌بند (مانع) هست و گاهی نگهبان و پل یا زیرگذر می‌سازند. قطار با بوق خبر می‌دهد و مردم نباید روی ریل راه بروند. پیشنهادهای تو می‌تواند باشد: دیوار یا حصار کنار ریل در جاهای شلوغ، آموزش بچه‌ها در مدرسه و تابلوهای بزرگ‌تر. اگر در جایی بدون راه‌آهن زندگی می‌کنی، این فعالیت برایت اختیاری است: می‌توانی دربارهٔ کنار یک راه‌آهن شناخته‌شده یا یک تقاطع جاده بنویسی.

تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱کشتی برای چه نوع بار مناسب است؟
۲عیب حمل‌ونقل با کشتی چیست؟
۳هر چیز را به معنایش وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۳ جفت

۴جمله را کامل کن.

روی یک واژه بزن تا در نخستین جای خالی بنشیند. برای برداشتن، روی همان واژه در جملهٔ بالا بزن.

بیشتر کالایی که ایران با کشورهای دیگر داد و ستد می‌کند، از و با می‌رود و می‌آید.

۵کالاهایی را بزن که طبق شکل کتاب ایران صادر می‌کند.

روی واژه (یا واژه‌های) درست بزن؛ دوباره که بزنی برداشته می‌شود. ۰ واژه انتخاب شد

۶کدام کشور حتماً به دریا دسترسی دارد؟

تمرین گام‌به‌گام ۳ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

سه ویژگی حمل‌ونقل با کشتی را بنویس.

در جدول کتاب سه کالای صادراتی و سه کالای وارداتی بنویس.

چرا بندر برای صادرات و واردات مهم است؟

اشتباه‌های رایج ۲

اشتباهکشتی سریع‌ترین وسیلهٔ حمل‌ونقل است.

کتاب می‌گوید کشتی خیلی آهسته حرکت می‌کند.

درستکشتی ارزان و مناسب بار سنگین است ولی آهسته.

اشتباههمهٔ کشورها می‌توانند از راه دریا کالا حمل کنند.

همهٔ کشورها به دریا دسترسی ندارند.

درستایران از شمال و جنوب به دریا راه دارد.

فراتر از کتاباز بادبان تا کشتی‌های هوشمندبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

کشتی‌های قدیمی بادبان داشتند و ملوان‌ها با ستاره‌ها راه را پیدا می‌کردند. بعد موتور بخار و دیزلی آمد و حالا کشتی‌های باری غول‌پیکر هزاران جعبهٔ بزرگ را یک‌جا می‌برند. این جعبه‌ها «کانتینر» نام دارند و هر کدام شبیه یک اتاق فلزی است که کالا را داخلش می‌گذارند و با جرثقیل روی کشتی یا کامیون یا قطار می‌گذارند. امروز ناخدا جی‌پی‌اس، رادار و رایانه دارد و بعضی بندرها از برنامه‌های هوش مصنوعی برای تنظیم صف کشتی‌ها و جرثقیل‌ها استفاده می‌کنند. با همهٔ این‌ها، توفان هنوز خطرناک است و ناخدا باید آمادگی و تجربه داشته باشد. اگر دوست داری، یک قایق کاغذی بساز و ببین چند سکه را روی آب نگه می‌دارد.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

بخش ۳حمل‌ونقل هوایی

این درس: صفحه‌های ۴۹ تا ۵۰ کتاب درسی

یادت هست؟#

۱. کشتی برای چه باری مناسب است؟

۲. بندر چیست؟

جواب: ۱. بار سنگین. ۲. جایی کنار دریا که کشتی‌ها در آن بارگیری یا تخلیه می‌کنند.

حمل‌ونقل هوایی چیست؟#

حمل‌ونقل هوایی یعنی بردن آدم و بار با هواپیما. هواپیما از همهٔ وسیله‌ها تندتر است و راهی را که با ماشین یک روز طول می‌کشد، در یکی دو ساعت می‌رود؛ برای همین برای مسافر و بارهای سبک بهترین است. بدی‌اش این است که بلیت و کرایهٔ آن گران است.

فرودگاه و خلبان#

هواپیما از فرودگاه پرواز می‌کند. طبق نقشهٔ کتاب، فرودگاه بعضی شهرها فقط پرواز داخلی دارد، ولی بعضی شهرها فرودگاه بین‌المللی دارند؛ یعنی از آن‌جا هواپیما به کشورهای دیگر هم می‌رود.

در کتاب یک خلبان از کارش می‌گوید. هواپیما را خلبان و کمک‌خلبان با هم می‌رانند. خلبان آموزش ویژه دیده و گواهی‌نامهٔ خلبانی گرفته است. پیش از هر پرواز سوخت و دستگاه‌های ایمنی را وارسی می‌کند و هوای مسیر را می‌پرسد، و فقط وقتی برج مراقبت فرودگاه اجازه بدهد بلند می‌شود.

بیمه چیست؟#

بیمه قراری است که طبق آن، اگر به آدم یا باری حادثه‌ای برسد، شرکت بیمه زیانش را جبران می‌کند. کتاب می‌گوید هر مسافری که سوار وسیله‌های حمل‌ونقل می‌شود و هر باری که با آن‌ها می‌رود باید بیمه باشد، تا اگر حادثه‌ای شد، زیانش جبران شود.

سه وسیله را با هم مقایسه کنیم#

وسیله خوبی‌ها بدی‌ها
کشتی (آبی) ارزان؛ برای بار سنگین آهسته؛ همهٔ کشورها دریا ندارند
هواپیما (هوایی) سریع؛ برای مسافت دور هزینهٔ زیاد؛ برای بار سبک
قطار (زمینی) بار و مسافر زیاد؛ بار سنگین را ارزان می‌برد فقط روی ریل و بین ایستگاه‌ها

قبل از ادامه، حدس بزن: برای فرستادن یک بستهٔ کوچک و فوری به شهری دور، کدام وسیله بهتر است؟

جواب حدس: هواپیما؛ چون سریع است و بسته سبک است.

مثال ۱. ۲۰۰۰ تن نفت را به کشوری دور می‌فرستند. کدام راه و وسیله مناسب است؟

  1. بار بسیار سنگین است.
  2. کشتی ارزان است و بار سنگین را می‌برد.
  3. پس راه آبی و کشتی. سرعت کم، مهم نیست.

مثال ۲. مسافری باید در چند ساعت به شهر دوری برسد. چه وسیله‌ای؟

  1. مسافت زیاد است و وقت کم.
  2. هواپیما سریع است.
  3. هزینه‌اش بیشتر است، ولی وقت صرفه‌جویی می‌شود.

راه دوم. برای انتخاب وسیله سه سؤال بپرس: «بار سبک است یا سنگین؟»، «فوری است یا نه؟»، «چقدر پول داریم؟». این سه جواب وسیله را مشخص می‌کنند.

جواب فعالیت‌های ۵ تا ۸ صفحهٔ ۵۰ و کاربرگهٔ ۸ در جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۵۰ آمده است.

جواب تمرین‌های کتاب

اول خودت جواب بده، بعد «پاسخ را ببین» را بزن؛ پرسش‌ها با زبان خودمان بازنویسی شده و هر پاسخ دلیلش را هم دارد.

جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۵۰

پرسش ۱ (فعالیت ۵)به‌جز راه‌های زمینی، هوایی و دریایی، مسیرهای جدیدی برای انتقال اطلاعات ایجاد شده است. اینترنت این امکان را می‌دهد که تصاویر و اطلاعات خود را از مکانی به مکان دیگر ارسال کنیم. به نظر تو حفظ ایمنی و امنیت این راه چگونه و بر عهدهٔ چه کسانی است؟

پاسخ را ببین

نمونهٔ پاسخ: اینترنت راهی برای فرستادن اطلاعات است و باید مثل جاده امن باشد. ایمنی آن بر عهدهٔ چند نفر است: خودمان (رمز قوی، ندادن اطلاعات شخصی به غریبه‌ها، پرهیز از لینک‌های ناشناس)، خانواده و معلم که مراقبت می‌کنند، و شرکت‌ها و مسئولان که سرویس را امن نگه می‌دارند. نظر تو با دلیل پذیرفته است.

پرسش ۲ (فعالیت ۶: کاربرگهٔ ۸ (صفحهٔ ۶۳) بخش ۱)در کاربرگهٔ «مقایسهٔ انواع وسایل حمل و نقل»، برای هر سفر وسیلهٔ حمل‌ونقل و راه مناسب را انتخاب کن و دلیل آن را بنویس: (الف) رفتن به شهرهای مشهد، شیراز یا گرگان در تعطیلات نوروز؛ (ب) شرکت در مراسم حج (مکه)؛ (ج) بردن نفت و زغال‌سنگ به یک کشور دور؛ (د) رفتن به منزل یکی از اقوام در خارج از شهر یا روستا.

پاسخ را ببین

الف) راه: زمینی (یا هوایی برای شهر دور). وسیله: اتوبوس، قطار یا خودروی شخصی. علت: مسافت متوسط است و راه زمینی ارزان‌تر و راحت است. ب) راه: هوایی (کتاب نوشته است). وسیله: هواپیما. علت: مسافت زیاد است و با هواپیما در مدت کم می‌رسند. ج) راه: آبی. وسیله: کشتی. علت: بار بسیار سنگین است و کشتی سنگین را ارزان می‌برد؛ سرعت کم مهم نیست. د) راه: زمینی. وسیله: خودروی شخصی یا اتوبوس. علت: مسافت کم است و نیازی به وسیلهٔ دور و گران نیست.

پرسش ۳ (فعالیت ۶: کاربرگهٔ ۸ (صفحهٔ ۶۳) بخش ۲)در جدول، خوبی‌ها و بدی‌های هر یک از وسایل نقلیه (کشتی، هواپیما، قطار) را بنویس.

پاسخ را ببین

کشتی: خوبی: ارزان و مناسب بار سنگین؛ بدی: آهسته و همهٔ کشورها به دریا دسترسی ندارند. هواپیما: خوبی: سرعت زیاد و مسافت‌های دور در مدت کم؛ بدی: هزینهٔ زیاد و مناسب بار سبک. قطار: خوبی: بار و مسافر زیاد و بار سنگین را ارزان‌تر از کامیون می‌برد؛ بدی: فقط روی ریل و بین ایستگاه‌ها می‌رود و ناگهان نمی‌ایستد. (این‌ها طبق درس است؛ ایرادهای دیگری هم می‌شود نوشت.)

پرسش ۴ (فعالیت ۷)اگر در جنوب کشور دریا وجود نداشت، چه مشکلاتی داشتیم؟

پاسخ را ببین

نمونهٔ پاسخ: بندر نداشتیم و کشتی نمی‌توانست به ایران بیاید. کتاب می‌گوید بخش عمدهٔ صادرات و واردات از طریق بندرها و کشتی است؛ پس مجبور بودیم بارهای سنگین را با راه زمینی یا هوایی ببریم که گران‌تر است. با کشورهای دور از راه دریا ارتباط نداشتیم و کالاهایی مثل نفت و فولاد سخت‌تر صادر می‌شد. ماهی‌گیری و گردش کنار دریا هم نبود.

پرسش ۵ (فعالیت ۸)اگر قرار باشد به سفر بروی، کدام یک از وسایل حمل و نقل را که در این درس خواندی انتخاب می‌کنی؟ چرا؟

پاسخ را ببین

نمونهٔ پاسخ: «اگر به شهر دوری مثل مشهد بروم، قطار را انتخاب می‌کنم، چون راحت است، می‌شود در آن راه رفت و ارزان‌تر از هواپیماست. اگر وقتم خیلی کم باشد، هواپیما را انتخاب می‌کنم.» جواب تو می‌تواند فرق کند، به شرط این‌که دلیلت از خوبی و بدی همان وسیله باشد.

تمرین بیشتر جواب دادن، بهتر از دوباره خواندن یاد می‌دهد.

۱هواپیما برای چه نوع بار و مسافری بسیار مناسب است؟
۲هر کار را به کسی که انجام می‌دهد وصل کن.

اول یک گزینهٔ ستون اول را بزن، بعد جفتش را در ستون دوم. برای باز کردن یک جفت، دوباره روی آن بزن. ۰ از ۳ جفت

۳بیمه چه کاری می‌کند؟
۴این مراحل را برای پرواز خلبان مرتب کن.

روی گزینه‌ها به ترتیب درست بزن تا در جایگاه‌ها بنشینند. برای برداشتن، روی همان گزینه در جایگاه بزن.

  1. ۱خالی
  2. ۲خالی
  3. ۳خالی
۵جمله را کامل کن.

روی یک واژه بزن تا در نخستین جای خالی بنشیند. برای برداشتن، روی همان واژه در جملهٔ بالا بزن.

هواپیما زیادی دارد ولی سفر با آن زیاد است.

۶وسایلی را بزن که بار سنگین را ارزان‌تر می‌برند.

روی واژه (یا واژه‌های) درست بزن؛ دوباره که بزنی برداشته می‌شود. ۰ واژه انتخاب شد

۷قطاری ۱۵ واگن دارد و هر واگن ۴۰ تن می‌برد. اگر هر کامیون ۲۰ تن ببرد، چند کامیون برای همان بار لازم است؟
کامیون

تمرین گام‌به‌گام ۳ مسئله

اول روی کاغذ حل کن. اگر گیر کردی، یک راهنمایی بگیر؛ حل کامل همیشه آخرین قدم است.

برای هر سفر وسیلهٔ مناسب انتخاب کن: (الف) فرستادن بستهٔ کوچک و فوری به شهری دور، (ب) بردن ۱۰۰۰ تن آهن به کشوری دور.

سه کار خلبان را از درس بنویس.

چرا بار و مسافر باید بیمه باشند؟

اشتباه‌های رایج ۲

اشتباههواپیما ارزان‌ترین وسیلهٔ حمل‌ونقل است چون سریع است.

سرعت و ارزانی یکی نیستند؛ کتاب می‌گوید هزینهٔ مسافرت با هواپیما زیاد است.

درستهواپیما سریع است ولی گران.

اشتباهبیمه جلوی حادثه را می‌گیرد.

بیمه حادثه را کم نمی‌کند؛ بعد از حادثه خسارت را می‌پردازد.

درستبیمه خسارت را جبران می‌کند؛ برای جلوگیری از حادثه باید ایمنی را رعایت کرد.

فراتر از کتاببرج مراقبت و آسمانی که شلوغ استبرای کنجکاوها؛ در امتحان نمی‌آید.

در هر لحظه هزاران هواپیما در آسمان جهان هستند. برای این‌که به هم نزدیک نشوند، «برج مراقبت» هر هواپیما را روی صفحه می‌بیند و به خلبان می‌گوید در چه ارتفاع و مسیری برود. خلبان‌ها دوره‌های آموزشی طولانی می‌بینند و در شبیه‌ساز، که شبیه کابین واقعی است، تمرین می‌کنند. امروز هواپیماها خلبان خودکار هم دارند که بخشی از پرواز را با رایانه انجام می‌دهد، ولی خلبان هنوز نظارت و تصمیم نهایی را دارد. برنامه‌های هوش مصنوعی به شرکت‌های هواپیمایی کمک می‌کنند که مسیرها را کوتاه‌تر و سوخت را کمتر مصرف کنند. اگر دوست داری، یک هواپیمای کاغذی بساز و ببین کدام شکل بال بیشتر در هوا می‌ماند.

جایی از این درس اشتباه است یا گنگ است؟ گزارش بده

آزمون درس ۹

۱۴ سؤال از همهٔ درس‌ها، ۱۸ دقیقه.

پرسش‌های رایج

چرا قطار نمی‌تواند ناگهان بایستد؟

چون قطار بسیار سنگین است و بعد از ترمز هم حدود ۸۰۰ تا ۱۰۰۰ متر جلو می‌رود تا کامل بایستد. پس هیچ‌گاه نباید در مسیر قطار حرکت کرد.

بندر چیست و چرا مهم است؟

بندر جایی کنار دریاست که کشتی‌ها در آن بارگیری یا تخلیه می‌کنند. بخش عمدهٔ صادرات و واردات ایران از طریق بندرها و با کشتی است.

صادرات و واردات ایران چیست؟

طبق کتاب، از ایران محصولات کشاورزی، قالی و خشکبار، پتروشیمی و نفت و گاز و مس صادر می‌شود و وسایل برقی، کاغذ، ماشین‌آلات و دارو وارد می‌شود.

کدام وسیلهٔ حمل‌ونقل بهتر است: کشتی، قطار یا هواپیما؟

بستگی دارد. کشتی برای بار سنگین و ارزان ولی آهسته، هواپیما برای سفر دور و سریع ولی گران، و قطار برای بار و مسافر زیاد روی ریل. جواب هر سفر را با پرسش «سنگین یا سبک؟ فوری یا نه؟ چقدر پول؟» پیدا می‌کنی.

جواب کاربرگهٔ ۸ «مقایسهٔ انواع وسایل حمل‌ونقل» چیست؟

این کاربرگه را فعالیت ۶ صفحهٔ ۵۰ می‌خواهد: برای چهار سفر راه و وسیله و دلیل می‌نویسی و خوبی و بدی کشتی، هواپیما و قطار را در جدول می‌گذاری. جواب کامل در «جواب تمرین‌های کتاب، صفحهٔ ۵۰» همین صفحه آمده است.

برای عمیق‌تر یاد گرفتن

فصل‌های دیگر مطالعات اجتماعی پنجم دبستان: فصل ۱، من با دیگران ارتباط برقرار می‌کنم، فصل ۲، احساسات ما، فصل ۳، همدلی با دیگران، فصل ۴، من عضو گروه هستم، فصل ۵، جمعیت ایران، فصل ۶، منابع آب ایران، فصل ۷، نواحی صنعتی مهم ایران، فصل ۸، راه‌ها و حمل‌ونقل (۱)، فصل ۱۰، کشور ما چگونه اداره می‌شود؟، فصل ۱۱، کشورهای همسایه، فصل ۱۲، حرکت‌های زمین، فصل ۱۳، زندگی در نواحی مختلف جهان، فصل ۱۴، بازگشت از سفر حج، فصل ۱۵، مدینه، شهر پیامبر (ص)، فصل ۱۶، سفر به کربلا (۱)، فصل ۱۷، سفر به کربلا (۲)، فصل ۱۸، ایرانیان مسلمان حکومت تشکیل می‌دهند، فصل ۱۹، وزیران کاردان، شهرهای آباد، فصل ۲۰، کشورگشایان بی‌رحم، فصل ۲۱، بازسازی ویرانه‌ها